تۇنىعىڭدى لايلاعان كىم؟

شىنى كەرەك, سول 80-جىلدارى جاريالانعان قازاق ءباسپاسوزىن پاراقتاپ, ساعات اشىمباەۆ جۇرگىزگەن «قارىز بەن پارىز», شەرحان مۇرتازا تىزگىنىن ۇستاعان «ۇلت جانە سانا», جۋرناليست سۇلتان ءورازاليننىڭ «سۇحبات» سەكىلدى كورەرمەننىڭ ايرىقشا ىقىلاسىنا بولەنىپ, ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاعان باعدارلامالاردى قايتا قاراعاندا, ورىسشا ءبىراۋىز قىستىرما ءسوز, تۇسىنىكسىز تىركەس كەزىكتىرمەيسىڭ. سول كەزدە جارىق كورگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ دە ءتىلى تازا, مازمۇنى تۇنىق.

ال قازىر شە؟ قازىرگى قوعامدا قازاقشا مەن ورىسشانىڭ ورتاسىنداعى, اعىلشىن ارالاسقان قويىرتپاق ءتىل پايدا بولدى. ەڭ سوراقىسى, جاستار سول «تىلدە» «سويلەسەدى». شۇبارلانعان, قويىرتپاق ءتىل ساحنا تورىندە دە شىرقالىپ ءجۇر, كينو تۇرىندە كورسەتىلىپ تە جاتىر. تەلەۆيدەنيەدە ءتۇرلى ءدۇبارا توك-شوۋمەن «دارىپتەلسە», ال الەۋ­مەتتىك جەلى «ترەند» تىركەستەر مەن «سلەنگ» سوزدەردەن اياق الىپ جۇرگىسىز. ەڭ وكىنىشتىسى, الاشۇبار ءتىل مەديا كونتەنتكە دە ەندى. قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەدە ۇساق-تۇيەك بولمايدى دەگەندى ءجيى ايتامىز. سونداي ماسەلەنىڭ ءبىرى – باق-تاعى ءتىل تازالىعى.

بۇگىندە «بولىپ تابىلادى» مەن «ورىن الدى» دەگەنگە قۇلاق تا, كوز دە ۇيرەنە باستادى. ەلىمىزدە قابىلدانعان زاڭدار اتاۋىنىڭ بىردە-بىرەۋى «بويىنشاسىز» جازىلمايدى. تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى مەن ماقال-ماتەلدەردى ورىندى-ورىنسىز بۇرمالاپ قولدانا بەرەتىندەر دە كوپ. ءتىپتى «كارتوپتى جاردى», «مىناۋىڭ جىن­دى ەكەن», «وزىنە كوپ الىپ قويدى», «يگ­نور جاساعان», «بلوككە تىعىپ تاستاپ­تى» دەگەن سەكىلدى ءتىلبۇزار سوزدەر اقىرىنداپ جازۋ ستيلىنە كوشە باستادى. قازىر جۇمىستى ىستەمەيدى, «جاسايدى». تۋعان كۇندى ەمەس, «تۋىلعان كۇندى» اتاپ ءوتىپ ءجۇر. «جاتىر­عان», «وتىرعان» سياقتى سوزدەر دە جۋرنا­ليستەردىڭ ءسوز ساپتاۋى مەن سوزدىك قورىنان, بىلايشا ايتقاندا, ءستيلى مەن لەكسيكاسىنان «ويىپ تۇرىپ» ورىن العان. قويىرتپاق ءتىل جىلدار وتە انا ءتىلىمىزدىڭ تازالىعىنا كەسىرىن تيگىزبەي قويماسى انىق.

قازاق ءتىلىنىڭ تۇنىعىن لايلاماۋ, انا ءتىلىنىڭ ءسوز مادەنيەتىن ساقتاۋ ۇلتتىق مۇددە تالاپتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. قازىرگى ماسەلەنىڭ ءىرىسى – قازاق ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگى, جارامدىلىعى بولسا, ەكىنشىسى – قولدانىستاعى ءتىلدىڭ تازالىعى. مەديا الاڭداعى «تۇرلەنگەن», ب ۇلىنگەن ءتىلدىڭ باستى دەرتى ورىسشادان تىكەلەي اۋدارىلعان قويىرتپاق تىلدەن جۇققان. ەڭ سوراقىسى, جازىلا جازىلا, ايتىلا ايتىلا «قالىپتى تىلگە» اينالىپ بارا جاتقان قويىرتپاق قۇلاققا ءسىڭىستى بولىپ بارادى. ال قۇلاققا ءسىڭىستى دەگەنى – ءدال سولاي سويلەيمىز, ويلايمىز دەگەن ءسوز.

باق ارقىلى بەرىلگەن اقپاراتتى كوپشىلىك نورما, ۇلگى رەتىندە قابىلداي­تىنىن «سوزتۇزەر. قاتە قولدانىستار سوزدىگىنىڭ» قۇراستىرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي جۇباەۆا دا راستاپ وتىر. «سول سەبەپتى راديو, تەلەديدار جانە ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى ءار سوزىنە, ءار قيمىل-قوزعالىسىنا اباي بولعانى ءجون», دەيدى عالىم. «بۇگىنگى تاڭدا كالكا اۋدارما, قازاق ءتىلىنىڭ تىركەسىم زاڭدىلىقتارىن تۇسىنبەۋ سالدارىنان تىلىمىزدە جات قولدانىس كوبەيىپ كەتتى. ولار قۇلاققا ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, كەيدە قاتە ەكەنىن دە اڭعارمايمىز. قاتە قولدانىستار تىلىمىزدەگى فۋنكتسيونالدىق ستيلدەردىڭ بارىندە دە قاپتاپ ءجۇر», دەيدى ورىناي جۇباەۆا.

كالكا اۋدارمانىڭ قازاق باسپاسو­زىندە دە قاپتاپ كەتكەنىن مامان ناقتى مى­سالدارمەن دە دايەكتەپ بەردى. «ما­س­ە­­­­لەن, «ال جالپى قازاقستاننىڭ ۇيىم­داس­تىرعان سايلاۋى باسقا ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە بولادى دەگەن سەنىمدەمىن. دەگەنمەن جايلى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن شاڭى­راعىمىزدىڭ جارىعى سونبەسىن دەي­مىز. بالالار حيرۋرگياسى بۇرىنعىداي ەمەس, قازىر زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلە­دى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى» دەگەن سوي­لەمدەردىڭ ورىسشادان تىكەلەي اۋدارىل­عانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ءتىپتى ريزاشىلىق بىلدىرۋدە, كەشىرىم سۇراۋدا دا ورىس ءتىلىنىڭ جۇيەسى قولدانىلىپ كەلەدى: ۇلكەن راحمەت! زور راحمەت! شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. كەشىرىم سۇرايمىن! كەشىرىم وتىنەمىن! قازاق دۇنيەتانىمىندا راح­مەتتىڭ ولشەمى جوق. سوندىقتان ورىس تىلىندەگى (سپاسيبوچكي, بولشوە سپاسيبو, وگرومنوە سپاسيبو) قازاق ءتىلى ءۇشىن جات. «كەشىرىم سۇرايمىن!», «كەشىرىم وتىنەمىن!» دەگەن كەزدە «ەندى سۇرايتىن شىعار» دەپ ويلايسىڭ. ونىڭ ورنىنا «كەشىرىڭىز!» دەسە جەتىپ جاتىر.

قازىرگى كەزدە ءان شىرقايتىن بولادى, سىيلىق بەرىلەتىن بولادى, جارنامادان كەيىن جالعاستىراتىن بولامىز, الداعى ۋاقىتتا قالعان سۋ ايدىنىنا كونكۋرس جاريالاناتىن بولادى سياقتى قولدانىستار ءجيى كەزدەسەدى. ورىس تىلىندەگى «بۋدۋ حوديت», «بۋدۋ چيتات» سياقتى تىركەستەر قازاق تىلىنە «كەلەمىن», «وقيمىن» تۇرىندە اۋدارىلۋى كەرەك. سەبەبى -ا/-ە/-ي كوسەمشە تۇلعالى ەتىستىك كەلەر شاق (اۋىسپالى كەلەر شاق) ماعىناسىن بەرە الادى. سول سەبەپتى وعان ءاردايىم «بول» كومەكشى ەتىستىگىن تىركەستىرە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىن بەلدەن باسىپ, ورىس تىلىنەن سوزبە-ءسوز اۋدا­رۋ سالدارىنان پايدا بولعان», دەيدى عالىم.

ءتىل مامانى كەلتىرگەن تاعى ءبىر مىسال – كەرەك تۇلعاسىمەن كەلگەن تىركەستەر. «تىلشىلەر بارۋ كەرەكپىز, ءبىلۋ كەرەكپىن, ت.س.س. تۇردە ءجيى قولدانادى. بۇل دا ورىس تىلىندەگى دولجەن زنات, دولجەن يدتي, ت.س.س. قولدانىستاردىڭ اسەرى. دۇرىسى – ايتۋىمىز كەرەك, ءبىلۋىم كەرەك. وكىنىشتىسى, ورىس تىلىنەن جاسالعان كالكا اۋدارمانىڭ سالدارىنان تىلىمىزگە جات قۇرىلىمدار باق-تا دا, عىلىمي ەڭبەكتەردە دە ءجيى قولدانىلىپ كەلەدى. جالپى العاندا, قۇپيا داۋىس بەرۋگە قحا-نىڭ 351 مۇشەسى قاتىستى. نەگىزى, اۋانى لاستاۋعا ەسكى كولىكتەر كوپ سەپتىگىن تيگىزۋدە. ۇمىتكەرلەر ءوز كەزەگىندە پارتيانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن, نەگىزگى باعىتتارىن ەگجەي-تەگجەي باياندادى. ورىس تىلىندە ءجيى قولدانىلاتىن ۆ وبششەم, ۆ وسنوۆنوم, ۆ سۆويۋ وچەرەد سياقتى قۇرىلىمداردى قازاق تىلىنە سوزبە-ءسوز اۋدارىپ الۋدىڭ قاجەتى جوق. كەلتىرىلگەن سويلەمدەردەن بايقالعانىنداي, ول قۇرىلىمدار سوي­لەمگە ەشقانداي جاڭا ءمان ۇستەمەيدى. كەرىسىنشە, سويلەمدى تۇسىنىكسىز, شۇبالاڭقى ەتەدى. ءتىل زاڭدى­لىعىن بەلشەدەن باساتىن مۇنداي قول­دانىستارعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. سەبەبى باق – دۇرىس جازۋ, ساۋات­تى جازۋ ادەبىن تانىتاتىن, دۇرىس سويلەۋ نورماسىن قالىپتاستىراتىن بىردەن-ءبىر الاڭ بولۋعا ءتيىس», دەيدى ورىناي جۇباەۆا.

وسىعان وراي عالىمعا «قازاق ءتىلىنىڭ نورماسىنا قايشى سوزدەردەن قالاي ارىلۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراق قويعان ەدىك. ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايت­قان ورىناي جۇباەۆا: «باق-تاعى ءتىل تازالىعىن, قازاقشا ماتىندەردىڭ ساپاسىن ۇنەمى قاداعالاپ, تىلدىك نورمالاردىڭ بۇزىلماۋىن تالاپ ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. اسى­رەسە قازاق ءتىلدى ارنالاردىڭ, باع­دار­لامالار سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ كەرەك. ماسەلەن, بىزدە قازاق ءتىلدى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى سىن كوتەر­مەيدى. جارناما ماتىندەرىندە, كوشە­دەگى جازۋلاردا قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارى ساقتالمايدى. سەبەبى تالاپ ەتۋ جوق. قوعام­دا قۇجاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە بولۋىن, رەسمي, ىسكەري قاتىناستا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋىن تالاپ ەتسەك, بۇل ءتۇيىندى تارقاتۋعا سەپ بولار ەدى», دەيدى.

تاجىريبەلى جۋرناليست قاينار ولجاي «جۋرناليستيكادا ءتىل تازالىعى ءۇشىن كۇرەسەتىن سوڭعى بۋىن وكىلدەرى – بىزدەر» دەگەندى اشىق ايتىپ ءجۇر. ءسوزىنىڭ جانى بار. سەبەبى قازىر مەديا الاڭعا كەلگەن جاس جۋرناليستەردىڭ دەنى – ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىلعان وقۋلىقپەن ءبىلىم العان بۋىن. مەكتەپتە «قازاق ءتىلى» ءپانى دۇرىس وقىتىلمايتىنىن ءتىل ماماندارى بىلاي تۇرسىن, قاراپايىم اتا-انالار دا ءجيى ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى قازاق مەكتەپتەرىندەگى «قازاق ءتىلى» ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىندا تىلدەگى جۇيە, نورمانىڭ ورنىنا ءتۇرلى تاقىرىپتاعى لەكسيكالىق تاقىرىپتار بەرىلگەن. ال ورىس مەكتەپتەرى مەن قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ جۇيەسى, قۇرىلىمى مۇلدە بولەك بولۋعا ءتيىس. سالدارىنان بۇگىنگى تاڭدا تىلدەگى جۇيەنى, زاڭدىلىقتاردى بۇزۋشىلار, نورمانى تۇسىنبەۋشىلەر كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. ال تۇپتەپ كەلگەندە ساۋاتسىز جازىلعان وقۋلىق تۇتاس ءبىر ۇرپاقتى ساۋاتسىز جاساۋدىڭ تىكەلەي جولى ەمەس پە؟ «قازىر ءتىلىمىز شۇبارلانىپ كەتتى, تىم شۇبالاڭقى جازاتىن جۋرناليستەر لەگى كەلدى. ادام جازعاندى ادام تۇسىنبەيتىن جاعدايعا جەتتىك. زاماناۋي جۋرناليستيكانىڭ سيقى وسى. وتە وكىنىشتى», دەيدى قاينار ولجاي.

جۋرناليستيكا ارداگەرى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ء«تىل مادەنيەتى تۋرالى» ماقالا جازعان ەكەن. وندا: «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا اۋدارما ادەبيەت, بىلايشا ايتقاندا, اۋدارما ءتىلى ەلەۋلى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. بۇل اسەردىڭ كۇشى اسىرەسە مەرزىمدى باسپاسوزدەن ايقىن كورىنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا انا ءتىلىمىزدى تازا ساقتاۋ, ونى بايىتۋ جولىندا ءباسپاسوزىمىز زور ءرول اتقارا الادى. بۇل ءىستى ءباسپاسوزدىڭ وزىنەن باستاۋ كەرەك دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز. ويتكەنى جاقسى ماعىنادا ايتىلاتىن اۋدارما تىلىمەن قاتار باسپاسوزگە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ, ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ جۇرگەن «ۇلگىلەر» دە از ەمەس. كۇندەلىكتى گازەت نومىرىنەن نەمەسە باسىلىپ شىققان كىتاپ بەتتەرىنەن قاتە ءسوز تىركەستەرىن وقىعانىڭدا قاتتى ناليسىڭ. كەيبىر جولداستار قازاقتىڭ ءبىرلى-جارىم ءتول سوزدەرىن دە بۇرمالاپ قولدانادى: اسپاز دەۋدىڭ ورنىنا اسپازشى, ديقان دەۋدىڭ ورنىنا ديقانشى, شاشتاراز دەۋدىڭ ورنىنا شاشتارازشى, كۋا ورنىنا – كۋاگەر دەپ جازادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى – ونەر رەتىندەگى, تۆورچەستۆو رەتىندەگى اۋدارمادان تۇك حابارى جوق, تەك كالكا جاساۋدى بىلەتىن نەمەسە قازاق تىلىندە ماتەريال ازىرلەگەندە ورىسشا ويلاپ وتىرىپ جازاتىن ادامداردىڭ قالامىنان شىققان «ۇلگىلەر». كەلتىرىلگەن مىسالداردىڭ ارقايسىسى قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارىنا كورىنەۋ قايشى كەلەتىنىن, ءتىلىمىزدى بىلعايتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس», دەپ جازىلعان. بۇرىنعى بۋىننىڭ جۋرناليستەرىنە ارنالسا دا, ءالى كۇنگە وزەكتى ماسەلە دەر ەدىك.

ءسوز باسىندا ويعا سۇيەۋ ەتكەن «قارىز بەن پارىز» باعدارلاماسىنان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرسەك. «اسا ءبىر قۇدىرەتتى نارسە بار. سودان ايىرىلعان كۇنى ءبىز جەردەن دە, ەلدەن دە, تۇرمىستان دا – بارىنەن ايىرىلامىز. ول – ءتىل. ءبىز ءتىلدى ساقتاۋ ارقىلى جانىمىزدى, قانىمىزدى ساقتايمىز. قانى­مىز ساقتالعان جەردە قازاق ەش ۋاقىت­تا وشپەيتىن, ولمەيتىن ۇلت بولادى». قايراتكەر ساعات اشىمباەۆ بۇل سوزدەردى ايتقاندا كەڭەستىك ساياساتتىڭ قۇرىعى ۇزىن, قىسپاعى مىقتى كەز ەدى. ال ازاتتىق العانىمىزعا 30 جىلدان اسسا دا, ءتىل ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. اسىرەسە اۋدارما ىسىندەگى, تەرمينولوگيا مەن ورفوگرافيا سالاسىنداعى كەمشىلىك پەن شالاعايلىقتان, باق-تاعى الا-قۇلالىقتان ارىلۋ ماقساتىندا ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى.

ءتىل تازالىعى ءۇشىن كۇرەسىپ قانا قويماي, قيىن-قىستاۋ زامان مەن قيتۇرقى ساياساتتىڭ قىسپاعىنا قاراماستان وراسان زور ەڭبەك ەتكەن الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلى «شورا» جۋرنالىنا: «راستىققا جۇگىنسەك, تۇرىكتىڭ تۇنىق ءتىلى, ءتۇزۋ ەملەسى قازاقتا... ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءىسى جاڭا باستالىپ كەلەدى. نە بولارى بەلگىسىز. قازاق ءيا قۇرىپ جوق بولار, ءيا ءوز تىلىمەن دە وزگەلەردەي تىرشىلىك ەتەر. جيىرمانشى عاسىرعا شەيىن تۇرىكتىڭ ءتىلىن ازدىرماي, اسىل قالپىندا الىپ كەلگەن ءتىل تۋراسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا ءتيىستى. اتانىڭ ازدىرماي بەرگەن مۇلكىن قولىمىزعا الىپ بىت-شىتىن شىعارساق, ول ۇنامدى ءىس بولماس», دەپ جازادى. ءبىر عاسىر بۇرىن ايتىلعان وسى سوزدەردىڭ اقيقاتى ءدال قازىر وزەكتى بولىپ تۇرعانى سونشالىق, تۇنىعى لايلانعان ءتىل تاعىدىرى تۋرالى وي قوزعاعاندا ۇلتتىڭ تاعدىرى الدىڭعى قاتارعا شىعادى. سەبەبى ءتىلدىڭ تاعدىرى مەن ۇلتتىڭ تاعدىرى تىعىز بايلانىس­تى. ال تۇنىق ءتىلىمىزدى, ءتۇزۋ ەملەمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ازدىق ەتەدى. ماقسات – ءتىلىمىزدى بيزنەس, عىلىم مەن تەحنيكا تىلىنە اينالدىرۋدا مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ايتقان «ەڭ ءتيىمدى ءارى توتە جولى – اعارتۋشىلىقتى» التىن قازىق ەتىپ ۇستاۋ. حح عاسىرعا دەيىن ازباي, اسىل قالپىندا كەلگەن انا ءتىلىمىزدى كەلەر ۇرپاققا تازا, تۇنىق قالپىندا جەتكىزۋ بۇگىنگى بۋىن­نىڭ باستى پارىزى دەسەك, مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى دە وسى بولۋعا ءتيىس.