ادام دۇنيەگە كەلگەندە شىر ەتىپ تۋاتىنى سياقتى جەر-دۇنيەنى جايناتىپ جەتەتىن كوكتەمنىڭ دە حابارشىلارى بار. ولار – بۇلاقتىڭ سىبدىرى, قۇستاردىڭ شيقىلى. مايداقوڭىر سامال ەسكەن سايىن دالانىڭ عاجايىپ قوڭىراۋىنداي سايراۋىق قۇستار كوكتەمنىڭ كەلگەنىن جارشىلاپ تۇر. وسى ورايدا بىزگە زوولوگيا ينستيتۋىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ورنيتولوگ بەكجان بەردىقۇلوۆ كوكتەمدە ۇشىپ كەلەتىن جىل قۇستارى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات بەرگەن-ءدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ناۋرىز ايىنان باستاپ كەلە باستايتىن قۇستار تورعاي تارىزدىلەر, جىرتقىش قۇستار مەن سۋ قۇستارى بولىپ بولىنەدى. ەلىمىزدەگى 500-دەن اسا قۇستىڭ 400-گە جۋىعى وسى كەزدە ۇيا سالادى. تومەندە سولاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ وتكەندى ءجون كوردىك.
ناۋرىزەك
دەنە ءبىتىمى – جىڭىشكە, موينى – قىسقا, باسى – دوڭگەلەك, قۇيرىعى – ۇزىن ءارى كولەمدى. ولار قۇيرىعىن بەلسەندى تۇردە جوعارى-تومەن شايقاپ وتىرادى. بۇل – ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن كوممۋنيكاتسيا نە جىرتقىشتاردى قورقىتۋ ءتاسىلى نەمەسە اۋماقتى بەلگىلەۋ كەزىندە نازار اۋدارتۋ ءادىسى بولۋى مۇمكىن. جەردە جۇرگەندە باسقا قۇستار سياقتى سەكىرىپ ەمەس, العا-ارتقا جۇگىرىپ قوزعالادى. سونىمەن قاتار تۇرىنە بايلانىستى قارا نەمەسە سارى ەرەكشە ورنەكتى قاۋىرسىندارى بولادى. قازاقستاندا 7 ءتۇرى بار.
قورەگى: جاندىكتەرمەن, اسىرەسە ينەلىكتەرمەن قورەكتەنگەندى جاقسى كورەدى. قورەگىن جەردە دە, اۋەدە دە اۋلاي بەرەدى. ءتىپتى ۇساق جەمىستەرمەن دە قورەكتەۋى مۇمكىن.
كەلەتىن ۋاقىتى: وڭتۇستىكتە ناۋرىزدىڭ ورتاسىنان ءساۋىردىڭ باسىنا دەيىن, سولتۇستىكتە ءساۋىردىڭ ورتاسىنان مامىردىڭ باسىنا دەيىن.
قارلىعاش
ايىر قۇيرىقتى, ۇشكىر قاناتتى تانىمال قۇس. قارلىعاش ەجەلدەن كوپتەگەن حالىقتىڭ مادەنيەتىنە اسەر ەتتى. ءبىز ءۇشىن كيەلى قۇس بولسا, قىتايدا وتباسىنىڭ باقىتى سانالادى, ال افريكالىقتار ءۇشىن – تازالىق سيمۆولى. بىزدە ۇيا سالاتىن قارلىعاشتار سوناۋ افريكانىڭ وڭتۇستىگىنەن ۇشىپ كەلەدى. ولاردىڭ ميگراتسيالىق جولى شامامەن 71 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى, بۇل – جەر شارىن ەكى اينالعان سياقتى قاشىقتىق. قارلىعاشتاردىڭ وزىنە ءتان كۇردەلى سويلەسۋ ءتۇرى بار, ولاردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى وتە مىقتى. اۋادا وتە ەپتى ءارى تەز ۇشادى. قازاقستاندا 7 ءتۇرى كەزدەسەدى.
قورەگى: شىبىن-شىركەي, ماسا, كوبەلەك جانە باسقا دا ۇشاتىن ومىرتقاسىزدار. قورەگىن ۇشىپ ءجۇرىپ اۋلايدى.
كەلەتىن ۋاقىتى: وڭتۇستىككە ناۋرىزدىڭ اياعى مەن ءساۋىردىڭ باسىندا, سولتۇستىك پەن تاۋلى جەرلەرگە ءساۋىردىڭ ورتاسى مەن مامىردىڭ باسىندا ۇشىپ كەلەدى.
بوزتورعاي
شۇبار قوڭىرقاي قاۋىرسىندى تورعايدان ءسال ۇلكەندەۋ قۇس. ءتۇسى شوپتەر مەن بۇتالار اراسىندا جاسىرىنۋعا كەرەمەت مۇمكىندىك بەرەدى. كەيبىر ءتۇرىنىڭ باسىندا ايدارى بولادى. سوعان قاراپ, ايدارلى بوزتورعايدى كەيبىر ايماقتا مولدا تورعاي دەپ اتاپ جاتادى. ايدارى ءان سالعاندا نەمەسە اگرەسسيا بىلدىرگەندە تىك تۇرادى. بوزتورعايلار بىرنەشە مينۋت بويى توقتاماي ءان سالا الادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ولار بيىكتە ۇشىپ تۇرىپ, ءوزىن جەرگە بىردەن تاستاپ جىبەرەدى. بۇل ۇشۋ تاكتيكاسىن قاۋىپ تونگەن جاعدايدا, جىرتقىشتاردان ءىزىن جاسىرۋ ءۇشىن جاسايدى. قازاقستاندا 13-14 ءتۇرى كەزدەسەدى.
قورەگى: جازدا قوڭىز, ورمەكشىلەر, ال كۇزدە وسىمدىك تۇقىمدارى مەن ءداندى داقىلدار.
كەلەتىن ۋاقىتى: وڭتۇستىكتە اقپاننىڭ اياعى – ناۋرىزدىڭ باسى, سولتۇستىكتە ناۋرىزدىڭ اياعى مەن ءساۋىردىڭ باسى.
قۇرقىلتاي
ارقاسى قىزىل-قوڭىر ءتۇستى, قارا بەتپەردەسى بار كىشكەنتاي قۇس. قۇرقىلتاي ۇياسىنىڭ قۇرىلىمى وتە ەرەكشە. اتالىقتارى پوليگامدى, ياعني ۇيالاۋ ماۋسىمىندا بارىنشا كوپ ۇيا سالىپ, كوپ ۇرپاق قالدىرۋعا تىرىسادى. ولار انالىقتارىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن بارىنشا ادەمى, ۇلكەن, قاۋىپسىز ۇيا سالۋعا تىرىسادى. قازاق حالقىندا قۇرقىلتايدىڭ ۇياسى بەدەۋلىككە ەم دەگەن سەنىم بار. الايدا ول عىلىمي دالەلدەنبەگەن. بۇگىنگە دەيىن «قۇرقىلتاي ۇياسىنا قايتىپ ورالمايدى» دەپ ۇياسىن جيناپ, كاسىپ كوزى ەتەتىندەر بار. بىراق ۇيالاۋ ماۋسىمىندا كەز كەلگەن قۇستىڭ ۇياسىن بۇزۋعا بولمايدى.
قورەگى: جاندىكتەر, ورمەكشىلەر مەن ۇساق ومىرتقاسىزدارمەن قورەكتەنەدى. بۇعان قوسا قوڭىز, قۇمىرسقا, شىبىن سياقتى باسقا دا ۇساق تىرشىلىك يەلەرىن جەۋى مۇمكىن.
كەلەتىن ۋاقىتى: ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا پايدا بولادى, مامىردىڭ ورتاسىندا ميگراتسياسى اياقتالادى.
كوكەك
كوكەكتى كوبىنە تۇرىنە قاراپ ەمەس, داۋسىنان اجىراتىپ جاتادى. اتالىعىنىڭ قاناتى, باسى, ارقاسى, موينى جانە جەمساۋى بىركەلكى سۇر. كەۋدە مەن قۇرساعى اق جانە كولدەنەڭ سۇر جولاقتارى بار. انالىعى ۇقساس, بىراق موينى جانە جەمساۋى كۇرەڭدەۋ. كوكەك ۇياسىن ءوزى سالماي, باسقا قۇستاردىڭ ۇياسىنا جۇمىرتقالارىن تاستاپ كەتەتىنى كوپكە بەلگىلى. بۇل ەۆوليۋتسيالىق بەيىمدەلۋدىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە ۇيا سالۋعا ەنەرگيا جۇمساماي, ءبىر ماۋسىمدا كوبىرەك جۇمىرتقالاۋدى كوزدەيتىنى ايتىلادى. دەگەنمەن ولار تابيعي ورتانىڭ ينديكاتورى ءرولىن اتقارىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ۇلەس قوسادى.
قورەگى: جاندىكتەر, جۇلدىزقۇرت, ورمەكشىلەر, كەيدە باسقا قۇستاردىڭ جۇمىرتقالارىن جەي الادى. جەمىس-جيدەكپەن دە قورەكتەنۋى كەزدەسەدى.
كەلەتىن ۋاقىتى: ءساۋىردىڭ ورتاسىنان باستاپ كەلە باستايدى.
اراجەگىش
قاۋىرسىندارى تىعىز ءارى جىلتىر, دەنەسىندە كوك, جاسىل, سارى تۇستەرى باسىم ادەمى قۇستار. قاناتتارى ۇزىن ءارى وتكىر, تۇمسىعى ۇزىن ءارى جىڭىشكە, اياعى قىسقا, جەردە جاقسى جۇرە المايدى. ۇشۋى جىلدام. ورماندى جەردەن گورى بۇتالى, اشىق كەڭىستىكتى دۇرىس كورەدى. ەلىمىزدە سارىالقىم جانە جاسىل اراجەگىش دەيتىن ەكى ءتۇرى بار. سوڭعىسى سيرەك كەزدەسەدى.
قورەگى: شىبىن-شىركەي مەن جاندىكتەردى, قۇمىرسقالاردى, اسىرەسە, بال ارا, سونا, تۇكتى ارانى جاقسى كورەدى. ولاردى جەمەس بۇرىن, بىزگەگىن ج ۇلىپ الادى. قۇمىرسقالاردى دا جەيدى.
كەلەتىن ۋاقىتى: ءساۋىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن مامىردىڭ ورتاسىندا كەلە باستايدى.