«قانىش اسقان عالىم ەدى. بۇعان قوسا جان دۇنيەسى باي ادام بولاتىن. كەيبىر عالىمدار ءوز سالاسىن عانا جەتە ءبىلىپ, وزگە دۇنيەدەن ازعانتاي ماعلۇماتتارمەن جۇرە بەرەدى عوي. ال قانىش ولاي ەمەس ەدى. ول جان-جاقتى عالىم بولاتىن. كوركەم ادەبيەتتى كوپ بىلەتىن, ونەردىڭ سان-سالاسىنا وي جىبەرىپ, جاقسى پىكىرلەر ايتىپ وتىراتىن». كلاسسيك جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ اكادەميك قانىش ساتباەۆتى وسىلايشا باعالاعان ەكەن. شىنىندا دا, ۇلى عالىمنىڭ ارالاسپاعان سالاسى جوق ەكەنى بەلگىلى.
قازىر قازاق ءتىلى, ونىڭ قولدانۋ اياسى تۋرالى دا ءجيى ايتىلادى, جازىلادى. كوپتەگەن سوزدەردىڭ ورىسشادان تۋرا قوتارىلعان قالپىندا قولدانىستا جۇرگەنى دە راس. سوندىقتان دا, اقىن-جازۋشىلار, تىلشىلەر, جالپى زيالى قاۋىم وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءجيى ءسوز قوزعايدى.
بىلۋىمىزشە, ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ تەك قازىرگى كەزدە عانا تۋىنداعان ماسەلە ەمەس ەكەن. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ وزىندە دە قوعامنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىن كادىمگىدەي تولعاندىرعانى بايقالادى. 2019 جىلى جارىق كورگەن «جۇرەكتەردە جانعان جۇلدىز» دەپ اتالاتىن ەستەلىكتەر جيناعىندا پارتيا جانە كەڭەس ورگاندارىندا, ءبىلىم سالاسىندا كوپتەگەن جىلدار بويى ابىرويلى قىزمەت اتقارعان, قازىر ارامىزدا جوق الكەن جاقىپبەك ۇلى جىلقايداروۆ ەسىمدى اعامىزدىڭ «تۇلا بويى تۇنعان ءتالىم» دەپ اتالاتىن قانىش يمانتاي ۇلى تۋرالى ەستەلىگى بار. بۇل ەستەلىكتە 1927 جىلى سول كەزدەگى قازاكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ قارساقبايعا كەلگەن ساپارىندا رەسپۋبليكا كومسومولدارىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندەگى تانىمال تۇلعا قايسار ءتاشتيتوۆ, قانىش ساتباەۆ بار, ءبارىنىڭ ءبىر ۇيدە قوناق بولعانى باياندالادى. سول داستارقان باسىندا قانىش يمانتاي ۇلى قازاق تىلىندە قالاي تازا سويلەۋگە بولاتىنى جونىندە تاماشا ۇلگى-ونەگە كورسەتەدى.
«قازاق قادىرلى قوناعىنا باس تارتاتىن ەجەلگى ءداستۇرى ەمەس پە, قوناقتارعا باس تارتىلدى. ق.ءتاشتيتوۆ باستى ن.نۇرماقوۆقا بەرىپ ەدى, ول: «وزدەرىڭ ۇستاي بەرىڭدەر», دەپ قانىش پەن قايساردىڭ الدىنا قاراي ىسىردى. ولار دا نەگە ەكەنىن, باس ۇستاۋدان باس تارتتى. سول كەزدە ن.نۇرماقوۆ: «ەگەر قانىش قالاي ۇيعارسا, سولاي بولسىن, باستى سول ادام ۇستاسىن, ءارى-بەرى وتىرامىز با؟» – دەپ سالماقتى ق.ساتباەۆقا سالا سويلەدى. مۇنى ەستىگەن قانىش: «سولاي دەسەڭىز, مۇنىڭ شەشىمىن مەن بىلاي ايتايىن», دەدى دە, ويىن ورتاعا سالدى. سونداعى ۇسىنىسى ء«بارىمىز كەزەكپە كەزەك بىرەر مينۋتتان ءوزىمىزدىڭ باسىمىزدان وتكەن ءبىر وقيعانى اڭگىمەلەپ بەرەيىك. بىراق ىشىنە نە تاتاردىڭ, نە ورىستىڭ ءسوزى ارالاسىپ كەتپەسىن. ەگەر كىم دە كىم تاپ-تازا قازاقشا سويلەپ شىقسا, باستى دا سول ۇستاسىن» دەگەنگە سايدى. مۇندايدى بۇرىن كىم ەستىگەن؟ بارىمىزگە مىنا ۇسىنىس قىزىقتى كورىندى» دەپ جازادى ەستەلىك اۆتورى.
ءبارى سوعان كەلىسىپ, العاشقى بولىپ قايسار ءتاشتيتوۆ تالاپتانىپ كورەدى. بىراق اڭگىمەسىنە ورىس سوزدەرى ارالاسىپ كەتىپ, «جەڭىلىسكە» ۇشىرايدى. ن.نۇرماقوۆ تا كوپكە بارا قويماي, ساپتان شىعىپ قالادى. تاعى ەكى-ءۇش كىسى تالاپتانىپ كورگەنمەن, الىسقا ۇزاي المايدى. كەزەك قانىش يمانتاي ۇلىنا كەلگەندە, «ماشينا دەگەن ءسوزدىڭ قازاقشاسى بولسا ايتىڭىزدار, ايتپەسە, مەن ونى سول قالپىندا قولدانامىن. بىراق مۇنى ورىسشا دەمەيتىن بولىڭىزدار», دەپ كوپتىڭ كەلىسىمىن الادى دا, اڭگىمەسىن باستاي جونەلەدى.
ءسويتىپ, قارساقبايدان جوسالىعا دەيىن ماشينامەن قالاي جەتكەنىن, بىردە-ءبىر ورىس نە تاتار ءسوزىن قوسپاي اڭگىمەلەپ شىعادى. قانىش اتامىز رادياتوردى «ساماۋرىن», كران دەگەندى «شۇمەك» دەپ قولدانعانعا ۇقسايدى. بۇعان ءا.جىلقايداروۆتىڭ «ماشينامىزدىڭ بىرەسە ساماۋرىنى قايناپ كەتىپ, ەندى بىردە شۇمەگىنەن سۋ تامشىلاپ, نە سورعالاپ, ابدەن ابىگەرگە ءتۇسىردى» دەگەنى جادىمدا قالىپ قويىپتى» دەپ جازۋى دالەل.
قانىش ساتباەۆ اڭگىمەسىن اياقتاعاندا : – جىگىتتەر, وسى ماجىلىستەن نە ۇعىپ وتىرسىڭدار؟ – دەپ نىعمەت نۇرماقوۆ داستارقان باسىنداعىلارعا سىناي قارايدى. ەشكىم ۇندەي قويماعان سوڭ, جاۋابىن دا ءوزى تارقاتادى.
– بۇل قانىش كەشەلى بەرى ءبىزدىڭ قالاي بولسا سولاي سويلەيتىنىمىزدى جاقسى اڭعارعان ەكەن. مىنە, ەندى ءبارىمىزدى قان شىعارماي باۋىزداپ وتىر. قازاق ءتىلى دەگەن – كەرەمەت باي ءتىل. تەك سونىڭ قادىرىنە جەتە بەرمەيمىز. ال قانىش بىزگە قازاق ءتىلىن قالاي قولدانۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. قىزىلورداعا بارعاسىن بۇل ماسەلەگە ارنايى كوڭىل بولمەسەك بولمايدى ەكەن, – دەيدى ول.
ءبىرىنىڭ ويىن ءبىرى ۇعىنا قالعان, ءبىر-ءبىرىن تۇسىنە بىلگەن مارقاسقالار-اي. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ تۇرعىسىنداعى وسى ءبىر كورسەتكەن ءتالىمى بۇگىنگى بىزدەرگە دە ساباق بولا ءجۇرسىن.