دومبىرا كۇنى ۇلتتىق مەرەكە دەگەندە, ارينە, كوزىقاراقتى قازاق بەيجاي قالا المايدى. قازاقتىڭ رۋحىنا بالاناتىن قاسيەتتى اسپاپپەن بىرگە وسكەن, جاستايىنان جانىنان ءبىر ەلى الىستاتپاعان دومبىراشى, كۇيشىلەرمەن پىكىرلەسىپ, سوزىنە قۇلاق ءتۇرۋ – كوڭىلى وياۋدىڭ ادەتى ەكەنى وتىرىك ەمەس. ءبىز اراگىدىك قالانىڭ قاربالاسىنان جالىعا باستاعاندا, كۇيگە قۇلاق تۇرەمىز نەمەسە كۇيشىنىڭ وزىنە ءوتىنىپ بارىپ, كۇيى مەن اڭگىمەسىن قوسا تىڭداپ, راحاتقا باتامىز. سول ادەتىمىزبەن جاقىندا روزا باعلانوۆا اتىنداعى «قازاقكونتسەرت» مەملەكەتتىك اكادەميالىق كونتسەرتتىك ۇيىمىنىڭ جەكە ورىنداۋشىسى, بەلگىلى كۇيشى قايرات ايتبايمەن سويلەسىپ قايتقانبىز. كوكەيدە قالعان كەيبىر ۇنامدى ويلارىن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك.
«ۇلتتىق دومبىرا كۇنى دەگەن ۇلكەن يدەيالاردىڭ باستاۋى, ءداستۇرلى ونەرگە بەتبۇرىس جاساۋدىڭ كوزى دەسە بولعانداي. بۇدان بىلاي ول ارنالى ويلاردى ورتاعا سالاتىنداي ۇلتتىق مەرەكە بولۋعا ءتيىس», دەيدى مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى ق.ايتباي.
شىندىعىندا قازاق ءۇشىن دومبىرادان اسقان قۇندىلىق جوق. دومبىرا كۇنى ازىرگە ءىرىلى-ۇساقتى مەرەكەلىك كونتسەرتتەر ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. «بىراق بولاشاقتا بۇلاي بولا بەرمەيدى دەپ ويلايمىن. كەلەشەكتە مۇنداي جاقسى باستامالار عىلىمي سيپات الۋعا ءتيىس. ۇلتتىق ونەر مەن تانىم كوكجيەگى اشىلا ءتۇسۋى ءۇشىن, دامۋ ءۇشىن سوعان قاراي ويىسپاي قويمايمىز. مىسالى, مەرەكەلىك كونتسەرتتەر اياسىندا كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ دەگەندەي نارسەلەر قولعا الىنا باستاسا قانداي كەرەمەت؟
قازىر, مىسالى, ەل ىشىندە دومبىرا قانشالىقتى قادىرلى؟ اۋىلداردا دومبىرا تارتىلا ما, جوق پا؟ سالىستىرمالى تۇردە قاراعاندا, وسىدان 40-50 جىل بۇرىنعى جاعداي مەن دومبىراعا دەگەن بۇگىنگى كوزقاراس سايكەس كەلە مە؟ ياعني ۇلتتىق ونەردى ورىستەتۋگە بەتبۇرىس ءۇشىن مۇنداي داتانىڭ ماڭىزى زور. قازاق مادەنيەتىندە ورنى بار تۇلعا دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ مىنا ءسوزى ەسىمنەن كەتپەيدى. ازەربايجان ەلىندە تەك قانا ءداستۇرلى ونەر كونسەرۆاتورياسى بار. ءبىزدىڭ كونسەرۆاتوريادا كلاسسيكالىق مۋزىكا مەن ءداستۇرلى مۋزىكانى قوسا وقىتادى عوي. ازەربايجانداردا تەك قانا ۇلتتىق مۋزىكاسى مەن ءان-كۇي ونەرىن, اسپاپتارىن وقىتادى. سونىمەن قاتار ولاردا مۇعام ورتالىعى قالىپتاسقان. بۇل ءداستۇرلى مۋزىكالارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جانرى, بىزدە ول – كۇي ونەرى. بۇلار – بولاشاقتا ءبىزدىڭ ەلگە دە قاجەت دۇنيەلەر. مۇنداي جوبالار ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. نەگە دەسەڭىز, ۇلتتىق ونەر مەن مادەنيەت قۇرۋعا اينالعاندا, شىندىعىندا ۇلت ولۋگە اينالعاندا, احمەت جۇبانوۆ اۋەلى كونسەرۆاتورياعا دومبىرامىزدى ەنگىزدى. ەركەعالي راحماديەۆ قىلقوبىزدى اكەلدى. ناعىز قوبىزشىلار داۋلەت مىقتىباەۆ پەن جاپپاس قالامباەۆتى جۇمىسقا قابىلداتتى, ديپلومى جوقتىعىنا قاراماستان. ەرلىك دەۋگە تۇراتىن ءىس. بۇلاردان كەيىن ءداستۇرلى ونەردىڭ تىنىسى اشىلىپ, ارناسى كەڭي باستادى. 80-جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي حالىق اندەرى كافەدراسىن اشقان دۇيسەن قاسەيىنوۆ اعامىز. سول زاماننىڭ وزىندە. سوندىقتان وسى اسىل مۇراتتىڭ ءبارى قازىر ءپىسىپ-جەتىلىپ, ءداستۇرلى ونەر اكادەمياسى سياقتى عىلىمي ورتالىق اشۋعا سۇرانىپ تۇرعانىن بايقايمىز», دەيدى.
ءيا, بەتبۇرىستىڭ باسى وسى دومبىرا كۇنى دەر ەدىك. بەس ءجۇز نەمەسە مىڭ دومبىراشىنىڭ اداي كۇيىن تارتقانى, ءار جەردە دومبىراعا ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلعانى حالىقتىڭ نازارىن بۇرۋ, ماحابباتىن وياتۋ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا. سونىڭ ءبىر كىلتى – قازاق سۇيگەن قاسيەتتى اسپاپ. ەندى وسى باستامانى ساتىلاپ دامىتىپ, ىلگەرىلەتپەسەك, ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز قايسىسى؟
«قازاق دالاسىندا دومبىراشىلىق, قوبىزشىلىق, سىبىزعىشىلىق ونەرلەر جەكە ورىنداۋشىلىق, سوليستىك تۇرعىدا دامىعان», دەيدى قايرات ايتباەۆ. ماسەلەن, الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جانە «قازاقتىڭ 500 ءانى مەن كۇيى» اتتى ايگىلى ەڭبەكتەرى بار عوي. سوندا ول قازاقتىڭ ءبىر ءانىن ون ءانشى ون ءتۇرلى ورىنداپ شىعاتىنىن ايتىپتى. ءار ءانشى ورىنداعان ءانى تۋرالى ءوز پىكىرىن بىلدىرەتىن كورىنەدى. ءبىر جاعىنان بۇل – سانا ەركىندىگىنىڭ بەلگىسى. دەمەك ءداستۇرلى ونەردە جەكە ورىنداۋشىلىقتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىنان» باستاپ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «كۇي», «كۇيشى» پوەمالارىن, ماعاۋيننىڭ «كوكبالاعىن» نەمەسە ءابىش كەكىلبايدىڭ «كۇيشى» پوۆەسىن وقىعان ادام بىردەن تۇسىنەدى مۇنى. ءىلياس جانسۇگىروۆ «قازاق كۇيلەرى جينالسىن» دەگەن ماقالاسىندا: «ەلدە تويتان اتتى كۇيشى بولىپ ەدى. سول تويتان دۇنيە سالدى. تويتانمەن بىرگە قىرىق كۇي ءولدى. ادام ولسە, ورنىنا ادام تۋادى, كۇي ولسە, ورنىنا كۇي تۋمايدى» دەپ جازىپتى. «سول سياقتى», دەيدى قايرات ايتباي: «قازىر قازاقتا ءشامىل ءابىلتايداي تاماشا كۇيشى بار. تىڭدارمان ءسۇيىپ تىڭدايدى. سول اعامىزدىڭ سوڭىنان ەرگەن شاكىرتى بار ما؟ ونىڭ دومبىراداعى مانەرىن, قاعىسىن الىپ قالۋعا ۇمتىلعان كىم بار؟ مەن جالعىز-اق كۇيشىنى مىسالعا كەلتىرىپ وتىرمىن. قازاق دالاسىندا وسىنداي ەسكى سارىندى ۇستاپ, جەتىلدىرگەن ءداستۇرلى كۇيشىلەر از ەمەس قوي. كۇيدىڭ ءۇزىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – سوڭىندا شاكىرت قالماۋىندا. شاكىرت قالدىراتىنداي مۇمكىندىك تۋدىرۋ كەرەك. ءبىز قىلقوبىز, قىلقوبىز دەپ زارلايمىز. ونى جەتكىزۋشى سماتايدىڭ ارتىندا مەن بىلەتىن ەكى-اق شاكىرت قالدى. سايان اقمولدا مەن سارسەنعالي ءجۇزباي. ساياننىڭ كونسەرۆاتورياعا جۇمىسقا تۇرعانىنا ەكى-ءۇش-اق جىل بولدى, سارسەنعالي قازاق راديوسىندا جۋرناليست رەتىندە ىستەپ ءجۇر», دەيدى. ءداستۇرلى ونەردە مەكتەپ ۇزىلمەۋىن بارىنشا قاداعالاۋ دا دومبىراعا دەگەن قۇرمەتتەن الىس ەمەس, ەندەشە. فيلارمونيالارعا ءار ءوڭىردىڭ كۇيشىلىگىن ۇستاپ جۇرگەن ءداستۇرلى كۇيشىلەردەن سوليست الۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە دەلىك وندا. قايرەكەڭ بىلتىر قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ ارقاسىندا تۇركياعا بارىپ كۇي تارتىپ كەلە جاتقاندا, «قازاقكونتسەرت» ۇيىمىنىڭ ءبىر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بەلگىلى ءانشى ەرلان رىسقاليدىڭ ايتۋىمەن اتالعان ۇيىمعا جەكە ورىنداۋشى رەتىندە ورنالاسقانىن ايتادى.
ازەربايجانداردا مۇعام زالى بارىن ەسكە الا وتىرىپ, دومبىرا مەن قوبىزعا ارنايى زال سالىنسا دا ارتىق ەتپەيتىنىن ايتادى كۇيشى. قازىر ساحنادا جۇرگەن ءداستۇرلى ونەرپازداردان ساۋالناما السا, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى بەلگىلى بولىپ شىعا كەلەدى. قايبىر جىلدارى اۋىلعا ءبىر مۋزىكانت جىگىت قوناق بولىپ كەلگەندە, جايلاۋعا اپارعانىمىز ەسىمدە. ءوزى كونسەرۆاتوريادا كۇيدى وقىپ بىتىرگەن دومبىراشى ەدى. كەشكىلىك كۇن تىنىق بولعان سوڭ, توبەنىڭ باسىندا دومبىرا تارتىپ وتىردى دا, مەن اعامنىڭ ايتۋىمەن اتتاردى شىدەرلەپ جىبەرۋگە تومەنگە تۇسسەم, تاتتىمبەتتىڭ «سارجايلاۋى» دىڭىلداپ كەلىپ, قۇلاقتان ءوتىپ, بىردەن جۇرەككە جەتىپ جاتقانداي اسەر الدىم. سونادايدان جەتكەن داۋىس تولقىنىنىڭ سىڭىمدىلىگىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. دىڭىلداپ كەلىپ قۇلاققا ۇرعاندا, تەبىرەنبەي تىڭداماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل دا – ءداستۇرلى ونەرگە ارنايى ساحنا كەرەگىنەن الىس كەتە قويمايتىن اڭگىمە. نە دە بولسا, عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ءىس. ويتكەنى تەاتر سالعاندا ادامنىڭ داۋىس كۇشى مەن قويىلعان ورىندىقتاردىڭ اعاشىنا دەيىن زەرتتەلەدى, اراقاشىقتىق پەن توبەنىڭ بيىكتىگى ءبارى دىبىس جەتەتىن دالدىككە قۇرىلادى. تۋرا سولاي دومبىرا مەن قوبىزدىڭ دا ءۇنىن سارالاپ, كامەرالىق زال اشىلسا قۇبا-قۇپ.
دومبىرا ۇستاپ, ءداستۇرلى ونەردى ايالاعان ادامدى وسىلاردىڭ ءوزى تاربيەلەيتىنى ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ دە بويىنان بىلىنەدى. قاستەرلەگەن سايىن قاسيەتى جۇعادى عوي. تالعام بيىكتەپ, تانىم وسەدى. سويتكەن سايىن كىرپياز تارتادى كىسى. «ورىنسىز ىرجاڭ, بولىمسىز قىلجاڭ», ارتىق اۋىز اسىرەلەۋدى ۇناتپايدى. سۋىق اقىل ەمەس, ىشتەگى ونەردىڭ تازالىعى تورەلىك ەتەتىنگە ۇقسايدى. سودان شىعار, «ۇلكەن ساحنا مەن توي-تومالاقتاعى مادەنيەتتىڭ اراسى تىم جاقىنداپ كەتتى. ايتەۋىر دومبىرا ۇستاسا, داۋلەسكەر نەمەسە داڭعايىر كۇيشى ەپتەپ ءان سالا باستاسا, كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان دەپ شاقىرا بەرەدى. بۇل توي جۇرگىزۋشى تاماداعا جاراساتىن شىعار, ۇلكەن ساحنالارعا كەلىڭكىرەي بەرمەيدى. انشىگە ءانشى, كۇيشىگە كۇيشى دەگەننەن اسقان نە اتاق كەرەك؟ ماسەلەن, احمەت جۇبانوۆتان «امىرەنىڭ كوزىن كوردىڭىز, قانداي ءانشى ەدى؟» دەپ سۇراسا, «جاقسى ءانشى» دەپ جاۋاپ بەرىپ الادى دا, ء«بىز ءجيى تىڭداپ جۇرگەن سەمەيدىڭ اندەرىن سالعاندا, امىرە جۇتىندىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ادامدى ۇمتىلدىرىپ قويادى» دەپ ونىڭ جاقسى ءانشى ەكەنىن دالەلدەيدى. ال بىزدە كەلسىن, كەلمەسىن ارتىق اسىرەلەۋدەن اياق الىپ جۇرە المايسىز. ودان ارىلمايتىن بولساق, ەل اراسىندا ازعانتاي قالعان ويلى قۇلاقتاردى قۇرتىپ تىنامىز», دەيدى كۇيشى.
ايتىلماي جۇرگەن ءسوز, تىڭدالماي جۇرگەن اڭگىمە ەمەس, بىراق كۇي تارتىپ وتىرىپ جەتكىزگەندە, جان دۇنيەڭ اشىلىپ, تەرەڭنەن تىنىس تارتا ما ەكەن, ءتۇرلى اعىس پەن تولعام كەۋلەيدى كوكەيدى. مۇمكىن دومبىرانىڭ ءبىر قۇدىرەتى وسى شىعار.