كۋرسكىدە قان كەشكەن

بۇگىندە وبلىس ورتالىعىنداعى اۋقىمدى اۋداننىڭ بىرىنە اي­نال­عان تەمىرجولدىڭ ارعى بەتىن­دە وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن شا­رۋالاردىڭ باسىن قوسقان «كووپەراتور» دەگەن ۇيىم بولىپتى. ءابدىراحمان بايتىكوۆ كەيىننەن وسى اتتاس ۇجىمشار, ارتىنشا «كوممۋنيزم» كەڭشارى اتالعان وسى ماڭايدا ومىرگە كەلدى. اكەسى بايتىك پەن اناسى ءامزانىڭ جالعىزى ەدى. بىراق جالعىز ەكەنمىن دەپ جانايارلىققا سالىنبادى. ەلدىڭ بالاسىمەن بىردەي تىرلىكتىڭ جالىنا جارماسىپ ءوستى. بالا كۇنىنەن قوي دا باقتى, ەگىن دە وردى. تىرلىككە بەيىم اكەسى ءوز ەڭبەگىمەن ءبىراز مالدىڭ باسىن قوسىپ ەدى, قۋعىنعا ءتۇستى. ەتى تىرىلەۋ ءبىر اعايىندارىنىڭ ارقاسىندا وزبەكستان جاققا جىلىستاپ كەتىپ, ول جاقتى دا بۇلاردىڭ ءبىراز جىل مەكەن ەتكەنى بار.

ەلگە ورالعاننان كەيىن 1938 جىلى اكەسى دۇنيە سالىپ, ناۋقاس اناسىنىڭ بار سۇيەنەرى 14 جاستاعى ءابدىراحمان بولىپ قالدى. كىشكەنتايىنان ەڭبەكپەن وسكەن بوزبالا بۇعان دا مويىمادى. جازدا پىشەن شاۋىپ, ونىسىن قازىرگى ەسكى بازار ماڭىنداعى مالدىلارعا اپارىپ ساتتى. قىستا دا قاراپ وتىرماي, اناسى ەكەۋىنە جەتەرلىك ءىشىپ-جەمىن تاۋىپ ءجۇردى. تالاپتى بوزبالا 1942 جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, قىزىلوردا قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورنىنا تۇسكەن ەدى. وسى جەردە وقىپ ءجۇرىپ, 18 جاسقا تولار-تولماستا مايدانعا اتتاندى.

مايدانگەر ءۇشىن سوعىس سوقپاعى اشعاباد قالاسىنان باستالدى. وسى قالادا كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن كۋرستى بىتىرمەي جاتىپ كۋرسك شايقاسىنا ءتۇستى. «اسكەري تەحنيكالار سوعىسى» اتالىپ كەتكەن قانقاساپقا قاتىسقان ەكى ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ءبىرى تانكىگە قارسى زەڭبىرەك اتقىشى ءابدىراحمان بايتىكوۆ بولاتىن.

قيدالاسقان قان مايداننىڭ بار­لىق ءساتى ەستە قالا بەرمەيدى. بىراق كەيىنگىلەرگە ەستەلىك ايتقان قاريانىڭ ەسىنەن 1943 جىلدىڭ تامىزى شىققان ەمەس. «كوپكە دەيىن سول كۇندەر تۇسىمە كىرىپ ءجۇردى. تاڭ الدىندا جاۋ شابۋىلى باستالدى. مۇندا كەلگەلى وق داۋسىنا قۇلاعىمىز دا ۇيرەنىپ قالعان. ەرتەڭگى كۇندى امان كورسەك دەگەن ۇمىتپەن ۇرىسقا كىرىستىك. وسى سوعىستا قولىمنان جارالاندىم. سۇيەك امان بولعانمەن, سنارياد جارقىنشاعى تامىردى قيىپ كەتىپتى», دەيدى قاريا.

وسى جاراقات جيىرماعا دا تولماعان جاس جىگىتتى گوسپيتالعا ءتۇسىردى. قولىنا وتا جاسالعانىمەن, ورنى بىتپەي ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن قينالعانىن ۇمىتپايدى. سويتسە, جارىقشاق دال-د ۇلىن شىعارعان گيمناستەركاسىنىڭ جەڭى جارامەن بىرگە تىگىلىپ كەتكەن ەكەن. تاعى وتا جاساپ, الگىنى الىپ تاستاعاننان كەيىن عانا جانى جاي تاپتى. گوسپيتالدان شىققان جارالى سارباز 1943 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كوميسسياعا ءتۇسىپ, ونداعىلار II توپ مۇگەدەگىن ەلگە قايتاردى.

ەلگە كەلگەن سوڭ سوعىستان تيتىقتاعان شارۋاشىلىقتى تىكتەۋگە كىرىستى. ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلدا قوي باقتى, كەيىننەن شا­رۋا­شىلىقتىڭ ەسەپ-قيسابىن جۇرگىزدى. شا­مادانعا اقشانى تولتىرىپ الىپ, تەلىكولدى جاعالاي قونعان قويشىلاردى اتپەن ارالاپ, ايلىق تاراتقان كەزى بولدى. سوندا كوڭىلىنە «وسى اقشاعا الدەكىمنىڭ كوزى تۇسەدى-اۋ» دەگەن كۇمان كىرمەپتى. بۇگىنگىدەي بايلىعى بول­ماسا دا, جۇرتتىڭ بويىن­دا ىنساپ, ۇيات بار كەز ەكەن عوي ول ءبىر. 1957 جىلى «قىزىل ەگىن­شى» ۇجىمشارىن­دا تۇراتىن كەڭەسكۇل ءابۋو­ۆانى شاڭى­راعىنا ءتۇسىرىپ, جاڭا وتاۋ تىگىلدى. بۇگىندە ەكەۋىنەن وربىگەن 6 ۇل, 4 قىزدان نەمەرە, شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن كەڭەسك ۇلى دۇنيەدەن وتكەندە جانىنان جارتى جۇرت كوشىپ كەتكەندەي قۇلازىپ قالعانى بار. بىراق جان-جاعىن قاۋمالاعان بالالارى قايعىسىن سەيىلتتى.

ءبىز بارعاندا شاڭىراقتاعى ۇلى بولات بايتىكوۆ سۋرەتتەردى ىرىكتەپ وتىر ەكەن. «اكەمىزدىڭ عاسىرلىق تويىن اتاپ وتسەك دەگەن وي بار. سوعان تورگە ىلۋگە لايىق فوتو ىزدەپ جاتىرمىز», دەيدى مايدانگەردىڭ ۇلى. وسى كۇنى كورۋى ناشارلاپ, قۇلاعى دا اۋىر ەستيتىن مايدانگەر اكەسى تۋرالى ءبىراز دەرەكتى بىزگە وسى ۇلى بەردى.

«اكەم وزگەنىڭ جىلتىراعىنا كوز ساتپاي, بار نارسەگە ەڭبەكپەن جەتۋگە ۇيرەتتى. بىرەۋدىڭ سىرتىنان ءسوز ايتپايتىن مىنەزى دە ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى», دەيدى ول.

سوعىستىڭ سوڭعى ساربازدارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ءابدىراحمان اقساقالدىڭ بار تىلەگى – ءبىر كەزدەرى ءوزى قورعاعان ەل مەن جەردىڭ تىنىشتىعى.

قىزىلوردا