دۇرمەگى كوپ PhD دارەجە

ماقپال مىرزاباي (كە­يىپ­كەر­دىڭ قالاۋىمەن اتى-ءجونى وزگەرتىلدى) قازاقستانداعى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىرىندە دوكتورانتۋرانى بىلتىر بىتىرگەن. بىراق ءالى دوكتورلىق دارەجەسىن قورعامادى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار ەكەنىن جەتكىزدى.

«دوكتورانتۋرادا 9 ادام وقىپ بىتىردىك, بىراق ءالى ەشكىم قورعا­ما­دى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار. اكادە­ميا­لىق جازۋ, عىلىمي ءادىسناما نەگىز­دەرىن باكالاۆريات, ماگيستراتۋرادا مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك جاسالىپ, دوك­تورانتۋرادا بۇل ءبىلىم تەرەڭدەي تۇس­سە, قۇبا-قۇپ. بىراق بىزدە ولاي ەمەس. كىتاپحانا قورى مەن ءتۇرلى شەتەل­دىك بازانىڭ قولجەتىمدى بولماۋى دا قيىندىق تۋدىرادى. تاقىرىپ تاڭ­داۋ كەزىندە ناقتى ءبىر ماسەلە­دەن گورى, زەرتتەۋگە جالپىلاما سيپات كوبى­رەك بەرىلەدى. ونىڭ ۇستىنە وتاندىق عالىمداردىڭ جۇمىسىن جيناقتاعان ورتاق ءبىر بازاعا دا سۇرانىس بار»,  دەدى م.مىرزاباي.

ال دوكتورانتتاردى دايارلاپ جۇر­­­گەن حيميا عىلىمدارىنىڭ (PhD) دوك­تورى جەكسەن توقتارباي دارەجە­نى قور­عاي الماۋدى دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ­دىڭ تىم وڭايلىعىمەن باي­لا­نىس­تىرادى.

«ەڭ باستىسى, بىزدە دوكتورانتۋ­را­عا ءتۇسۋ – وتە وڭاي, كونكۋرس جوق دەۋ­گە بولادى. سەبەبى دوكتورانتۋراعا بو­لىنەتىن گرانت سانى تىم كوپ. جاز بولعاننان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەر دوكتورانت ىزدەيدى. ۋنيۆەرسيتەت­تەر­گە بەرىلگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تى يگەرمەسە, كەلەسى جىلى بەرىل­مەي قويادى دەپ جانتالاسادى. اعىلشىن ءتىلى ەمتيحانىنان وتسە بولدى, سونى الۋعا دايىن, ونىڭ عىلىمي ىزدە­نىسى, عىلىمعا ۇمتىلىسىنا ءمان بە­رىلمەيدى. سوندىق­تان دوكتوران­تۋ­راعا اعىلشىنشاسى ءتاۋىر, ماگيستر دا­رە­جەسى بار ەكىنىڭ ءبىرى جاقسى ستي­پەن­دياسى ءۇشىن ءتۇسىپ الادى. ءۇش جىل وقىپ شىققانى جەتكىلىكتى, دوك­­تورلىق دارەجەنى قورعاماي قويا سالادى, ونىڭ كەلىپ-كەتەرى جوق. دوكتورانتۋرانى وقىپ, دوكتورلىق دارەجەنى قورعاعان, دوكتورانتتاردى دايارلاپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتايىن, دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇر­­گەندەردىڭ كوبى باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرادا عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسپاعان, عىلىمي ماقالا جازۋدى بىلمەيدى. سول سەبەپتى وندايلار عىلىمي جەتەكشىسىنەن ءۇمىت كۇتەدى. ال جەتەكشىسىنىڭ ءوزى حالىقارا­لىق جۋرنالدارعا ماقالا جازا المايدى. ءسويتىپ, قورعاي المايدى», دەي­دى ج.توقتارباي.

ال اتى-ءجونىن اشىق كورسەت­كىسى كەلمەگەن كەيىپكەرىمىز دوك­تو­رانتتاردىڭ عىلىمي ساپالى ماقالا جازا الماۋىنا وقىتۋ ساپاسىنىڭ السىزدىگى سەبەپ ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ويىن­شا, وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقى­­تىلاتىن پاندەر مەن عىلىمي ءادىس­ناما كوپ جاعدايدا حالىقارا­لىق عى­لىمي جۋرنالدار تالابىنا ساي زەرت­تەۋ جۇرگىزىپ, ماقالا ازىرلەۋ­گە كو­مەكتەسپەيدى. حالىقارالىق با­زالار­دا تىركەلگەن جۋرنالدار كو­بىنە عىلىمي ادىسناماعا قا­تاڭ تالاپ قويادى, تەوريادان گورى پراكتيكالىق زەرتتەۋگە نەگىزدەل­گەن جۇمىستارعا با­سىمدىق بەرەدى. وتاندىق دوكتو­رانت­تارعا ماقالا­سىن «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىندا يندەكستەلەتىن جۋرنالداردا جاريالاۋ ءۇشىن عى­لىمي ءادىسناما نەگىزدەرىنەن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك جەتىسپەيدى. ۋنيۆەر­سي­تەتتەردە وقىتىلاتىن پاندەر بۇ­گىنگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قويى­لاتىن حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەل­مەيدى. سول سەبەپتى شەتەلدىك جۋر­­­­نالداردا زەرتتەۋ ناتيجەسىن جا­­ريا­لاۋ كۇردەلى ۇدەرىسكە اينا­لادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جاعداي ماقا­لا جاريالاۋعا كومەكتەسەتىن دەلدال­­دار­دىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلدى.

جاقىندا ۆيتسە-پرەمەرگە ساۋال جولداعان دەپۋتاتتار دا (ق.تاستە­كەەۆ پەن ت.ءجۇنىسوۆ) حالىق­ارالىق دە­­رەك­قورلارعا كىرەتىن عىلى­مي با­سى­لىمداردا ماقالا جازۋ تالا­بىن دوك­تورلىق دارەجەنى قورعاۋ­داعى نە­گىزگى قيىندىق رەتىندە اتادى. دە­پۋتاتتىق ساۋالدا: «كەيىنگى جىل­دار­­داعى دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىن­دە دوكتورانتتاردىڭ ەداۋىر بولىگى «Scopus» حالىقارالىق دەرەكقورىن­دا جاريالاۋدا قيىندىقتارعا تاپ بول­عانى انىقتالدى, بۇل ولاردىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىن قيىندا­تا­دى. مىسالى, 2011 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن دوكتورانتۋرادا 10276 ادام ءبىلىم الدى, ال قورعاعاندار سانى – 4497, بۇل دوكتورانتۋ­رادا وقىعانداردىڭ 44%-ىن قۇرايدى. بۇل – وتە تومەن كورسەتكىش. ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق رەتسەنزيا­لاناتىن عىلىمي باسىلىمداردا ماقالانىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى قورعاي المادى. بۇدان باس­قا, 9616 ادام مەملەكەتتىك بيۋدجەت قا­راجاتى ەسەبىنەن وقىدى, بۇل دوك­تورانتۋرادا وقيتىنداردىڭ جال­پى سانىنىڭ 93,5%-ىن قۇرايدى. بۇ­دان شىعاتىنى, ءبىز دوكتورانتتاردى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبى­نەن وقى­تامىز, بۇل رەتتە ولاردىڭ ودان ءارى دامۋى مەن دوكتورلىق دارە­جەسىن الۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ار­نايى قاعيدالار بەلگىلەيمىز», دە­لىنگەن. بۇل جەردە دەپۋتاتتار دوك­تورلىق دارە­جەنى قورعاۋعا حا­لىق­ارالىق دەرەك­قورلارداعى عى­لىمي باسىلىمداردا ماقالا جاريا­لاۋ تالابىنىڭ 2011 جىلى ەنگى­زىل­گەنىمەن, دەرەكقورلار­عا كىرۋگە, ونى قولدانۋعا تەك 2018 جىل­دان باس­تاپ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قاراجات ءبولىپ, جاعداي جاسالعانىن مەڭزەپ وتىر. بىراق, ءبىر قىزىعى, مەملەكەتتەن جاعداي جاسالسا دا, ناتيجە كەرىسىنشە كەرى كەت­كەن. مى­سالى, 2018 جىلى 4323 ما­قالا جاريالانسا, 2022 جىلى تەك 3853 ما­قالا جاريالاندى. ال ەڭ سو­راقى­سى, سول 2018–2022 جىلدار ارا­­لىعىندا جاريالانعان 2644 ما­قالا «جىرتقىش جۋرنالدا» (ياعني جال­عان عىلىمي جۋرنالداردا) جا­ريا­­لاعانى ءۇشىن جارامسىز دەپ تا­نىلدى.

نەگىزى گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عالىمدار ءۇشىن وسى تالاپتى مۇلدەم الىپ تاستاۋدى ۇسىناتىندار كوپ. ولار «شەتەلگە ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, ءتىلى­مىز تۋرالى ماتەريال قىزىق ەمەس, قا­جەتسىز» دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. الايدا بۇعان قارسىلىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن ءدال سول گۋمانيتارلىق-الەۋ­مەت­تىك سالانىڭ ماماندارى دا بار. سونىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ سالاسى بو­يىنشا PhD, Zhubanov University رەك­تورى لاۋرا قاراباسوۆا.

«Web of Science», «Scopus» دەرەك­­قورلارىندا يندەكس­تەلەتىن جۋر­نالداردا ماقالا جاريا­لاۋ تالابىن الەۋمەتتىك-گۋما­نيتار­لىق باعىتتاعى دوكتورانتتار ءۇشىن تو­لىعىمەن الىپ تاستاۋدى ۇسى­نىپ جۇرگەندەر بار. بۇل – نەگىزگى ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس. جوعارى­دا­عى كەيىپكەرىڭىز ايتقان­داي, باستى ما­سە­لە دوكتورانتتار­دىڭ ادىسناما­لىق دايىندىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن­دە بولىپ تۇر. مۇنى 2021 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋىمىز دە انىق كور­سەتتى. باتىستىڭ عىلىمي جۋرنالدارى زاماناۋي باعىتتاردا جۇمىس ىستەيدى, ال بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس كەزىندەگى ادىستەر قولدانىلادى. وداق تۇسىندا الەۋمەتتىك عىلىمدارعا با­سىمدىق بەرىلمەدى. حالىقارالىق جاريالانىمدار, ارينە, عىلىم­نىڭ نەگىزگى ناتيجەسى سانالمايدى, بىراق بۇكىل الەمدە زەرتتەۋ ناتيجەلە­رىن تاراتۋدىڭ جانە بار ءبىلىم كوكجيە­گىن كەڭەيتۋدىڭ قۋاتتى ءادىسى رەتىندە قاراس­تىرىلادى. دوكتورلىق دارە­جە الىپ, عىلىمي ۇيىمداردا, ۋني­ۆەر­سيتەتتە جۇمىسقا تۇراتىن دوكتورانت ءبارىبىر حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جازۋعا مىندەتتى بولادى. سول سەبەپتى ولاردى اۋەل­دەن, دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كە­زىنەن-اق حالىقارالىق جۋرنال­داردا جاريالاۋعا لايىقتى ما­قا­لالار جازۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك», دەيدى ل.قا­راباسوۆا. ول ءوزى باسشى­لىق ەتە­تىن ۋنيۆەرسيتەتتە بۇل جۇ­مىستى جۇ­يەلى جۇرگىزۋدىڭ جولدارىن دا ەن­گىزىپتى. ايتالىق, شەتەلدەردە دوكتورانتۋرانى ءبىتىرىپ كەل­گەن Zhubanov University دوكتورانتتارىنا زەرتتەۋ ادىستەرىن ۇيرەتۋگە «بولاشاق» تۇلەكتەرىن تارت­­قان. ويتكەنى دوكتورانتتاردان ­1-كۋرستى بىتىرگەندە ماقالا جانە ­ديسسەرتاتسيا جازۋعا دا­يىن بولۋىن تالاپ ەتەدى ەكەن. سو­عان ساي ادىستەمەمەن دە قام­تاماسىز ­ەتىپ وتىر, 2022 جىلى ارىپتەستەرى­مەن بىرگە دوكتورانتتار مەن ولار­دىڭ جە­تەكشىلەرىنە ارنال­عان ء«بىلىم بەرۋ زەرتتەۋلەرىنە كىرىسپە: تەوريا, ادىس­­­تەر جانە تاجىريبە­لەر» مونوگرافيا­­سىن شىعارۋى – سونىڭ كورىنىسى.

ال جوعارىداعى ساراپشىمىز جەكسەن توقتارباي دوكتورانتتاردىڭ دوكتورلىق دارەجەسىن قورعاماۋ سەبەپتەرى تەك ماقالامەن, ماسەلە تەك سونىڭ اينالاسىنداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋمەن شەكتەلمەيتىنىن ايتادى. ويتكەنى دوكتورلىق دارەجەنى تەك الەۋ­مەتتىك-گۋمانيتارلىق با­عىت­تاعى عانا ەمەس, جاراتىلىستانۋ سالالارى بويىنشا دايارلانعان دوكتورانتتار دا قورعاماعان, قورعاي الماي ءجۇر.

«حيميا, فيزيكا, بيولوگيا عى­لىم­دارىندا زەرتتەۋ جاساۋ ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتال­عان زەرتحانا كەرەك. سوڭعى ۇلگىدەگى ميكروسكوپتار, زاتتاردىڭ قۇرامىن, ساپاسىن انىقتايتىن جابدىقتار سەكىلدى زەرتتەۋ قۇرالدارى ەلىمىزدە تاپشى. سوندىقتان دوكتورانتتار عىلىمي تاجىريبە جاساي الماي­دى. تاجىريبە جاساي الماعان زەرتتەۋشى ماقالا دا جازا المايدى, جاريالاي دا المايدى. ءبىزدىڭ عىلىمداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. قايتپەك كەرەك؟ ساننان ساپاعا كوشۋ كەرەك. دوكتورانتتاردىڭ سانىن ارتتىرا بەرگەننەن وتاندىق عىلىم دامىپ كەتپەيدى. ودان دا باسەكەلەستىك قا­لىپتاستىرسا, مىقتىلار تۇسەدى ءارى دوك­تورانتتاردى تىم كوپ دايار­لاۋ­عا كەتكەن قاراجاتتى زەرتحانا جا­ساقتاۋعا, عىلىمي زەرتتەۋ­لەر جۇر­گىزۋگە جاعداي جاساۋعا جۇمساعان ءجون. مىسالى, ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرگە وتە كوپ حيميكات قاجەت, ەلى­مىزدە وندىرىلمەيتىندىكتەن ونى شەتەل­دەردەن الدىرامىز. سونىڭ سەبە­بىنەن ونىڭ باعاسى قىمبات, وسىدان دا حيميا سالاسى بويىنشا زەرت­تەۋشىلەرگە تاجىريبە جاساۋ, ناتي­جە شىعارۋ قيىنداۋ. سوندىقتان وتان­دىق عىلىمدى دامىتامىز دەسەك, عالىمداردى ساپالى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولۋ جانە جەتكىلىكتى جاعداي جاساۋ قاجەت», دەيدى ج.توقتارباي.

P.S. «سەبەپ نەدە؟» دەدىك. تالاپ قويىلعانىمەن, ونى ورىنداۋعا جاعداي جاسالماعانىندا ەكەن. ويتكەنى ماقالا بارىسىندا باياندالعانداي, حالىقارالىق جۋرنالداردا ماقالا جازۋ تالابى قويىلعان, بىراق ونى ورىنداۋ ءۇشىن دەرەكقورلاردى قولدانۋعا 7 جىلدان كەيىن عانا مۇمكىندىك بەرىلگەن. عىلىمي ماقالا جازۋدى مىندەتتەگەنىمەن, ونى قالاي دۇرىس جازۋ كەرەگىن ۇيرەتۋ جاعى ءجوندى جولعا قويىلماعان. عىلىمي زەرتتەۋ جاساۋ­دى تالاپ ەتەدى, الايدا زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن زەرتحانا جاساقتالماعان. بالاعا ءجۇزۋدى ۇيرەتپەي تۇرىپ, وزەنگە جىبەرە سالعانمەن بىردەي نەمەسە بالعا بەرمەي, شەگە قاعۋدى سۇراعان سەكىلدى تىرلىك. ودان قانداي ناتيجە بولسىن... ءسوز باسىندا «شەشىم قانداي؟» دەدىك. ونىڭ ءبىر پاراسىن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ىشتەن بىلەتىندەر ايتتى. تۇپكىلىكتى شەشىمدى جاۋاپتى ورگانداردان كۇتەمىز.