ارىستار ۇمىتىلماۋى كەرەك

استانا بولعان اقمە­شىت­تەگى تۇرعىن ۇيلەر مەن مەكەمەلەر قازىرگى ەسكى بازار مەن تەمىرجول ۆوكزالى اۋماعىندا ورىن تەپكەن. وسى قالادا 1926 جىلى 13 قاڭ­تار­دا ۇلت تەاترىنىڭ تۇڭعىش شى­مىل­دىعى قوشكە كەمەڭگەر­ ۇلى­نىڭ «التىن ساقينا» پەساسىمەن اشىلدى. قازاققا تەاتر­ ونەرىن تانىتقان تابيعي تالانتتار ۋاقىت وتە كەلە ۇلت رۋحانياتىنىڭ قا­بىرعالى قايراتكەرلەرىنە اي­نالدى. ۇلتتىق سانانى قالىپ­تاس­تىرۋدا ءتورت عاسىرعا بەر­گىسىز 4 جىل قيسىق كوشەلى شاعىن شا­ھارعا ۇلكەن وزگەرىس اكەلىپتى.

تۇڭعىش تەاترمەن قاتار ىرگە­سى ءحىح عاسىردا قالانىپ, اۋەلى قىز­دار پريحود ۋچيليششەسى, كەيىن­­نەن پەروۆسك ۋچيليششەسى, 1925–1929 جىلدارى باسپاحانا ورنا­لاس­قان عيماراتتا وتىزعا جۋىق گازەت-جۋرنال باسىلىپ, ەلدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە تاراپ جاتتى. وسى كۇنى ء«ال-اساد» اتتى ساۋدا ۇيىنە اينالعان بۇل باسپاحانادا تالاي تارلاندار ەڭبەك ەتكەن. اقمە­شىتتىڭ استانا بولعان كەزەڭىن ەسكە سالىپ تۇراتىن جالعىز نىسان دا وسى. «بۇل تاعدىردىڭ تالاي تار قىستالاڭىنان تاكاپپار با­سىن يمەي وتكەن ساكەننىڭ, جىر قۇلاگەرىندەي جارىقتىق ءىلياس­تىڭ, اڭگىمە جانرى تۋرالى اڭگىمە بولا قالعاندا ءوز زامانىنىڭ بەينەسىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, كلاسسيكالىق شىعارما وزەگىنە اينالدىرعان بياعاڭنىڭ تابان ءىزى قالدى-اۋ» دەگەن وي ەسكە تۇسكەندە بويى­ڭىزدان ءبىر جىپ-جىلى تول­قىن جۇگىرىپ وتكەندەي بولادى.

سەرى ساكەن «كوكشەتاۋ» پوە­ما­­­­­­سى­­­­­­نىڭ سوڭعى تاراۋلارىن سىردا جا­­­زىپ, «تار جول, تايعاق كەشۋ», «جەر قازعاندار» تۋىندىلارى, «تۇر­­­­­مىس تولقىنىندا» ولەڭدەر جي­­نا­­­­عى وسى قالادا باسپا ءجۇزىن كور­­­دى. بۇل توپىراق اقىننىڭ شى­عار­­­­­ما­­­­­شىلىعىن شىڭداۋعا شابىت بەر­­­­گەن مەكەن بولدى. وسىندا گۇل­باھ­­­­­رام سۇلۋمەن شاڭىراق كوتەردى. قى­زىل­­­­­ورداداعى قازاقتىڭ اعار­تۋ ينس­­­­­تي­­­­تۋتى رەكتورى قىز­مە­­تىندە ءجۇ­­­رىپ­ «جىل قۇسى» الما­نا­عىن شى­عار­­دى.

ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىن ءتامام­داپ, استاناعا كەلىپ ەڭبەك ەتكەن ءىلياستىڭ دا كوپتەگەن شىعارما­سى, بەيىمبەتتىڭ «قادىر تۇنگى كەرەمەت», «كۇلپاش», «تالاق», «قۇلا ات», «شاريعات بۇيرىعى» اڭگى­­مەلەرى توپتاستىرىلعان اڭگى­مەلەر جيناعى, «قوس قاقپان» پەساسى مەن ء«بولىس» پوەماسى قىزىلوردادا باسىلىپ شىقتى. ول از دەسەڭىز, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ءا.مامەتوۆا, ب.ماي­­لين اۆتورلىعىمەن 5-سىنىپ وقۋ­شىلارىنا ارنالعان «ادە­بيەتتانۋ وقۋ قۇرالى» وسى قالادا با­سىلدى. قازىر وبلىستىق تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيى قورىنداعى وسىنداي جادى­گەرلەردى زەرتتەپ جۇرگەن جەرگى­لىكتى ولكەتانۋشى جۇماباي باي­زاق­­ ۇلى ءبىراز شىعارما توتە جازۋ­دان بۇگىنگى قارىپكە ءتۇسىرىپتى.

نەسىبەسى كەم ۇلتپىز دەپ ايتا الماسپىز-اۋ, بىراق قولدا باردىڭ قادى­رىن كەش تۇسىنەتىن ەل ەكەنىمىز انىق. سوڭعى 20–25 جىل ىشىندە تالاي تاريحي عيمارات قيرا­تىل­دى. اۋەلى كەزىندە ۇكىمەت ءۇيى بول­عان, كەيىن­نەن جۇيكە اۋرۋلارى اۋرۋ­حانا­­سىنا قاراستى مەكەمە ورىن تەپ­كەن ءۇي جەرمەن-جەكسەن بولدى. «ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق», ماڭ­دايى جارقىراعان تالاي مار­عاسقا­لار­عا مەكەن بول­عان عي­ما­رات­­­تاردى عاسىر­لار وتسە دە ءمىنى قۇرى­ما­عان ساپا­لى كىر­پىش­تە­رىنە قىزى­عىپ بۇز­دى­ دەيتىندەر بار.

سودان كەيىنگى كەزەك قازاق جى­رى­­نىڭ قۇلاگەرى – ءىلياس جان­­­سۇ­گىروۆ تۇرعان ۇيگە كەلدى. باستاپ­­قىدا ىرگەدەگى بازار ساۋدا­گەر­­لە­رى­نىڭ قويماسىنا اينال­دىرىپ قور قىلدىق. ونى دا از كور­گەن­دەي ارتىنشا قابىر­عا­سىن­داعى تاق­تاي­شاسىمەن بىرگە تاس-تالقانىن شى­عاردىق. ساكەن مەن بەيىمبەت تۇر­عان باسپانالار وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۇزىلعان بولۋى كەرەك. ولاردىڭ ورنىنا كوپقاباتتى ۇي­لەر سالىنىپ كەتكەن. ونى ەندى قىلت ەتكەندى قيىپ تۇسەتىن سابەت­تىك ساياساتتان كورەلىك. ال ءىلياس­تىڭ ۇيىنەن ءوز قولىمىز ءوز اۋزى­مىزعا جەتكەن توقسانىنشى جىل­داردىڭ سوڭىندا ايىرىلىپ قالىپ وتىرمىز عوي. قالقايعان قابىر­عانى قيراتىپ تاستاۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەدى. سونىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ, ايماڭداي ازاماتتارعا ارناپ ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ, مۇرالارىنا ادالدىق تانىتساق, بىزگە كىم قوي دەر ەدى؟ سول ساتتە «مۇنىمىز اسىلدارىمىزدىڭ رۋحىنا جاسالعان زورلىق ەمەس پە؟» دەگەن ەشكىم بولماعانى تاڭعالتادى. وسى كۇنى كەزىندە وبلىس دەڭگەيىندە باسشى بولعان پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرازى كوشە اتىن يەلەنىپ, ءتۇرلى مەكەمە الدىنا مۇسىندەرى تۇر. سولارعا جاساعان كول-كوسىر قۇرمەتىمىزدىڭ شيرە­گىن ۇلت رۋحانياتىندا توڭكەرىس تۋدىرعان وسى ءۇش ارىسقا كورسەتسەك, ارتىق بولماس ەدى عوي. كەشە ءتانى ازاپتالىپ – قورلىق, بۇگىن رۋحى مازاقتالىپ زورلىق كورەتىندەي بۇلار نە جازدى؟ بارىمىزدى باعالاي الماعان وزىمىزدەن باسقا كىمگە وكپەلەيمىز؟

جارايدى, وتكەنگە سالاۋات. بىراق بار ءومىرى ارپالىسپەن وتكەن ارىستاردىڭ بيىلعى 130 جىلدىق مەرەيتويلارى دا ەلەۋسىز ءوتىپ كەتكەلى تۇر. وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆ­تەر جانە قۇجاتتاما باس­قار­ماسى جاساعان مەرەيتويلار تىزبە­سىندە بۇلارعا ارنالعان بار ءىس-شارا كىتاپحانالارمەن تۇيىندەلىپ تۇر. قالالىق مادەنيەت جانە تىل­دەردى دامىتۋ بولىمىنە حابار­لاسقانىمىزدا, قازىرشە ءۇش ارىستىڭ عاسىرلىق تويىنا بايلانىستى ەشتەڭە جوسپارلانىپ وتىرماعانىن بىلدىك. «تەك كۇزگە قاراي ۇيىمداستىرىلۋى مۇمكىن» دەگەن جاۋاپ الدىق.

ءىلياس جانسۇگىر ۇلى ء«وز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان الس­ىن كەمەڭگەردى؟» دەگەندەي, تاريحي تۇلعالاردىڭ ەلگە, تاريحي شاھارلارعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن لايىقتى كورسەتۋىمىز كەرەك-اق.

قىزىلوردا