تاريحي تانىم تاعىلىمى

ءىس-شاراعا تاريحشىلار, جو­عارى وقۋ ورىندارى تاريح فاكۋل­تەتتە­رىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋ­شى­لىق قۇرامى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, مۇعالىمدەر, ساراپشىلار, قىزىعۋشىلىق تانىتقان بەلسەندىلەر قاتىستى. جيىندا پرەزيدەنتتىك ورتالىقتىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات بۇل باستاما تاريح عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا, ءوزارا پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– قازىر تاريح عىلىمىنىڭ جەتىستىكتەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ وزەكتى. ويتكەنى مەديا كە­ڭىستىكتىڭ جاھاندانۋى جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇ­را­سى نەگىزىندە تاريحي سانانى قا­لىپتاستىرۋ جانە ۇلتتىق بىرە­گەيلىكتى نىعايتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ۇدەرىسكە, كورەرمەن مەن وقىرماننىڭ نازارىن تاريح عىلىمىنا اۋدارۋدا جۋرناليستەردىڭ ورنى بولەك, – دەدى ب.تەمىربولات.

سپيكەر ءسوزىنىڭ جانى بار. قاي كەزەڭدە دە ۇلتتىق سانانى رۋحاني جاڭعىرتۋ, تۇلەتۋ ماسەلەسىندە جۋر­ناليستەردىڭ ەڭبەگى ەرەك. ءىس-شارادا كوپشىلىككە كورسەتىلگەن «سۇل­تان بەيبارىس» دەرەكتى ءفيلمى – سونىڭ ايعاعى. بەيبارىس سۇل­تاننىڭ 800 جىلدىعىنا ارنايى تۇسىرىلگەن فيلمدە قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, جات ەلدە سۇلتان دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن تاريحتاعى كورنەكتى بيلەۋشىنىڭ تاعدىرى باياندالعان.

– كەيىنگى جىلدارى قوعامنىڭ تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتتى. ويتكەنى ۇلتتىق يدەيا دا, ۇلت­تىق يدەولوگيا دا تاريح ار­قىلى جاسالادى. تاريحسىز دىنگە دە, دىلگە دە قاجەت قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە يگەرۋ مۇمكىن ەمەس. ينتەرنەت جەلىسىندەگى وتكىنشى اسەرى مول, سانانى بۇرمالايتىن اق­پاراتتاردان تاريحي زەردە, تاريحي ءبىلىم جانە ۇلتتىق سانا ارقىلى عانا ۇرپاقتى قورعاي الامىز. ساناسى بيىك ادام اداسپايدى. ال ۇلتتىق سانا تاريحي تانىمنان تۋىندايتىنى ايعاق. بۇل رەتتە بەيبارىس سۇلتان سەكىلدى ءىرى تاريحي تۇلعالاردى دارىپتەۋ, ناسيحاتتاۋ, ۇلتتى ۇيىستىرۋ, مەملەكەت مۇددەسىن ىرگەلەندىرۋ جولىنداعى يدەولوگيالىق جۇ­مىس­تارعا سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. دەرەكتى ءفيلمنىڭ ۇزاق­تىعى – 45 مينۋت. مۇندا تاريحي قۇجاتتار, عالىمداردىڭ پى­كىرى, ساحنالىق قويىلىمدار كور­­سەتىلەدى. جو­بانى تۇسىرۋگە جارتى جىلدان استام ۋاقىت كەتتى. مالى­مەتتەردى جيناقتاپ, ستسەناري جا­زۋدىڭ وزىنە بىرنەشە اي جۇمسا­دىق. وعان قوسا مىسىرعا ىسساپار­مەن بارىپ, كورنەكتى جەرلەرىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن رۇقسات الدىق, – دەدى جۋرناليست, رە­جيسسەر جانە پروديۋسەر مايا بەك­باەۆا.

سونداي-اق ءىس-شارادا وتان­دىق عالىم مۇحيت-ارداگەر سى­دىقنازاروۆ جينالعانداردى ءوزىنىڭ «ۇزدىكسىز قا­زاق مەملەكەتتىلىگى: XV-XIX عا­سىر­لارداعى كونە ەۋروپالىق كار­تالارداعى قازاق مەملەكەتى» اتتى ەڭبەگىمەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, 1465 جىلى قازاق حاندىعى قۇ­رىلعان كەزدەن بەرى مەملەكەت اتاۋى باتىس ەلدەرىنىڭ وزىق كار­­­­تو­گرافيالىق باسپالارىنان شىق­قان اتلاس كارتالارىنان قا­لىس قالىپ كورمەگەن. ولاردىڭ اراسىندا اقش, بەلگيا, ان­گليا, فرانتسيا, يتاليا, گەر­مانيا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە باسىلعان كارتالار بار. اتالعان ەڭبەكتە مەملەكەتتىگىمىز انىق كورسەتىلگەن جانە ورتا عاسىرلاردان, ياعني 1562 جىلدان باستاپ 1879 جىلعا دەيىنگى كەزەڭ قامتىلعان. بارلىعى – 130 كارتا. اۆتور كىتاپتىڭ بەل­گيا باسپاسىنان شىعۋىن بەل­گيالىق, نيدەرلاندتىق كارتو­گرافتار قازاق مەملەكەتتىلىگىن ال­عاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كارتاعا تۇسىرۋمەن بايلانىستىرادى.

– XVI عاسىردىڭ ورتاسىندا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ساياسي كارتاسىندا جاس, ەگەمەندى, ساياسي بەلسەندى جانە جوعارى ىنتالى قازاق مەم­لەكەتىنىڭ پايدا بولۋى, ونىڭ وسى كەزەڭدەردەگى ودان ءارى دامۋى ۇلى گەوگرافيالىق اشىلۋلار ءداۋىرىنىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سول كەزدەگى ەۋروپالىقتار مەن امەريكالىقتار ءۇشىن بۇل كارتالار ەۋرازيا جەرلەرىن تانىپ-بىلۋگە, ولارمەن ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە باسقا دا بايلانىستار ورناتۋعا باعىت-باعدار بەرۋگە جانە قول جەتكىزۋگە ارنالعان ناۆيگاتسيالىق كومەكشى بولدى. جالپى, XVIII عاسىردان باستاپ (1715 جىلدان باس­تاپ) قا­زاق مەملەكەتى تۋرالى ما­تە­ريال­­­دار انگليا, فرانتسيا, اۋس­­تريا, يتاليا, نيدەرلاند, ال XIX عا­­سىردان باستاپ اقش-تا گەو­گرافيا ءپانىنىڭ مەكتەپ باعدار­لا­ماسىنا ەنگىزىلگەن. قازىر­گى تاڭ­دا جيعان-تەرگەن قارتا­لاردىڭ سانى 3,5 مىڭنان اسا, – دەدى ل.ن.گۋ­ميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلت­تىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەس­­سورى مۇحيت-ارداگەر سى­دىق­نا­زا­روۆ.

بۇگىندە كىتاپتىڭ كوشىرمەلەرى رەسپۋبليكاداعى وبلىستىق جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كىتاپ­حانالارىنا بەرىلگەن. جيىن سو­ڭىندا قاتىسۋشىلار «Tarikh talks» جوباسى قوناقتارىنا ساۋال­دا­رىن قويىپ, ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇستى.