وبلىسىمىزدىڭ سۋارمالى جەرلەردىڭ 2009 جىلعى كولەمى 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا 29,0 مىڭ گەكتارعا ازايىپ, 394,8 مىڭ گەكتار قۇرادى. وسىعان بايلانىستى, وبلىس بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا پايدالانىلاتىن جەرلەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ, ولاردىڭ يگەرىلۋى مەن پايدالانىلۋىنا تالداۋ جاساۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمدىگى قاۋلى قابىلدادى. اتالعان قاۋلىعا سايكەس بارلىق اۋداندار مەن قالالاردا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرىلىپ, تۇگەندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى اينالىمنان شىعىپ قالعان جالپى 189 مىڭ 464 گەكتار جەر انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە سۋارمالى 86 مىڭ 179 گەكتار جەر بار.
جوعارىدا انىقتالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى اينالىمنان شىعىپ قالعان سۋارمالى جەرلەردى پايدالانباۋ سەبەپتەرى:
- جەردىڭ تۇزدانۋى مەن باتپاقتانۋىنان 15 مىڭ 417 گا,
- سۋدىڭ جەتىسپەۋىنەن 20 مىڭ 694 گا,
- سۋ جۇيەلەرىنىڭ ىستەن شىعۋىنان 31 مىڭ 317 گا جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن پايدالانىلماي جاتقان سۋارمالى جەرلەر كولەمى 18 مىڭ 751 گەكتاردى قۇراپ وتىر. بۇل – قارجى جەتىسپەگەندىكتەن يگەرىلمەي وتىرعان جەرلەر.
وبلىستىڭ ماقتالى اۋداندارىنداعى شارۋاشىلىقتار نارىقتاعى سۇرانىستى ەسكەرمەستەن بارلىعى جاپپاي تابىسى مول تەحنيكالىق داقىل رەتىندە تەك ماقتا شيكىزاتىن وندىرۋمەن شەكتەلۋدە. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىستىك جەر كولەمدەرى 1 گەكتاردان 5-6 گەكتار عانا. مۇنداي كىشىگىرىم شارۋاشىلىقتاردىڭ (70 مىڭنان استام اگروقۇرىلىم) ءبولىنىپ كەتۋىنە ءسايكەس ازعانتاي ەگىستىك جەرلەرىندە قارجىنىڭ كەمشىلىگىنەن جانە اۋىلشارۋاشىلىق قۇرال-سايماندارى مەن تەحنيكالارىنىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان, وندىرىستەرىندە سول ءولكەگە عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ جاسالىنعان اۋىسپالى ەگىستىكتى ەنگىزۋ, توپىراقتى اگروتەحنيكالىق تالاپتارعا ساي وڭدەۋ, قاجەتتى مينەرالدىق تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ارامشوپتەرمەن جانە ءوسىمدىك اۋرۋلارى مەن زيانكەستەرگە قارسى كۇرەسۋ مۇمكىندىكتەرى بولمادى.
اۋىسپالى ەگىستىكتىڭ قولدانىلماۋى سۋارمالى جەرلەردەگى كوپجىلدىق شوپتەردىڭ (جوڭىشقا) كولەمىنىڭ كەمۋىنە الىپ كەلدى. ونىڭ كولەمى سۋارمالى جەردە 2000 جىلى 74,0 مىڭ گەكتار بولسا, 2009 جىلى 14,7 مىڭ گەكتار جەرگە كەمىپ, 59,3 مىڭ گا بولعان, نەمەسە 75 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. مۇنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلىپ ەڭ سوڭىندا جەردىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ جوعالۋىنا, ونىڭ قۇندى قاسيەتتەرى مەن بەلگىلەرىنىڭ بىرتىندەپ ناشارلاپ قۇلدىراۋىنا جانە سورلانۋىنا اكەلىپ سوعۋىنا بايلانىستى ەگىستىك جەرلەردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى اينالىمىنان شىعۋىنا اكەلدى.
وبلىستاعى سۋارمالى جەرلەردە قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي وتە قاتتى الاڭداتادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز سۋارمالى جەردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانىپ, ونىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
ەگىستىك جەردى تولىق پايدالانباۋدىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى – جەردىڭ تۇزدانۋى نەمەسە سورلانۋى. بۇل سوڭعى 15-18 جىلدان بەرى كارىزدىك ءجۇيەلەرگە جوندەۋ, تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن لاي باسىپ كومىلىپ, سۋ تارتۋ قابىلەتىنىڭ ايىرىلۋىنان بولىپ وتىر. ناتيجەسىندە, جەر استى سۋلارى 1-1,5 مەترگە كوتەرىلۋ سەبەبىنەن سۋارمالى جەرلەر تۇزدانىپ, ىستەن شىققان. بۇل كۇردەلى دە, جاۋاپتى ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا 2009 جىلعى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا 2 ملرد. 835 ملن. 380 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلىپ, 63 سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارى بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى اينالىمنان شىعىپ قالعان سۋارمالى جەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە 44360 گەكتار سۋارمالى جەر قايتا اينالىمعا قوسىلىپ, 1196 شاقىرىم سۋارمالى ارنالاردىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتى جاقساردى. سونىمەن قاتار, كوممۋنالدىق مەنشىكتەگى ارنالاردا وبلىستىق بيۋدجەتتىك باعدارلاما بويىنشا 21 سۋارمالى ارنانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 369,4 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعان قارجى تولىعىمەن يگەرىلدى. 430 شاقىرىم بولاتىن ارنالاردىڭ سۋ وتكىزۋ قابىلەتى جاقسارىپ, 5400 گەكتار سۋارمالى جەر قايتا اينالىمعا قوسىلىپ وتىر.
2010 جىلعا “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 56 سۋ نىسانىندا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ ىشىندە 15 سۋ نىسانىندا كۇردەلى, 41 سۋ نىسانىندا اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ڭاتيجەسىندە قالعان سۋارمالى جەرلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتا قوسىلادى جانە 841 شاقىرىم (ونىڭ ىشىندە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنى 388 شاقىرىم) سۋ شارۋاشىلىعى نىسانداردىڭ سۋ ءوتكىزۋ قابىلەتى جاقسارادى دەپ كۇتىلۋدە. پايدالانىلماي جاتقان 86 مىڭ 179 گەكتار سۋارمالى جەردى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتارۋعا قول جەتكىزىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
سۋارمالى ەگىستىك جەرلەردى تولىق پايدالانباۋدىڭ تاعى دا ءبىر نەگىزگى سەبەبى – سۋاراتىن سۋدىڭ جىلدان-جىلعا ازايىپ, كەمىپ, سۋ جەتپەيتىن سۋارمالى جەرلەردىڭ شارتتى ءتالىمى ەگىستىككە اينالۋى.
بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا اۋداندار مەن قالالاردا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەنگىزۋ قولعا الىنۋدا. قازىرگى كەزدە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانۋعا نيەت ءبىلدىرۋشى تاۋار وندىرۋشىلەر مەن جەر كولەمدەرى انىقتالدى. وبلىس بويىنشا جالپى 8841 گەكتار جەردە ورنالاسقان 209 اگروقۇرىلىم نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشتى ۇستىمىزدەگى جىلى 20 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ ۇيعارىلۋدا.
تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى سۋارمالى داقىلداردىڭ دەربەس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ cۋدى ءدالمە-ءدال ءبولىپ تارتادى جانە ونى جەتكىزۋدى, قورەكتىك زاتتاردى ءوسىمدىكتىڭ تامىرىنا ەندىرۋدى رەتتەيدى. سونىمەن قاتار سۋدى, ەڭبەك شىعىنى مەن قورەكتىك زاتتاردى ۇنەمدەيدى. سۋ مولشەرىن قاتاڭ قاداعالاۋدى ساقتاۋ ارقىلى ۇلكەن القاپتارعا ىلعال تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سۋارمالى جەردەگى ءاربىر وسىمدىك وزىنە تيەسىلى ىلعال مولشەرى مەن قورەكتىك زاتتارىن الادى, بۇل ەگىس اينالىمىنداعى داقىلداردىڭ ءونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ باستى كەپىلى.
مىسالى, تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن بىرنەشە جىلدان بەرى ەنگىزگەن “جاڭا اقدالا” جشس 520 گەكتار جەردەن قىزاناق ونىمدىلىگىن 650 تس/گا, 120 گەكتار جەردەن ماقتانىڭ ونىمدىلىگىن 54 تس/گا الىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش وبلىسىمىزدىڭ ورتا ءونىمدىلىگىمەن سالىستىرعاندا: قىزاناق گەكتارىنان 388 تس, ماقتا 34,4 تس. كوپ الىنۋدا.
بۇل ءتاسىلدى, جەر استى سۋى كوتەرىلگەن القاپتاردا قولدانۋعا بولمايدى, سەبەبى جەر استى سۋىمەن قوسىلىپ, جاعىمسىز, قايتا تۇزدانۋ ءۇردىسى باستالادى.
سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – وبلىسىمىزدا ازىق-ت ۇلىكتىڭ تۇراقتى مولشىلىعىن جاساۋدىڭ كۇرەجولى. بۇل ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتسيالىق جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتۋ كەرەك. كارىزدى-قاشىرتقى جۇيەلەرىن, سۋارۋ جۇيەلەرىن, تىك قۇبىرلى قاشىرتقىلارىن تەحنيكالىق قولدانۋ دەڭگەيىن جانە اگرومەليوراتسيالىق شارالاردى جۇرگىزۋ ءبۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. ورگانيكالىق جانە مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ, قازىرگى زامانعا لايىق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, تۇزدى جەرلەردى ۋاقىتىلى ءارى ساپالى ەتىپ سور شايۋ, عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن. مىنە, وسىلاردى قولدانىپ اۋىسپالى ەگىستىكتى ەنگىزۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى ناتيجەسىندە سۋارمالى جەرلەر ءوز پايداسىن بەرەدى.
م. ۇسىپبەكوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ ساراپتاما, جوسپارلاۋ جانە ليتسەنزيالاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى.