ءتىلدىڭ جاي-كۇيى وزەكتى تاقىرىپقا اينالعالى قاشان. سونىڭ ىشىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ءتىل تازالىعى پىكىرتالاسقا ءجيى ارقاۋ بولىپ ءجۇر. الايدا قازىر ءباسپاسوز بەن كوگىلدىر ەكراندا, راديو مەن اقپاراتتىق سايتتاردا قازاق ءتىلىنىڭ جازىلۋ ەملەلەرىنەن باستاپ, ايتىلۋى مەن وقىلۋىنا دەيىن مىڭ قۇبىلىپ ءجۇر. وسى كۇنگە دەيىن جازىلماعان قاعيداعا اينالىپ, ۇلگى بولىپ كەلگەن ءبىر ەرەجەگە باعىنۋ بىلاي تۇرسىن, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن سوزدەر كوبەيدى. وسى ورايدا سويلەۋ مەن جازۋ مادەنيەتىنىڭ مامانى, ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلىنىڭ اقپارات ايدىنىنداعى ءتىل ماسەلەسى تۋرالى وي-پىكىرىن بىلگەندى ءجون كوردىك.
– بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, سونىڭ ىشىندە باسپاسوزدە ءتىل تازالىعى بۇلجىتپاي ورىندالىپ كەلگەن. ال قازىر بۇل ۇلكەن ماسەلەگە اينالدى. سەبەبى نەدە؟
– كەڭەستىك كەزەڭدە گازەت-جۋرنالدار قازىرگىدەي كوپ ەمەس ەدى. ول باسىلىمداردا, اسىرەسە رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە قالامى ابدەن توسەلگەن, جازۋعا ماشىقتانعان تاجىريبەلى جۋرناليستەرمەن قاتار بەلگىلى فيلولوگتەر, اقىن-جازۋشىلار دا قىزمەت ەتتى. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن, باق بەتتەرىندە جارقىراپ كورىنىپ جۇرگەن, جازعاندارى جۇرتتىڭ نازارىنا ىلىككەن دارىندى جاستاردى سول باسىلىمداردىڭ رەداكتورلارى مەن ۇجىمى ىرىكتەپ, تاڭداپ الاتىن. جۇمىسقا العاننان كەيىن جاستاردىڭ جازعاندارى اعا بۋىننىڭ الدىنان ءوتىپ, قىرنالىپ, جوندەلەتىن. وسىنداي ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ارقاسىندا جازۋعا قابىلەتتى جاستار الدىڭعى اعا-اپكەلەرىنىڭ تاجىريبەسىن الىپ, مىقتى ۇجىم ورتاسىندا ابدەن ءپىسىپ-جەتىلىپ, جازۋ شەبەرلىگىن بۇرىنعىدان دا جەتىلدىرىپ, گازەتتەن شىڭدالىپ شىعاتىن ەدى. رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا وڭىرلەردەگى ۇزدىكتەردى دە جۇمىسقا شاقىرۋ ءۇردىسى بولدى. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار, جالپى گازەت-جۋرنال دۇرىس جازۋدىڭ ۇلگىسى بولا ءبىلدى. جۇرت باق-قا قاراپ ءسوزىن تۇزەدى.
قازىر دە بۇل ءداستۇر مۇلدە ءۇزىلىپ قالدى دەۋدەن اۋلاقپىز. ايگىلى رەداكتورلاردىڭ مەكتەبىنەن وتكەن اعا بۋىن وكىلدەرى دە, جاقسى جازاتىن جاس بۋىن وكىلدەرى دە ءار باسىلىمدا بار. بىراق گازەت-جۋرنالدىڭ سانى بۇرىنعىدان الدەقايدا كوپ. سول باسىلىمداردىڭ بارىندە كىل مىقتىلار, ناعىز كاسىبي شەبەرلەر عانا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر دەي المايمىز. دەگەنمەن راديو-تەلەارنالارعا, كوپتەگەن سايت پەن پورتالدارعا قاراعاندا گازەت-جۋرنال ءتىلى ەداۋىر ءتاۋىر, جازۋ مادەنيەتى جوعارىلاۋ ەكەنىن ايتقان ابزال. ال ەندى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاي-كۇيى ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ بارادى. اسىرەسە تەلەارنالاردا كەيىنگى 15–20 جىلدا تەك كاسىبي جۋرناليستەر ەمەس, ءانشى دە, ءارتىس تە, وزگە ماماندىق يەلەرى دە ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى. سونىڭ سالدارىنان تەلەارنا ءتىلى دۇرىس سويلەۋدىڭ ۇلگىسى بولا الماي قالدى. بۇل تۋرالى تالاي ايتىلىپ, جازىلىپ تا ءجۇر. ارينە, تەلەارنالاردا دا ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرلەرى, ءتىلى جاتىق, سويلەۋ مادەنيەتى جوعارى, ءتىل نورمالارىن ساقتايتىن جاقسى ماماندار, تىم كوپ بولماسا دا, بار. ءبىز ونى اسىرەسە جاڭالىقتار قىزمەتىندە جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەر اراسىنان كوبىرەك كورەمىز. ال ەندى ءتۇرلى شوۋلار مەن كوپشىلىك كوڭىلىن اۋلاپ جوعارىراق رەيتينگ جينايتىن بىرقاتار باعدارلامانىڭ تىلىنە تامسانىپ, سوزىنە سۇيسىنەمىز دەپ ايتا المايمىز.
– وتاندىق تەلەارنالارداعى ءتۇرلى شوۋ-حابارلار قازاق تىلىنە جات, «قازىرگى ءتىل» دەپ سانايتىن اۋىزەكى جانە تىكەلەي اۋدارما سوزدەردى ءجيى پايدالانادى. كەيدە باستاۋىش پەن بايانداۋىشتىڭ ورنىن اۋىستىراتىن جۋرناليست-ديكتورلاردىڭ سويلەۋ مادەنيەتىن قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى؟
– مۇنداي ماسەلەنىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرىن الدىڭعى سوزىمدە قىسقاشا توقتالىپ ءوتتىم. ءبىز باق-تا كەزدەسەتىن قاتەلەردى جيناپ, ولاردىڭ دۇرىس نۇسقاسىن كورسەتەتىن «سوزتۇزەر» دەگەن ارناۋلى سوزدىك شىعاردىق. ونىمەن تانىسىپ, ءسوزىن تۇزەگەندەر دە بار. سونداي-اق, وكىنىشكە قاراي, وندا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتەردى ءالى دە قايتالاپ, «ويلارىمەن ءبولىستى», «بولادى ما؟», «ايتۋ كەرەكپىز», «بارا جاتىرعان», «باس ميى», «دومبىرادا وينادى» دەپ سويلەيتىندەر دە, جازاتىندار دا از ەمەس. وسىدان بارىپ ءتىل مادەنيەتى بۇزىلادى.
ال «كەمشىلىكتەردەن قالاي ارىلامىز, سويلەۋ مادەنيەتىن قالاي كوتەرەمىز؟» دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, بىرىنشىدەن, جوو-دا تەلە-راديوجۋرناليستەرىن, ديكتورلاردى دايارلاۋ كەزىندە ولارعا ءتىلدى, ادەبي ءتىل نورمالارىن, ورفوەپيا مەن ورفوگرافيانى جۇيەلى تۇردە وقىتىپ, بولاشاق مامانداردى قاتەسىز سويلەپ, ساۋاتتى جازۋعا بارىنشا ماشىقتاندىرۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, مامانداردى تەلە-راديولارعا جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە ولاردىڭ تۇرىنە عانا ەمەس, تىلىنە دە جەتە ءمان بەرىپ, اشىق كونكۋرس ارقىلى ەڭ ۇزدىكتەرىن ىرىكتەپ الۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, جۇمىسقا قابىلدانعان جاس مامانداردى ەفيرگە ابدەن دايىنداپ بارىپ شىعارعان دۇرىس. كوركەمدىك كەڭەس, رەداكتورلار, ستيليستەر مەن تاجىريبەلى ارىپتەستەر ولاردىڭ تىلىنە, سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋىنە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ وتىرعانى ءجون. سوندا ولار تەلەارناداعى ءوزىنىڭ تىلىنە قاتىستى جوعارى تالاپتى, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ كاسىبي تۇرعىدان وسەدى.
تورتىنشىدەن, باسشىلىق پەن ۇجىم قابىلەتتى, دارىندى مامانداردى باعالاپ, قولداپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق تۇرعىدان ۇنەمى دامىپ, قاجەتتى ورتا تۋعىزىپ وتىرۋى وتە ماڭىزدى. سوندا بىلىكتى ماماندارمەن بىرگە سول سالانىڭ ءوزى دە وركەندەيدى.
بىزدە ءبىر سالادان ەكىنشى سالاعا, ودان ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن تاعى ءبىر باسقا سالاعا اۋىسىپ جۇمىس ىستەپ جۇرەتىن ادامدار كوپ كەزدەسەدى. داراق ءبىر جەردە كوكتەيتىنى بەلگىلى. تەلەجۋرناليستەر اراسىندا دا ءوز سالاسىنا ءبىر كەلىپ, ءبىر كەتىپ, ءار كاسىپتىڭ باسىن شالىپ جۇرەتىن وسىنداي امبەباپتار از ۇشىراسپايدى. وسىنداي سەبەپتەر جيناقتالىپ كەلىپ, سالانىڭ دامۋىنا, بىلىكتى مامانداردىڭ ءبىر جەرگە شوعىرلانىپ, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كاسىبي ورتا تۋعىزۋىنا, ءوز ىسىنە جان-جاقتى ءارى تەرەڭ ماماندانۋىنا جول اشپايدى.
– راديوداعى ءتىل تازالىعى, جۇرگىزۋشىلەردىڭ ادەپسىز, بەيادەپ, اۋىزەكى سوزدەرى قۇلاققا تۇرپىدەي ءتيىپ جاتادى. كوركەمدىك كەڭەستىڭ جۇمىسى قالاي جۇرگىزىلۋى كەرەك؟
– بۇرىننان قالىپتاسقان, كوپ جىلدىق تاريحى بار «قازاق راديوسى» مەن «شالقاردا», كەيبىر وزگە ارنالاردا دا ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەن جاقسى ماماندار بار. دەگەنمەن كەي ارنالاردا تىزگىن قولعا ءتيدى ەكەن دەپ ەفير مادەنيەتىن ساقتاماي تىم ەركىنسىپ كەتەتىن, قازاقشا سويلەپ تۇرعانىمەن كەيبىر سويلەم قۇرىلىمدارى ورىسشادان تىكەلەي اۋدارىپ تۇرعاندىعى بايقالىپ تۇراتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە كەزدەسەتىنى راس. اسىرەسە ىلگەرىندى, كەيىندى ىقپال مەن ورفوەپيا ەرەجەلەرىمەن ونشا تانىس ەمەس ماماندار ءسوز ساپتاۋىنان انىق بايقالىپ تۇرادى. بۇل تۋرالى ءتىل ماماندارى از ايتقان جوق. ءبىز دە بۇل ماسەلەگە بىرنەشە رەت توقتالعانبىز. ايتقان, جازعان دا دۇرىس قوي. ەڭ باستىسى, ءار ماماننىڭ جۇرت الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ, ۇنەمى ءوز بەتىمەن ىزدەنىپ, ءوزىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى كوبىرەك ناتيجە بەرەر ەدى.
– تەلەكومپانيالار قۇرىلىمىندا جارناما قىزمەتى نەگىزگى شىعارماشىلىق توپتان بولەك. بىراق ولاردىڭ قازاقشاعا اۋدارعان جارنامالارى سول ارنادان بەرىلەدى. ۇلتتىق ارنالارداعى, ونلاين باسپاسوزدەگى جارناما ءتىلىن جونگە سالۋدىڭ قانداي جولى بار؟
– ءبىزدىڭ جارنامالار كوبىنەسە ورىسشادان اۋدارىلادى. سوندىقتان ولاردىڭ كوبى ورىسشاسىنىڭ كولەڭكەسى بولىپ قالادى. تىكەلەي اۋدارىلعاندىقتان, ولار قازاق كورەرمەنىنىڭ قۇلاعىنا جاعىپ, كوڭىلىنە قونا بەرمەيدى. سوندىقتان ەل ەسىندە قالىپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ جاتقان جاقسى جارنامالار جوقتىڭ قاسى. جالپى بىزدە وسى قازاقشا جارناما ءتىلى ورنىعىپ, كوز قۋانتارلىق ۇزدىك جارناما ۇلگىلەرى جاسالماي كەلەدى. مۇنىڭ تۇپكى سەبەبىن ەلىمىزدىڭ تىلدىك كەڭىستىگىندە قازاق ءتىلىنىڭ قارجى-ەكونوميكا, بيزنەس ءتىلى رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلماي وتىرۋىنان ىزدەۋ قاجەت. ءىرى كومپانيالار مەن كاسىپورىندار, ءتۇرلى فيرمالار ىسقاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزىپ, ءوز ونىمدەرىن قازاقشا جارنامالاپ, قىزمەتىن قازاقشا كورسەتەتىن بولسا, قازاقتىڭ جارناما ءتىلى دە تەز جەتىلىپ, جارنامانىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى دە كوپ بولار ەدى. ازىرگە ونى كورە الماي تۇرمىز. وندىرىستە, بيزنەستە, ساۋدا-ساتتىقتا, قوعامدىق قىزمەتتە قازاق ءتىلى كەڭىنەن قولدانىلسا, جارنامانىڭ دا سول تىلدە جاسالۋىنا تۋرا كەلەدى. ەلدەگى ءىرى, ورتا جانە شاعىن بيزنەس جاپپاي قازاقشاعا كوشكەندە جارناما دا, جارناما ءتىلى دە جايناپ سالا بەرەرىنە كۇمانىمىز جوق.
– ارىپتەستەرىمدى ءسوز قولدانىستارىندا ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسى مەن اۋىسپالى ماعىناسىن, ماعىنالىق رەڭكتەردى بىلە بەرمەيدى دەپ ءجيى سوگىپ جاتادى. سونىڭ ىشىندە تەلە-راديو جۇرگىزۋشىلەر ماعىنالىق رەڭكتەردى مۇلدە اجىراتا المايتىنىن ءتىل ماماندارى ايتىپ كەلە جاتقالى ءبىراز بولدى. بۇل كەمشىلىكتى جويماۋدىڭ سوڭى نەگە اپارۋى مۇمكىن؟
– بۇل – ماماننىڭ ءسوز بايلىعى مەن جاستايىنان ۇلت ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىپ وسۋىمەن تىعىز بايلانىستى ماسەلە. قايماعى بۇزىلماعان قازاقى ورتادا, ءتىلى شۇرايلى ءمونوتىلدى قاۋىمنىڭ ورتاسىندا, ءسوز قادىرىن بىلەتىن جانداردىڭ جانىندا وسكەن ادامدا مۇنداي كەمشىلىك كەزدەسپەيدى نەمەسە از ۇشىراسادى. بۇرىن سونداي ورتا دا, سول ورتادان شىققان ماماندار مەن قالام يەلەرى دە كوپ ەدى. قازىر ينتەرنەت پەن تەحنولوگيا, ۇل-قىزىمىزعا جاستايىنان كوپ ءتىلدى قاتار مەڭگەرتۋگە ۇمتىلۋشىلىق ەكى نەمەسە ءۇش تىلدە تۇسىنىسە الاتىن, بىراق ءوز ءتىلىن اسا تەرەڭ مەڭگەرمەگەن ادامدار قاتارىن ارتتىرىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە كىتاپ وقىپ, ءسوز بايلىعىن جەتىلدىرۋدەن گورى قىسقا اقپاراتتاردى كورىپ-تىڭداپ, جەدەل الۋعا بەيىمدىلەر قاتارى كۇرت ءوستى. وسىنداي قوعامدا جەتىلگەن ماماندار باق سالاسىندا دا از ەمەس. تىلگە بويلاۋ, ءتىلدى سەزىنۋ بالا جاستان باستالادى. كەيىن ءبىلىم جۇيەسى مەن ماماندىقتى يگەرۋ كەزىندە ونىڭ تىلدىك ءبىلىمى ارتىپ, تانىم كوكجيەگى كەڭەيىپ, سوزدىك قورى تولىعىپ, ءتىلدى قولدانۋ شەبەرلىگى ودان دا جەتىلە تۇسەدى. بۇگىنگى ءتىل جۇتاڭدىعى مەن ءسوز ماعىناسىنىڭ نازىك رەڭكتەرىن اجىراتىپ, سەزىنە بىلمەيتىندەر قاتارى ارتۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرى وسكەن ورتادا جاتىر. اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىز بەن وسكەن ورتامىزعا وزگە تىلدەر مەن مادەنيەتتەردىڭ ىقپالى, اۋدارمانىڭ اسەرى كۇشتى بولعان سايىن ۇلت ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىپ, ۇرپاقتى تىلگە, ءسوز سىرىنا بويلاتاتىن قۇنارلى ورتا السىرەي بەرەدى. سوندىقتان اۋىلدا دا, قالادا دا, ينتەرنەتتە دە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردا دا قازاقتىلدى ورتانى, قازاق تىلىندەگى باي, مازمۇندى كونتەنتتى قالىپتاستىرۋ, بارىنشا كوبەيتۋ وتە ماڭىزدى. سونداي ورتادان قاپتاعان قازاقتىلدى ماماندار ءوسىپ شىقسا, ولاردىڭ اراسىنان جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپارلار وزدەرى-اق سۋىرىلىپ شىعادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»