وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا يگى جوبالار جۇزەگە اسىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى – «500 عالىم» تاعىلىمداماسى. بۇل باعدارلاما اياسىندا جىل سايىن 500 عالىم ۇزدىك شەتەلدىك ۇيىمداردا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الادى. بىراق سول تاعىلىمداما ستيپەندياتتارىنىڭ سانى العاشقى جىلدان-اق 500-گە جەتپەي قالدى. سەبەبى نەدە؟ تالاپتارى قيىن با, ستيپەنديا از با, جوق الدە بىزدەگى ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ق ۇلىقسىز با؟ تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, ساراپتاپ كوردىك.
ءبىرىنشى جىلى 419 ادام ستيپەنديات اتاندى
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن اتالعان باعدارلاما جونىندە تۇسىندىرە كەتەيىك. «500 عالىم» باعدارلاماسى عالىمدارعا شەتەلدىك عىلىمي جانە جوعارى, جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا 3-12 ايعا دەيىنگى تاعىلىمدامادان وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى, سونىمەن قاتار وسى ارقىلى ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل جوبا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىنان سوڭ قولعا الىنىپ, 2021 جىلدان باستاپ ىسكە اسا باستادى.
العاشقى جىلى عىلىمي تاعىلىمداماعا 786 عالىمنان ءوتىنىش تۇسكەن, سونىڭ ىشىندە ستيپەنديا 419 ادامعا تاعايىندالدى. اتالعان باعدارلامانى ۇيلەستىرۋگە جاۋاپتى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, سول ىرىكتەلگەن 419 ستيپەندياتتىڭ 357-ءسى – جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, 31-ءى – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, 28-ءى – باسقا ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرى.
باعدارلاما باستالعاننان بەرگى 3 جىلدا, انىعى 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا ۇمىتكەرلەردەن ىرىكتەلىپ, ستيپەنديات اتانعانداردىڭ سانى 1 225-ءتى قۇرايدى. بۇل دەگەنىڭىز – جىلىنا 400 ادامنىڭ اينالاسى. نەگىزىنەن اتالعان تاعىلىمداما 134 ماماندىق بويىنشا قاراستىرىلعان. ەڭ ءجيى تاڭدالاتىن باعىتتارعا ينجەنەرلىك, جاراتىلىستانۋ, الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىنداعى, سونداي-اق اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسى جاتادى. عىلىمي تاعىلىمداما يەسى ءۇشىن ۆيزانى رەسىمدەۋ, تۇرۋ, تاماقتانۋ, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, ءتىپتى ارنايى عىلىمي ادەبيەتتەردى ساتىپ الۋعا دەيىنگى شىعىندار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن تولىق تولەنەدى. نەگىزگى تالاپتىڭ ءبىرى ستيپەندياتتىڭ شەتەلدە عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكەننەن كەيىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا تاعىلىمدامادان وتۋگە جىبەرىلگەن ۇيىمدا كەمىندە 3 جىل ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ, جۇمىسپەن وتەۋگە مىندەتتەلەتىنىندە بولىپ وتىر. بالكىم, ۇمىتكەرلەرگە وسى تالاپ ورىنداۋعا قيىنداۋ سوعاتىن شىعار.
عىلىمي تۋريزمگە اينالىپ كەتتى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى بيومەديتسينا عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الىبەك ىدىرىس ۇلى 2022-2023 جىلدار ارالىعىندا امەريكاداعى «George Washington University»-دە ء«بىلىم بەرۋدەگى مەنەدجمەنت» ماماندىعى بويىنشا تاعىلىمدامادان ءوتىپ كەلگەن. كەيىپكەرىمىز تاعىلىمدامانىڭ بەرەرى كوپ ەكەنىن, سونىڭ ىشىندە كاسىبي وسۋگە ايرىقشا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتادى.
– تاعىلىمدامادا جۇرگەن ءبىر جىل مەن ءۇشىن شىعارماشىلىق, زەرتتەۋ تۇرعىسىنان ورلەۋ بولدى. سول بىرجىلدىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە «قازاقستاننىڭ عىلىمي جاريالانىمدارىنىڭ سانى مەن ساپاسىن تالداۋ» تاقىرىبىنداعى جوبامدى ءساتتى قورعاپ, Web of science جانە Scopus بازاسىنا 9 ماقالا, عىلىم كوميتەتى تىزىمىندەگى جۋرنالداردا 4 ماقالا جاريالاپ, 3 عىلىمي جوبانى كونكۋرسقا وتكىزدىم, سونىڭ ىشىندەگى بىرەۋى قارجىلاندىرۋعا يە بولدى. تاعىلىمدامادان العان تاجىريبەنىڭ ءالى دە پايداسى ءتيىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – ءبىر جىل بويى اقش-تىڭ ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنىڭ تاريحى, ماقسات-مىندەتتەرى, جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمدەرى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانە وسى سالاعا قاتىستى ۇيىمداردىڭ قىزمەتىمەن تانىسىپ, ارنايى شاقىرىلعان پروفەسسورلاردان ءدارىس تىڭداپ, جەكە جوبالارىمىزدى قورعاپ ءجۇرىپ جيناعان تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى. وسىعان قوسا امەريكادا تۇرۋ ارقىلى ونداعى حالىقتىڭ ىشكى مادەنيەتىن دە سىڭىرۋگە مۇمكىندىك تۋدى. ايتالىق, ولارداعى ساياسي, قوعامدىق جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋ مەحانيزمى جەكە ادامداردىڭ قۇقىعى, شىعارماشىلىق جاسامپازدىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ قالىپتاسقانىن ءتۇسىندىم. ولار الەمدەگى «اقىلدى دا ىسكەر» مامانداردى جوعارى جالاقى, ءتيىمدى جاعداي جاساۋ ارقىلى وزىنە تارتادى. وسى تۇرعىدان العاندا, تاعىلىمدامانىڭ بىزگە الدىمەن بەرگەنى «ساناداعى سىلكىنىس» دەۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز – باتىس جاساعاندى ءبىز دە جاساي الامىز, تەك ءاليحان بوكەيحان ايتقانداي, مىنەز بولسا جەتكىلىكتى, – دەيدى ءا.ىدىرىس ۇلى.
ال ستيپەندياتتار سانىنىڭ جىل سايىنعى تولىق 500-گە جەتپەۋىنە, ءا.ىدىرىس ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ءتىل ماسەلەسى سەبەپ بولىپ جاتىر. ويتكەنى باعدارلامانىڭ تالابى بويىنشا تالاپكەر شەت ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك. بىزدەگى كوپتەگەن ينستيتۋت پەن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بۇل جاعىنان اقساپ تۇر. ەكىنشىدەن, شەتەلدىك ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى بار. شەتەلگە بارعىسى كەلەتىندەر باراتىن جەر تاپپايدى, جەكە بايلانىس بولماعاندىقتان, شەتەلدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتار «وزدەرىنە بەلگىسىز» ادامداردى قابىلداي بەرمەيدى. ءۇشىنشى ماسەلە, ارينە, قارجىعا تىرەلەدى, بىزدە شەتەلگە بارعىسى كەلەتىن عالىمداردىڭ وتباسى, جاس بالالارى بار. ولار وتباسىمەن بىرگە كەتكىسى كەلەدى, ال «بولاشاق» ستيپەندياسى وتباسىنا ەمەس, تەك ستيپەندياتقا جەتەدى. سول سەبەپتى كوپ عالىم وتباسىن تاستاپ, تاعىلىمداماعا بارۋعا جۇرەكسىنەدى. سەبەبى الىسقا وتباسىمەن بارسا, قارجىعا بايلانىستى عىلىمي زەرتتەۋگە مۇمكىندىك ازايىپ, قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولادى.
– مەنىڭشە, «500 عالىم» دەگەن جوبانى «جەتەكشى 100 عالىم» دەپ وزگەرتۋ كەرەك. سەبەبى «500 عالىم» بويىنشا از ۋاقىتقا بارىپ, حالىق پەن بيلىك كۇتكەن ناتيجەنى بەرىپ جاتقاندار وتە از, كوبىنە «عىلىمي تۋريزمگە» اينالىپ كەتتى. ماسەلەن, مەملەكەت ءبىر عالىمنىڭ تاعىلىمداماداعى بارلىق شىعىنى ءۇشىن ورتاشا 40-50 ميلليون تەڭگە جۇمسايدى, سوڭىندا «سەرتيفيكات» قانا تالاپ ەتىلەدى. ونىڭ ۇستىنە 3 اي, 6 اي, 1 جىل تاعىلىمداما ۋاقىتى وتە از. بۇل بارىپ تانىسۋعا عانا جەتەدى. دايىن ماتەريال نەمەسە جوباڭىز بولماسا, بۇل ارالىقتا ناتيجە الۋ تىم قيىن. سوندىقتان قارجىنى 500 عالىمعا ەمەس, جەتەكشى 100 عالىمدى كەمىندە 3-5 جىلعا جىبەرۋگە جۇمساۋ كەرەك, ولارعا قارجىلىق جاعىنان قينالمايتىنداي جاعداي جاساپ بەرگەن ءجون. ەلگە قايتىپ كەلەتىندەي كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, كەلگەن سوڭ قاجەتتى زەرتحاناسىن, قۇرال-جابدىعىن الىپ بەرىپ, جاعدايىن جاساساق, سوندا ناتيجە شىعادى. مىسالى, دوس سارباسوۆ, نۇرشات نۇراجى, تۇرسىنجان توقاي سەكىلدى عالىمدار شەتەلدە ۇزاق ۋاقىت تۇرىپ كەلدى, قازىر جەمىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز وسى تاجىريبەگە سۇيەنۋىمىز كەرەك, – دەيدى ءا.ىدىرىس ۇلى.
تۇراقتى تابىس ەسەپتەلمەسە
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتى «بەينەلەۋ ونەر جانە ديزاين» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, ماگيستر عادىلبەك ءالجانوۆ تا ۇمىتكەرلەر كوپ بولعانىمەن, ستيپەندياتتار سانىنىڭ از بولۋىن ءتىل ءبىلۋ ماسەلەسىمەن بايلانىستىرادى. بىراق جوعارىداعى ارىپتەسىندەي ەمەس, قارجىنىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن جەتكىزدى.
– «500 عالىم» جوباسى اياسىندا تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىنداعى اقدەنيز ۋنيۆەرسيتەتىندە «ارت-مەنەدجمەنت» ماماندىعى بويىنشا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتتىم. تاعىلىمداما بارىسىندا ونەردەگى مەنەدجمەنتتىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن, اتاپ ايتقاندا, حالىقارالىق سيمپوزيۋمداردى, كونفەرەنتسيالاردى, كورمەلەردى ت.ب. ونەر سالاسىنداعى اۋقىمدى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقارۋدى مەڭگەردىم. نەگىزى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى ۇسىنعان ء(تيىستى دەڭگەيدە شەتەل ءتىلىن ءبىلۋ, عىلىمي جاڭاشىلدىق جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ) ەرەجەلەر مەن تالاپتارعا ساي بولساڭىز, اسا قيىن ەمەس. ستيپەنديا ءار ەلدىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىنە قاراي بەرىلەدى, مەنىڭ جاعدايىمدا جەتكىلىكتى بولدى. مەنىڭشە, ورتالىقتىڭ ءبىر تالابىنا عانا وزگەرىس ەنگىزۋگە بولاتىنداي. مىسالى, عىلىمعا جاڭا كەلگەن جاس عالىمداردىڭ جۇمىس وتىلىنە (ياعني قىزمەتى ءۇش جىلدان كەم ەمەس) قاراماسا دۇرىس ەدى. باعدارلامانىڭ ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن تالابى بويىنشا سوڭعى تۇراقتى تابىسى 12 ايعا تولماسا, ءوتىنىمىن قابىلدامايدى. جانە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستان كەيىن جۇمىسقا شىققان عالىمدارعا دەكرەتتىك دەمالىسىندا زەينەتاقى قورىنا قاراجات ءتيىستى مولشەردە تۇسپەگەندىكتەن ەسەپكە الىنبايدى. سول سەبەپتى دەكرەتتىك دەمالىسىنداعى ءۇش جىلى دا ەڭبەك وتىلىنە, تۇراقتى تابىسقا ەسەپتەلمەي, مۇنداي ۇمىتكەرلەردىڭ ءوتىنىمى قابىلدانباي قالادى. وسى تالاپ جولعا قويىلعانى دۇرىس ەدى, – دەدى ع.ءالجانوۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, تانىسىنىڭ باسىندا بولعانداي, ءۇش جىل دوكتورانتۋرادا وقىپ, زەينەتاقى قورىنا ءتيىستى قارجى تۇسپەگەندىكتەن, ەڭبەك ءوتىلى بولماي, تاعىلىمداماعا بارا المادى. ەكىنشى ءبىر كۋا بولعانى, دەكرەتتىك دەمالىستان جۇمىسقا قوسىلعان عالىمنىڭ دا زەينەتاقى قورىنا اقشا اۋدارىلماعاندىقتان, ەڭبەك ءوتىلى جوق ەسەبى سانالىپ, شەتەلدە تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالىپتى. وسىعان وراي دەكرەتتىك دەمالىستاعى جانە دوكتورانتۋراداعى ۋاقىت ەڭبەك وتىلىنە جاراتىلسا, تۇراقتى تابىس ەسەپتەلمەسە, كوپ ۇمىتكەرگە جاقسى مۇمكىندىك بولاتىن سەكىلدى.
P.S. تاعىلىمداما ستيپەندياتتارىنىڭ ويىنان, ۇسىنىسىنان ۇققانىمىزداي, باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءالى دە تۇزەتەتىن تۇستارى بار ەكەن. تۇزەتۋدى ساننان گورى ەندى ساپاعا كوشۋدەن باستاعان بارلىق جاعىنان جەمىستى بولاتىنداي كورىنەدى. بۇلاي دەۋىمىزگە نەگىز دە بار, ويتكەنى ۇمىتكەرلەردىڭ ءار جىلداعى ورتاشا سانى 600-دەن عانا اسادى, ءبىر ورىنعا ەكى ادام دا تالاسپايدى, ياعني كونكۋرس جوق.