استانادا ەلىمىزدىڭ توراعالىعىمەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كەزەكتى جيىنى ءوتىپ جاتىر. گەوساياسي وزگەرىستەر مەن شيەلەنىستەر كەزەڭىندەگى بۇل سامميت كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەسىمەن تاريحقا ەنەرى ءسوزسىز.
استانا ءسامميتى العاش رەت مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى جانە «شىۇ +» كەزدەسۋى فورماتىندا وتەدى. سونىمەن قاتار اراب الەمى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ سامميتكە قاتىسۋى – تاريحي وقيعا.
2001 جىلى «شانحاي بەستىگى» بازاسىندا ۇيىمداستىرىلعان شىۇ اسكەري ماقساتتار مەن مىندەتتەردى كوزدەمەي, جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا, ايماقتاعى بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋعا, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان اشىق ۇيىم بولدى.
ەلىمىز – مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمنىڭ بارلىق دەرلىك ەلىمەن تەڭ جانە دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا العان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىمىز الەمگە ءوزىنىڭ بالاماسى جوق ەكەنىن, سۇرانىسىن دالەلدەيدى. ەلىمىز جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, داعدارىستاردى رەتتەۋگە, مادەنيەتارالىق ديالوگكە جانە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
2023 جىلى سىرتقى ساياسي قىزمەت ەلىمىز ءۇشىن وتە قارقىندى جانە ناتيجەلى بولدى. جىل بويى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارمەن, رەسمي ساپارلارمەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە, ۆەتنامعا, گەرمانياعا, قىتايعا, جۇمىس ساپارلارىمەن تۇركيا, ساۋد ارابياسى, تاجىكستان, رەسەي, اقش, قىرعىزستان, بەلارۋس, ازەربايجان, ءباا ەلدەرىنە باردى. ساپارلار بارىسىندا مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار شارتتار مەن مەموراندۋمدار جاسالدى.
قازاقستان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى جالعاستىردى. ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلى كەڭەيىپ جاتىر. ورتالىق ازيا بەستىگى «وا+» حالىقارالىق سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق فورماتىن جوعارى دەڭگەيدە ايتارلىقتاي نىعايتتى, سونىڭ ىشىندە قىتاي جانە اقش-پەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدى. استانادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق ءسامميتى ورتالىق ازيا, ازەربايجان مەن تۇركيانىڭ باۋىرلاس حالىقتارىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن تۇركى الەمىن ودان ءارى ينتەگراتسيالاۋعا باعىتتالعان باعىتتىڭ مىزعىماستىعىن تاعى دا كورسەتتى.
ەلىمىز وزىمىزدە دە, بۇكىل الەمدە دە ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىن ديالوگ الاڭدارىن, فورۋمداردى, سامميتتەر مەن كەڭەستەردى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە بۇكىل الەمگە بەلگىلى. سونىمەن قاتار, ءتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن اليانستارعا توراعالىق ەتۋىمىز ەلىمىزگە ءوز پىكىرىنىڭ الەمدىك قوعامداستىق دەڭگەيىندە ەسكەرىلەتىندەي ءتۇرلى جاھاندىق باستامالار ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – تۇراقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» تاقىرىبىندا «شىۇ +» كەزدەسۋىن وتكىزۋ دە وسىنىڭ جارقىن دالەلى.
كەيىنگى جىلدارى جاھاندىق پولياريزاتسيا كۇشەيىپ, گەوساياسي شيەلەنىس, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك جانە مادەني ايىرماشىلىقتار سياقتى ءارتۇرلى فورمالاردا كورىندى. بۇل ءۇردىس حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگى كەلتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار قاقتىعىستاردى كۇشەيتەدى جانە جاھاندىق دامۋعا زيان تيگىزەدى. بۇل تۇرعىدا, اسىرەسە ورتالىق ازيا سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماقتارداعى ەلدەردىڭ وسى ءبولىنۋ كۇشتەرىنە قارسى تۇرۋدىڭ ءتيىمدى ستراتەگيالارىن زەرتتەۋى وتە ماڭىزدى. سونداي ستراتەگيالاردىڭ ءبىرى – كوپتەگەن الەمدىك دەرجاۆالارمەن, ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن تەڭدەستىرىلگەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى كوزدەيتىن كوپۆەكتورلىق ءتاسىل. سونىمەن قاتار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى ۇيىمدار مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى.
قازىرگى ۋاقىتتا كوپۆەكتورلىق – سىرتقى ساياساتتىڭ قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ارەناداعى ستراتەگيالىق قاجەتتىلىك. الەمدىك دەرجاۆالارمەن بايلانىس پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ اشىق ارنالارىن قولداي وتىرىپ, ەلدەر ءوز قاۋىپسىزدىگىن, ەكونوميكالىق ءوسۋدى جەدەلدەتە جانە حالىقارالىق ارەنادا كەلىسسوزدەر كۇشىن ارتتىرا الادى.
تاريحي تۇرعىدان الەمدىك مەملەكەتتەر اراسىندا تەڭدەستىرىلگەن قارىم-قاتىناستا بولعان ەلىمىز ءۇشىن كوپۆەكتورلىق ونىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزى بولىپ قالا بەرەدى. مۇنداي ءتاسىل بىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا, تەحنولوگيالارمەن الماسۋعا, ءىرى حالىقارالىق پىكىرتالاستاردا داۋىس بەرۋ قۇقىعىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ءوزىنىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتىپ, جاھاندىق ىقپالىن كەڭەيتە ءتۇستى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق پولياريزاتسيا جاعدايىندا شىۇ قاقتىعىستارعا ەمەس, ديالوگ پەن كونسەنسۋسقا باسىمدىق بەرەتىن كوپجاقتىلىقتىڭ ۇلگىسى بولا الاتىنى ءسوزسىز. شىۇ-نىڭ تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, شەكارا قاۋىپسىزدىگى جانە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى باستامالارى وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا نيەتتى ەكەنىنىڭ ايعاعى. شىۇ مۇشە مەملەكەتتەرگە ايماقتىق ينتەگراتسيا مەن وركەندەۋ ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار, ەنەرگيا رەسۋرستارىن بارلاۋ جانە ساۋدا كەلىسىمدەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىن قامتاماسىز ەتەدى.
قازىرگى جاھاندىق لاندشافتتا كوپۆەكتورلىقتى قابىلداۋ, شىۇ سياقتى كوپجاقتى ۇيىمداردى نىعايتۋ پولياريزاتسيانىڭ اسەرىن ازايتۋدى كوزدەيتىن ەلدەر ءۇشىن ماڭىزدى. پولياريزاتسيا ۇردىسىنە قارسى تۇرۋ بىرنەشە نەگىزگى ستراتەگيانى قامتيتىن كەشەندى ءتاسىلدى قاجەت ەتەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدەر بارلىق مەملەكەت جانە حالىقارالىق ۇيىممەن سىرتقى قاتىناستاردى دامىتۋ جولىمەن ءبىر ارىپتەسكە, ۇيىمعا, بلوككە تاۋەلدىلىكپەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى قاجەت. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ ۇلگىسى بويىنشا سىرتقى ساياساتتىڭ كوپۆەكتورلىعى مەن ءارتاراپتاندىرىلۋىنا كوشۋ كەرەك.
بۇۇ, شىۇ, ەو, اسەان باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن پلاتفورمالاردى دامىتۋ جانە قولداۋ جانجالداردى رەتتەۋگە, ديپلوماتيالىق ديالوگتى ىلگەرىلەتۋگە جانە كوپجاقتى ينستيتۋتتاردى نىعايتا وتىرىپ, حالىقارالىق كۇش-جىگەردى ۇيلەستىرۋگە ىقپال ەتەدى.
ەلارالىق قارىم-قاتىناستا اشىق جانە جان-جاقتى ديالوگ جۇرگىزۋ كەرەك. جوعارى دەڭگەيدەگى تۇراقتى كەزدەسۋلەر مەن ديپلوماتيالىق ارنالاردى پايدالانۋ تەك جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ىقپال ەتەدى جانە قاقتىعىستاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەيدى.
ەكونوميكالىق جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پولياريزاتسيا دەڭگەيىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە, تۇراقتى جانە بەيبىت قاتىناستاردىڭ ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار شىۇ حالىقتار اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن قۇرمەتكە, شيەلەنىستى ازايتۋعا, بار تاپتاۋرىنداردى جويۋعا ىقپال ەتەتىن بىرلەسكەن ءبىلىم بەرۋ جانە مادەني الماسۋ جوبالارىن قوسۋ ءۇشىن كۇن ءتارتىبىن كەڭەيتۋى كەرەك.
وسى باعىت بويىنشا تاجىريبە قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستا قالىپتاسقان. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن جانە باسقا دا جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ەلدەرگە ەركىن بارۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, مادەني ورتالىقتاردى ءوزارا اشۋ, تابىستى ەكونوميكالىق, كولىكتىك-لوگيستيكالىق جانە باسقا دا ءوزارا ءىس-قيمىل وڭ ناتيجە بەرەدى.
ەلىمىز باسقا مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردى نىعايتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. وتكەن سەسسيا بارىسىندا عانا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا كومەك كورسەتۋ, ۆيزاسىز رەجىم بەلگىلەۋ, حالىقارالىق كولىك تاسىمالدارىن دامىتۋ, بالىق اۋلاۋ سۋبسيديالارى جانە ت.ب. سالالارداعى حالىقارالىق شارتتاردى, حاتتامالاردى, كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى 40-تان استام قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ماقۇلدادى.
سامميت حالىقارالىق قاتىناستارعا جاڭا سەرپىن بەرىپ, العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋدە, الەمنىڭ تۇراقتى جالپى فورمۋلاسىن قالىپتاستىرۋدا ءوزىنىڭ ەلەۋلى ناتيجەسىن بەرەدى دەپ سانايمىز.
عالياسقار سارىباەۆ,سەنات دەپۋتاتى, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى