قازاق ءتىلى – بىرىكتىرۋشى فاكتور
قازاق ءتىلى – قازاق حالقىنىڭ انا ءتىلى. ءتىل – ءاربىر ازاماتقا انا سۇتىمەن بەرىلىپ قالىپتاسادى جانە بويعا سىڭگەن قاسيەتتەر تۋعان ءتىلدىڭ ارقاسىندا داميدى. سونداي-اق ول – حالقىمىزدىڭ رۋحاني, مادەني بايلىعى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باعا جەتپەس اسىل قۇندىلىعىمىز, مۇرامىز. بۇل تۋرالى كۇنى كەشە عانا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ كورسەتتى.
1995 جىلى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 7-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل» دەلىنگەن. كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تىلدەر تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ال زاڭ تالاپتارىن ورىنداۋ بارشاعا ورتاق مىندەت ەكەنى تاعى بەلگىلى. وسى ورايدا قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن ءبىلۋ بولعاندىقتان, بۇل ماسەلە قاشاندا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋمەن بايلانىستى قاراستىرىلۋى كەرەك. قازىر قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە بارلىق مۇمكىندىك جاسالىپ, كۋرستار اشىلىپ, عىلىمي-ادىستەمەلىك ماتەريالدار شىعارىلىپ, تاراتىلىپ ءجۇر. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ناتيجەلەرى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي دەپ ايتا الماساق كەرەك. سوندىقتان بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – كەز كەلگەن قىزمەت سالاسىندا تۇلعانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن مانساپتىق ءوسۋىنىڭ فاكتورى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى.
ءوزىنىڭ بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعىسى كەلەتىن جاستار كوپ. ونىڭ استارىندا بولاشاق بار. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولعاندىقتان, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ, زاڭ شىعارۋدىڭ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ, جالپى ءىس جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى ءتىلى بولۋى شارت. وسى سەبەپتى قازىرگى باستى ماقسات – ءتىلىمىزدى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا ارەكەت ەتەتىندەي دەڭگەيگە كوتەرۋ بولۋى كەرەك. مىنە, سوندا عانا قازاقستانداعى ءتىل ساياساتىنىڭ ناقتى جەمىسى كورىنەتىنى انىق. ەكىنشىدەن, كوپەتنوستى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىزگىلىكتى قىزمەت ەتىپ, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەي تۇسۋگە جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
د.ورىنباەۆ,
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ جەتەكشى مامانى
ورال
جاڭا جيناقتىڭ تانىستىرىلىمى
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتى وقۋ ورداسىندا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «داۋرەن كەشكەن» جىر جيناعىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ, وقىتۋ, زەرتتەۋ جولىندا ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ءبىلىم الۋشىلارى ۇدايى ىزدەنىس تانىتىپ كەلەدى. وقۋ ورنىندا جازۋشى اتىنداعى اۋديتوريا بار. «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» جانە «فيلولوگيا» ءبىلىم باعدارلاماسى بويىنشا ء«ابىشتانۋ» ءپانى وقىتىلىپ, جازۋشى مەرەيتويلارىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. سونداي-اق ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى بويىنشا ديپلومدىق جۇمىستار مەن ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار قورعاپ ءجۇر.
تانىستىرىلىمدا ءسوز العان ۋنيۆەرسيتەت پرەزيدەنتى-رەكتور ب.احمەتوۆ «عىلىم ايلىعى» شەڭبەرىندە وتكىزىلىپ وتىرعان بۇل ءىس-شارانىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «قازىرگى ۋاقىتتا قر عجبم عك قارجىلاندىراتىن 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق كونكۋرستان وتكەن ء«ابىش كەكىلباەۆ شىعارماشىلىعى قوعامدىق سانانىڭ جاڭعىرۋى كونتەكسىندە» اتتى عىلىمي جوبا (جەتەكشىسى – پروفەسسور ءا.قابىلوۆ) بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وسى جوبانىڭ اياسىندا ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇرىن جاريالانباعان جانە جيناقتارىنا ەنبەگەن ولەڭدەرى مەن باللادالارى جيناقتالىپ, «داۋرەن كەشكەن» دەگەن اتپەن جارىق كورىپ وتىر. بۇل – رۋحانيات ءۇشىن تىڭ ەڭبەك», دەدى ول. مۇنى بارشا وقىرمان قاۋىم ءۇشىن, جالپى ادەبيەتىمىز ءۇشىن تىڭ ولجا, ۇلكەن جاڭالىق دەگەن ءجون. جازۋشىنىڭ جاڭا شىعارمالارىنىڭ ادەبي, عىلىمي اينالىمعا تۇسۋىنە بۇل ءىستىڭ يگى اسەرى بولارى ءسوزسىز.
ءىس-شارادا رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر ۇيىمى» قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءو.وزعانباەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءا.بايپاقوۆ, كاستومونۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ءابىشتانۋشى ورحان سويلەمەز (تۇركيا), تاعى باسقالار ءسوز سويلەپ, جاڭا جىر جيناعىنىڭ مانىنە توقتالدى.
سامال سىرلىبەكقىزى,
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتى, زەرتتەۋ جانە دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى
عاشىقتار كۇنىنە وراي بايقاۋ
قوسشى قالاسىندا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» – عاشىقتار كۇنىنە وراي «باعالاساڭ باقىتىڭمىن» اتتى جاس وتباسىلار مەن جاس جۇپتار اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان ءىس-شارانىڭ ماقساتى – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ ارقىلى ۇلگىلى وتباسىن قالىپتاستىرۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, شاڭىراق كوتەرۋگە ۇمتىلعان قىز-جىگىتتەر اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىنىستى, شىنايى ماحابباتتى ناسيحاتتاۋ.
بايقاۋعا وتاۋ قۇرعاندارىنا بەس جىل تولماعان جاس وتباسىنان بەس جۇپ جانە قىز-جىگىت بولىپ قول ۇستاسقان بەس جاس جۇپ قاتىستى. ال بيىل ءبىرىنشى رەت ءوتىپ جاتقان بايقاۋ «مەنىڭ وتباسىم», «ارتىق بولماس بىلگەنىڭ», «جانۇيا بىرلىگىنىڭ قۇپياسى», «اقسۇيەك ويىنى» سىندى كەزەڭدەردەن تۇردى. ءار كەزەڭنىڭ ءوزىنىڭ ميسسياسى مەن اتقاراتىن مىندەتتەرى بار. ماسەلەن, «مەنىڭ وتباسىم» كەزەڭىندە قاتىسۋشى ءوز وتباسىن قۇرۋ تاريحىن, العاشقى كەزدەسۋى مەن وتباسىنداعى عيبراتتى وقيعالاردى ايتتى. ال «جانۇيا بىرلىگىنىڭ قۇپياسى» كەزەڭىندە جۇپتارعا ارنايى سيتۋاتسيالىق جاعدايلاردا قانداي ارەكەتتەر جاساۋ كەرەكتىگى بويىنشا سۇراقتار بەرىلدى. سول بويىنشا ءار جۇپ قانداي جاعدايدا قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىر-ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
بايقاۋدىڭ «اق سۇيەك» ويىنى كەزەڭى وتە قىزىق ءوتتى. ويىن ەرەجەسى بويىنشا بۇعان تەك وتباسىن قۇرۋعا نيەتتى جاس جۇپتار مەن قىز-جىگىتتەر قاتىستى. جۇرگىزۋشى اقسۇيەكتىڭ جاسىرىلعان تۇسىن مەڭزەدى. جۇپتار سۇيەكتى ىزدەۋگە كىرىستى. ونى ءبىرىنشى تاپقان جۇپ ونى ءبىرىنشى بولىپ سورەگە جەتكىزۋگە ءتيىس. ال قالعان جۇپتار تابىلعان اقسۇيەكتى تارتىپ الۋدىڭ ايلا-امالدارىن قاراستىرۋى كەرەك. تابىلعان اقسۇيەكتى كىم ءبىرىنشى سورەگە جەتكىزسە, سول جەڭىمپاز اتانادى. جەڭىمپاز جۇپقا ارنايى دايىندالعان سىيلىقتار تابىستالدى.
«جالپى, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى, جاستار اراسىنداعى دوستىق پەن ماحابباتتى ناسيحاتتايتىن وسىنداي ءىس-شارالاردى ءجيى وتكىزۋ اسا ماڭىزدى دەپ ويلايمىن», دەيدى قوسشى قالاسى جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتى اقىلبەك دانابەك ۇلى.
«قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» – عاشىقتار كۇنى ەلىمىزدە 2011 جىلدان بەرى اتاپ ءوتىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتەيىك.
مايرا امانتايقىزى
اقمولا وبلىسى