«قازاقستاننان» قالعان مۇرا

باستاۋىندا باقىتجان قاراتاەۆ, شاڭ­گەرەي بوكەەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇي­رين سىندى ۇلت زيالىلارى تۇرعان قازاق­تىڭ ءىزاشار گازەتى جايىندا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تەرەڭ زەرتتەۋ, تولىمدى دۇنيە بولعان جوق. عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي, باسپا بەتىن كورە المادى. مۇنىڭ سەبەبى – گازەتتىڭ ۇلتتىق باعىتى, اعارتۋشىلىق ماقساتىندا بولسا كەرەك.

كەزىندە قازاق ءباسپاسوز تاريحىن زەرتتەۋ­شى ق.بەكحوجين: «گازەتتىڭ «قازاق­ستان» دەپ اتالۋىندا ءمان بار. بۇل قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرىپ, دەموكراتيالى رەسپۋبليكا ورناتۋ يدەياسىن اڭعارتادى» دەپ تۇيىندەگەن ەكەن.

شىندىعىندا, «قازاقستان» گازەتى – قازاق زيالىلارى وزدەرى قولعا الىپ, 2,5 جىل­داي ۋاقىت بارىنشا جۇيەلى شىعىپ تۇرعان, مەرزىمدى باسىلىم رەتىندە تولىق قالىپتاس­قان, ءوز باسپاحاناسى بولعان العاشقى ۇلت گازەتى ەدى.

گازەت اتاۋى «قازاقستان» بولۋى – باسى­لىم­دى شىعارۋشىلاردىڭ قازاق حالقىن دەر­بەس ەل, ەرىكتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاس­تىرۋ­دى ماقسات تۇتقانىن كورسەتەدى. پاتشا­لى رەسەيدىڭ وتارلىق ەزگىسىندە «قازاق» اتاۋى ايتىلماي, «كيرگيز, كيرگيز-كايساك» دەپ بۇرمالانعان ۇلتتىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن «قازاقستان» دەگەن اتاۋدى تاريح ساحناسىنا العاش رەت رەسمي جاريا ەتتى.

«قازاقستان» گازەتى سول كەزەڭدەگى وتە پروگرەسسيۆتى يدەيالاردى كوتەرگەن, حالىققا ونەر-ءبىلىم جولىن ۇسىنعان, وتىرىقشىلىققا شاقىرعان, ناقتى كاسىبي كەڭەس بەرگەن وزىق ويلى باسىلىم بولدى. گازەت ماقالالارىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ارادا ءبىر عاسىر وتكەندە دە وتە وزەكتى ەكەندىگى انىق كورىنەدى.

«قازاقستان» گازەتى كۇللى قازاق جۇرتى­نىڭ تۇيتكىلدى تۇيىندەرىن تاپ باسىپ تا­نىپ, تۇتاس قازاققا ورتاق جايتتاردى كوتەردى. گازەت رەداكتسياسىنا حات جازعان اۆتورلاردىڭ ءار وڭىردەن بولۋى, باسىلىمدى قارجىلاي قولداعان دەمەۋشىلەردىڭ دە ءار قيىردان شىعۋى «قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى قازاق جۇرتى­نىڭ ورتاق باسىلىمى بولعانىن كورسەتەدى.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين, شاڭگەرەي بوكەەۆ, باقىتجان قاراتاەۆ, سەيىتقالي مەڭدەشوۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, ت.ب. الاش ارىستارى – كۇللى قازاق مويىنداعان اعارتۋشى تۇلعالار ەدى. ولاردىڭ «قازاق­ستان» گازەتىن شىعارۋداعى قاجىر-قايراتىنان بولەك ۇلتى ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگى دە جەتەرلىك.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ تاريحي ورنىن, اعارتۋشىلىق ميسسياسىن اشىپ ايتۋعا, ناسيحاتتاۋعا كەڭەستىك يدەولوگيا تىيىم سالدى. عالىمدار ماسكەۋ مەن لەنينگراد كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان گازەت تىگىندىسىمەن تانىسا المادى. گازەتتىڭ قازاق ۇلتى ومىرىندەگى ناقتى باعاسىن بەرۋ, ساياسي ورنىن اشىپ ايتۋ تەك قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا مۇمكىن بولدى.

«قازاقستان» گازەتىن, ونىڭ شىعارۋشى­لارىنىڭ ۇستانعان اعارتۋشىلىق يدەياسىن, ولار­دىڭ ءوز حالقىن الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ قاتا­رىنا قوسۋعا تىرىسقان جانقيارلىق ەڭبە­گىن بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ – ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى يدەولوگياسىمەن تىكەلەي ۇندەسىپ جاتىر. 

«قازاقستان» گازەتىنىڭ تىگىندىسى ەل اۋما­عىندا ساقتالماعانىن ايتتىق. ارادا ءبىر عاسىر وتكەندە, 2011 جىلى ورال قالاسىنداعى «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى جانتاس سافۋللين رەسەي ارحيۆتەرى مەن كىتاپحانالارىنا سۇراۋ سالا ءجۇرىپ, گا­زەتتىڭ تولىق كوشىرمەسىن وتانىنا قايتار­دى. سانكت-پەتەربۋرگتەگى م.ە.سالتىكوۆ-ششەد­رين اتىنداعى كوپشى­لىك كىتاپحاناسى مەن ماس­كەۋ­دەگى رەسەي مەملەكەتتىك كىتاپحاناسىنان «قازاق­ستان» گازەتىنىڭ 16 ءنومىرىنىڭ ساپالى كوشىرمەسى الىندى. 2012 جىلى گازەت­تىڭ اراب جازۋىنداعى ءماتىنى قازىرگى الىپبيگە اۋدارىلىپ, «قازاقستان», 1911–1913» اتتى جيناق بولىپ جارىق كوردى. ال گازەتتىڭ تۇپنۇسقا تىگىندىسىنىڭ ساپالى كوشىرمەسى ارنايى تۇپتەلىپ, باتىس قازاقستان وبلىس­تىق ارحيۆىنە, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە, وبلىستىق كىتاپحانا قورىنا تابىس ەتىلدى. الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنا دا گازەت تىگىندىسىنىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى سىيعا تارتىلدى.

بۇگىندە ورال قالاسىنىڭ چاپاەۆ كوشە­سىندەگى كونە عيمارات قابىرعاسىنا ورنا­تىلعان ەسكەرتكىش تاقتا جۇرگىنشىنىڭ نازارىن وزىنە تارتادى. تاقتادا بىلاي دەلىن­گەن: «بۇل عيماراتتا الاش قايراتكەرلەرى ەلەۋسىن بۇيرين مەن عۇمار قاراشتىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن 1911–1913 جىلدارى «قازاقستان» گازەتى شىعىپ تۇرعان».

«قازاقستاننان» قالعان جادىگەر دەگەن وسى.

باتىس قازاقستان وبلىسى