ەكى-ءۇش كۇننەن بەرى ەلىمىزدەگى اقپارات كوزدەرى قورعالجىنعا قوقيقازدار قونعانىن جارىسا جازىپ جاتىر. ايدىنعا اققۋ-قاز قونعانى ءبىر جاڭالىق بولسا, استانانىڭ قاپتالىنداعى قورعالجىنعا قوقيقازدىڭ كەلگەنى ودان كەم تۇسپەيدى. بىرىنشىدەن, قوقيقاز – وتە سيرەك كەزدەسەتىن وزگەشە تۇرپاتتى قۇس, الەم بويىنشا اتاۋلى قاناتتى. ەكىنشىدەن, ەكى سۋدىڭ بىرىنە قونا بەرمەيدى. ۇشىنشىدەن, ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان قۇستىڭ قاناتىن تالدىرىپ, قازاق كولدەرىن ساعالايتىنى – ايتارلىقتاي قۇبىلىس, ايرىقشا ءمانى بار وقيعا.
قوقيقازداردىڭ ايدىن بەتىن جاۋىپ كەتكەنى – وزگەشە كورىنىس. ولار كەلىپ قونعاندا ارقاداعى تەڭىز بەن قورعالجىننىڭ بەتى الاۋلاپ قۇلپىرىپ كەتەدى. قوقيقازدار ءبىزدىڭ دالامىزعا باۋىر باسىپ قانا قويماي, تۇقىم وربىتەدى. سول ءۇشىن سوناۋ افريكا, تۇرىكمەنستان, اۋعانستان ەلدەرىنەن ۇشىپ كەلەدى. ءساۋىر, مامىر ايلارىنان باستاپ كۇن سۋىتقانشا ايدىن بەتىنىڭ اجارىن كىرگىزىپ, كوز سۋارۋشى جۇرتقا تاماشا كوڭىل كۇي سىيلايدى. جىل سايىن اقمولا, قوستاناي, جامبىل, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا 100 مىڭعا جۋىق قوقيقاز ۇشىپ كەلەدى. ەلىمىزدەگى نەگىزگى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى ەلورداعا جاقىن قورعالجىن قورىعى بولعانىنىڭ ءوزى ايرىقشا بەلگى.
جاپوندار قاناتتىدان تىرنانى قۇرمەتتەيدى. تىرنالاردىڭ تاۋلارىنان ۇشىپ وتكەنىن ايتۋلى مەرەكەگە اينالدىرعان. جالپى, جاپون جۇرتى جەرىندە قانداي نارسە بولسا, سونىڭ قادىرىنە جەتىپ, ۇلىقتاي بىلەتىنگە ۇقسايدى. ولاردىڭ ساكۋراسىنىڭ گۇلدەگەنى, تىرنالارىنىڭ قانات قاققانى – ايتىپ تاۋىسا المايتىن اڭگىمە. جاپون ارالدارىنا ۇيا سالعان تىرنالار اۋەدە سايىسقاندا بۇركىتتەردىڭ ءوزىن الىپ تۇسەتىنى تۋرالى راسۋل عامزاتوۆ جازادى. ال اۆارلىقتار قاناتتىدا بۇركىتتى قاستەرلەيدى. ءتىپتى ارعى اتا-بابالارى تاۋ بۇركىتىنەن جارالعان دەگەن اڭىز دا بار ولاردا. اۆاردىڭ اياۋلى پەرزەنتى راسۋل بىردە جاپونيادا ءجۇرىپ تىرنالار فەستيۆالىن تاماشالاعانىن اسەرلەنىپ جازادى. مۇمكىن ول جاقتىڭ بۇركىتتەرى السىزدەۋ شىعار, تىرنالارى مىقتى شىعار, الدە باسقالاي سەبەپتەر مە ەكەن, ايتەۋىر سول فەستيۆالدا تىرنالار بۇركىتتەردەن باسىم تۇسسە كەرەك. عامزاتوۆ ەلىنە كەلگەن سوڭ, الگى وقيعانى اۆاردىڭ ۇلكەندەرىنە اڭگىمەلەسە, ولار كادىمگىدەي تىكسىنىپ قالسا كەرەك. «قوي, راسۋل, ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز بىلەتىن بۇركىتتەر بولسا, تىرنالاردان جەڭىلمەگەن شىعار, ولار قازا تاپسا كەرەك», دەپتى. سول سياقتى اركىم ءوزىنىڭ بارىمەن ماقتانىپ, كوزگە ۇرادى. قولداعىسىن قادىرلەپ, ءماشھۇر ەتەدى. قازىرگىدەي تۋريزم تۋسىراعان ۋاقىتتا ەكىباستان سويتسە كەرەك. سوناۋ مۇحيتتار مەن تەڭىزدەردى مىسە تۇتپاي, ءبىزدىڭ كولدەرگە قوناتىن قوقيقازدىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. ازيانىڭ, افريكانىڭ, ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ, وڭتۇستىك ەۋروپانىڭ سۋبتروپيكتىك نەمەسە تروپيكالىق ايماقتارىنداعى سۋلارىندا مەكەندەيتىن بۇلاردىڭ ءبىزدىڭ جاققا كەلگىشتەيتىنى – قورعالجىن تابيعي قورىعىنداعى تەڭىز كولىنىڭ تۇزدىلىعىنان. كولدىڭ سۋى الەمدىك تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعىنان 5-6 ەسە اششى كورىنەدى. سونىمەن قاتار تۇزدى كولدەردە عانا كەزدەسەتىن ارتەميا سالين دەپ اتالاتىن سۋ شايانى قوقيقازداردىڭ سۇيىكتى قورەگى دەسەدى. سوندىقتان دا ولار ءار كوكتەمدە وسى ايماقتى توڭىرەكتەيدى.
«قىزعىلت قوقيقاز تۇزدى كولدەردىڭ 2-3 مەترلىك تاياز جەرىندە ۇزىن اياقتارىمەن ادىمداپ ءجۇرىپ, قورەگىن بالشىقتىڭ اراسىنان تۇمسىعىمەن ءسۇزىپ الادى. تۇمسىعىنىڭ جيەكتەرى ۇساق ارانىڭ تىسشەلەرىندەي تىلىمدەنگەن. سول ارقىلى سۋ مەن بالشىقتار سىرتقا اعىپ كەتەدى دە, قورەگى اۋزىندا قالادى. ولار سۋ وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمىمەن, ۇساق جاندىكتەرمەن, ۇلۋلارمەن قورەكتەنەدى. بۇل ۇساق سۋ شايانى تۇزدى كولدەردە كوپتەپ كەزدەسەدى, سوندىقتان ارتەميا سالين شايانىنىڭ ۋىلدىرىعىن جيناۋعا تىيىم سالىنعان. قىزعىلت قوقيقازدىڭ سانى كۇرت ازايىپ بارا جاتقاندىقتان, ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» جانە حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» دا ەنگەن», دەيدى بيولوگ عالىم رىسباي ساتىمبەك ۇلى.