سارايشىقتىڭ شىراقشىسى

«جوشى ۇلىسى استانالارى: ساراي­شىق – ساراي-باتۋ – ساراي بەركە قالالارى ىزىمەن» اتتى ءبىر اپتالىق سول ساپارىمىز ءالى ەستەن كەتپەيدى. جايىق جاعاسىنداعى كونە سارايشىق شاھارىنان اتتانىپ شىعىپ, ەدىل بويلاپ, رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى حارابالي اۋدانى سەليترەننىي اۋىلى ماڭىنداعى ساراي باتۋ قالاسى ورنىنا, ۆولگوگراد وبلىسى لەنين اۋدانى تسارەۆ اۋىلى ماڭىنداعى ساراي بەركە قالاسىنىڭ ورنىنا ارنايى بارعان ەدىك. ودان بولەك التىنجارداعى قۇرمانعازى كەشەنىن, ۆولگوگراد مۋزەيىنىڭ «التىن وردا» زالىن ارالاپ, جەرگىلىكتى قازاقتارمەن كەزدەسۋمەن ارلەنگەن جورىعىمىز التىن وردا بيلەۋشىسى ماماي حاننىڭ ەسىمىمەن اتالعان بيىك توبەنىڭ باسىندا مارەگە جەتىپ ەدى...

سول ساپاردا ساراي باتۋدىڭ ورنىندا بول­دىق. التىن وردانىڭ استاناسى بولعان الىپ شاھاردىڭ ورنى بۇگىندە ۇزىندىعى – 15, ەنى 3-8 كم-گە سوزىلىپ جاتىر. بىردە-ء­بىر عيمارات ساقتالماعان. ساقتاۋدى ايتا­سىز, كەزىندە «جاڭا جەردى يگەرۋشىلەر» ساۋ­لەتتى سارايلاردىڭ ءبارىن بۇزىپ, كىرپىشىن ەدىل­مەن تومەن اعىزىپ, قاجى تارحانداعى كرەملدى تۇرعىزىپتى. ءبىز بارعاندا تاريحي توپىراقتا يوشكار-ولاداعى ماري ەل مەم­­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەۆگەني پيگورەۆ ۇركەردەي توپپەن عانا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتتى. وسى مەكەن­دى وتىز جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇر­گەن تانى­مال عالىم «عىلىمي زەرتتەۋگە قار­جى جوق. التىن وردانىڭ تاريحى بىز­دە ەشكىمگە كەرەك ەمەس» دەپ قىنجىلدى. الىس­­­تان ارنايى كەلگەن قازاقستاندىق زەرت­­­تەۋشىلەردىڭ ماقساتىنا قىزىعىپ, «التىن وردا مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا ءار شاھار­دىڭ ءوز ورنى بولعانىن, ونى تولىق ءبىلۋ ءۇشىن ەكى ەل زەرتتەۋشىلەرى ءوزارا اقپا­رات الماسىپ قىزمەت ەتۋى قاجەتتىگىن» ايتقان ەدى.

ال ۆولگوگراد وبلىسىنداعى تسارەۆ ­اۋىلى ما­ڭىنداعى ساراي بەركە قالا­سىنىڭ ورنى­نا كەلگەندە ءتىپتى كوڭىلسىز كورىنىسكە تاپ بول­دىق. مۇندا سوڭعى قازبا جۇمىسى 1970 جىل­دارى بولعان. شاھار ورنى كۇتىمسىز, قو­قىس باسىپتى. كونە كىرپىش سىنىقتارى مەن قازىرگى تۇرمىستىق قالدىق ارالاسىپ كەت­­كەن. ال بۇل كەزدە ەلىمىزدەگى, جايىق جاعا­­سىنداعى سارايشىق شاھارىنىڭ ەكىن­شى تىنىسى اشىلىپ, تۇلەي باستاعان بولا­تىن...

«جوشى ۇلىسىنىڭ ءۇش استاناسى بول­دى: ساراي باتۋ (ساراي ءال-ماحرۋس) – استراحاندا, ساراي-بەركە (ساراي ءال-جاديد) – ۆولگوگرادتا, سارايشىق – قازاقستاندا. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, ابىلعازى ءباھادۇر ءوز ەڭبەگىندە سارايشىق قالاسىن شىڭعىس حاننىڭ جوشىدان تارايتىن نەمەرەسى باتىي حان سالدى دەيدى. ول 1227-1255 جىلدارى جوشى ۇلىسى – التىن وردانى بيلەدى. ابىلعازى ءباھادۇر بۇل ەڭبەگىن ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىندا جازعان. سارايشىقتا التىن وردانىڭ حاندارى مەن قازاق حاندىعىنىڭ اتالارى جاتىر. ءبىز بۇل تۋرا­لى شىنياز اقىننىڭ «سارايشىقتا بار دەيدى, توعىز حاننىڭ مولاسى» دەگەن جىر جولدارىنان بىلەمىز. نوعايلى ءداۋىرىن تەرەڭ زەرتتەگەن قازاقستاندىق امانتاي يسين مەن رەسەيلىك ۆاديم ترەپاۆلوۆ سارايشىقتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعانىن دالەلدەدى. ۆ.ترەپاۆلوۆ­تىڭ ەڭبەگىندە «1471 جىلى بۇرىندىق حان سارايشىقتى باعىندىرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى ەتتى» دەگەن دەرەك بار. ال قاسىم حان سارايشىقتىڭ اۋماعىن كەڭەيتتى, وسى جەردە قازاق حالقىنىڭ سانىن ءبىر ميلليونعا, اسكەرىن 100 000-عا جەتكىزدى» دەيدى ابىلسەيىت مۇقتار.

سارايشىق – ۇلىق ۇلىستىڭ استاناسى دارە­جەسىنە جەتكەن قالا. ورتاعاسىرلىق دەرەك­تەردە وسى شاھاردا بەركە حان, توقتى حان مۇسىلماندىقتى قابىلداعانى, جانى­بەك حان, ونىڭ ۇلى بەردىبەك حان تا­عى­نا وتىرىپ, ەل باسقارعانى ايتىلادى. «اققۋ­ كولى» مەن «التىن قايىق» تۋرالى اڭىز­دار­دىڭ استارىندا دا ۇلكەن تاريح جاتىر.

ارينە, ودان بەرى تالاي زامان ءوتتى. سارايشىق قيرادى, تونالدى. ءبىر قابىر­عا­سىن جايىق ءمۇجىدى. كەڭەس كەزىندە دە تولىم­دى زەرتتەۋ بولعان جوق. سارايشىقتىڭ جاڭا كەزەڭى, ەكىنشى تىنىسى تاۋەلسىزدىك تاڭى­­مەن بىرگە اشىلدى. 1992 جىلى ساراي­­شىق اۋىلىندا اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ارحەولوگيا سەك­­تورى قۇرىلدى. ءسويتىپ, بەلگىلى ارحەو­لوگ كارل بايپاقوۆ, زەينوللا ساماشەۆ جاڭا ىزدەنىستەرگە قولداۋ كورسەتىپ, كەشەندى قاز­­با جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بول­دى.

ال 1999 جىلى 23 ساۋىردە اتىراۋ وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى يمانعالي تاسما­عامبەتوۆ «سارايشىق» مۋزەي-قورى­عىن قۇرۋ تۋرالى قاۋلى شىعاردى. ناتي­جە­سىندە, «حان وردالى سارايشىق» مۋزەي-قورىعى سول جىلى 3 قىركۇيەكتە اشىلدى.

2018 جىلى 4 ساۋىردە ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن «حان وردالى – سارايشىق» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنى مادەنيەت جانە سپورت مينيس­تر­­لiگiنىڭ «سارايشىق» مەملەكەتتىك تا­ري­حي-مادەني مۋزەي-قورىعى» رەسپۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپ­ورنى بولىپ قايتا قۇرىلدى. كوپ ۇزاماي مۋزەي-قورىقتىڭ تىزگىنى بەلگىلى تاريح­شى, تاجىريبەلى باسشى ابىلسەيىت مۇقتارعا تاپسىرىلدى. ورتاعاسىرلىق سارايشىقتىڭ استانالىق مارتەبەسى وزىنە قايتا ورالعانداي ءسات ەدى بۇل.

ءبىر قىزىعى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇقتار ءدال وسى توپىراقتا – ماحامبەت اۋدانىنىڭ سارىتوعاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. گۋرەۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن.  وقۋ ورنىندا لەنيندىك ستيپەن­ديانت اتانعان. گۋرەۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە شاقىرىلعان جاس مامان سودان بەرى 40 جىلعا تاياۋ عىلىم مەن ءبىلىمدى قوس قاناتى ەتىپ كەلەدى ەكەن.

عالىم 1993 جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتى اسپيرانتۋراسىندا «جايىق-جەم مۇنايلى اۋدانىنىڭ دامۋى (1920-1940 جج.)» تاقىرىبىنداعى كانديدات­تىق ديسسەرتاتسياسىن, 2002 جىلى الماتى قالاسىنداعى ش.ءۋالي­حا­نوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭە­سىندە «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىن­دەگى قوعامدىق-ساياسي ءومىر (XVIII ع. ءىى جارتىسى – ءحىح ع. ءبىرىنشى شيرەگى)» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىققان. عىلىم جولىن ءوندىرىس تاقىرىبىنان باستاعان زەرتتەۋشى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىراز جىل قىزمەت ەتتى. بىرتە-بىرتە عالىم­نىڭ نازارى قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحى, قازاق حاندىعى باسقارۋ ينستيتۋتتارى, سونىڭ ىشىندە تاريحي تۇلعالارى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار باسشىلارى مەن حان, سۇلتاندار تاعدىرى, ولاردىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ماسەلەلەرىنە اۋدى. تىنىم­سىز ىزدەنىس, ءتۇرلى ارحيۆتەردە بۇرىن جابىق بولعان قورلاردان العان تىڭ دەرەكتەر عالىمعا بايىپتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ء«حVىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى» مونوگرافياسىن عالىمدار قاۋىمى جوعارى باعالادى. بەلگىلى تاريحشى زاردىحان قينايات «ەڭبەكتىڭ, اسىرەسە دەرەكتەمەلىك نەگىزى باي. قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىندا ونىڭ يران, اۋعانستان, جوڭعارلارمەن قارىم-قاتىناسى تاريحى كوپ زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ, سوندىقتان عالىمنىڭ بۇل ماسەلەلەرگە دەن قويعانى دۇرىس بولعان» دەپ پىكىر قالدىرعان ەدى.

قاراپ وتىرساڭىز, ابەكەڭ وسى تاقى­رىپقا ءومىر بويى دايىندالعانداي ەكەن. كىندىك قانى وسى جەردە تامدى. ۇلت تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ, مەملەكەتتەر مەن تۇلعالار تاعىلىمىن زەرتتەدى. ءتىپتى ءار جىلدارى سارايشىق تاريحىن زەرتتەگەن عالىمدار تۋرالى دا قالام تەربەپتى. قاپيز ۇلىنىڭ «ارحەولوگ ن.ك.ارزيۋتوۆ جانە ورتاعاسىرلىق سارايشىق», «ال­كەي مارعۇلاننىڭ سارايشىقتى زەرت­تەۋى», «ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ – ورتا­عا­سىرلىق سارايشىقتى زەرتتەۋشى», ءتىپتى «ورتا­عاسىرلىق سارايشىقتى دامىتۋعا ۇلەس قوسقان اكىم رينات جانقى­لىش» اتتى ماقالالارى كونە شاھار تاريحىنىڭ اقتاڭ­دا­عىن تولتىراتىن ءبىر-ءبىر پاراق ەدى.

ابىلسەيىت مۇقتاردىڭ «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي قورى­عىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالۋى كونە شاھاردىڭ دا, تاريحشى عالىمنىڭ دا ومىرىندە جاڭا بەلەس بولدى. الدا ورتاعاسىرلىق سارايشىق ەسكەرتكىشىن ساقتاۋ, قورعاۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ, ناسيحاتتاۋ مىندەتى تۇرعان ەدى. ونىڭ ايقىن ايعاعى – سارايشىقتا سوڭعى جىلدارى عانا اتقارىلعان جۇمىس­تاردىڭ تىزىمىنە قاراڭىز.

2020 جىلى ەسكەرتكىش اۋماعىندا ورتاعاسىرلىق تۇرعىنجايعا كونسەرۆاتسيا­لاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, 2023 جىلى تۋريستەر ءۇشىن ورتاعاسىرلىق ۇلگىدەگى قاقپا سالىندى, ورتاعاسىرلىق تۇرعىن ءۇي تولىق قالپىنا كەلتىرىلدى.

ابىلسەيىت مۇقتار جەتەكشىلىگىمەن 2020 جىلدان باستاپ «حان مولاسى» نىسانىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلە باستادى. ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى عىلىمي باسىلىمدار ارقىلى جارىق تا كورىپ جاتىر. بۇگىندە قابىردەن الىنعان گەنەتيكالىق ماتەريالعا گەرمانيا زەرتحانالارىندا ساراپتاما جاسالىپ جاتىر. بۇيىرسا, قازاقتىڭ قاسىم حانىنا قاتىستى جاقسى جاڭالىقتى جۇرت تاعاتسىزدانا كۇتىپ ءجۇر.

بۇگىندە «سارايشىق» مۋزەي-قورىعى ۇل­كەن عىلىمي ورتالىققا اينالىپ, بۇل ىسكە ەلى­مىزدەگى كاسىبي عالىمدار, شەت­ەلدەردەگى ورتا­عاسىر تاريحىن زەرتتەۋشى ماماندار تار­تىلعان.

مۋزەي-قورىق باسشىسىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ناتيجەسىندە وتكەن جىلى «ساراي­شىق» ساپار ورتالىعى سالىنىپ, تۋريس­تەرگە قىزمەت ەتە باستادى. وسى ساپار­ ورتالىعىنا مۋزەي ەكسپوزيتسيا­سى­ جاساق­تالدى. بۇرىنعى «حان وردالى سارايشىق» مۋزەي عيماراتى ەتنو­گرا­فيا­لىق مۋزەيگە اينالدى. اتىراۋ وبلى­سى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسى ەسكەرتكىشىنىڭ قورعاۋ ايماعى العاش رەت بەكىتىلىپ, قورعاۋ ايماعى 90 گەكتارعا جەتكىزىلدى.

مۋزەي-قورىق عالىمدارى 2021-2023 جىل­­­دارى بارلاۋ ەكسپەديتسيالارى ناتي­جە­­س­ىندە جاڭا ارحەولوگيالىق ەسكەرت­كىش­تەر:­ قاراعايلى مەكەنىن, اششىساي مەكە­نىن, كۇ­لىش كەرۋەن-سارايىن, ونداعان تۇ­راق­تار جانە 3 كەرۋەن جولى باعىتتارىن انىق­تا­دى.

بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. وسى جۇمىستىڭ بارىندە عالىم ابىلسەيىت قاپيز ۇلىنىڭ قاجىر-قايراتى, ماڭداي تەرى, ءبىلىم-تاجىريبەسى بىرگە ءورىلىپ كەلەدى.

ايتپاقشى, جاقىندا كونە شاھاردىڭ مىڭجىلدىق تاريحىندا ايتا قالارلىق تاعى ءبىر تاريحي وقيعا بولماق. ءبىر كەزدەرى ۇلىق ۇلىس پەن قازاق حاندىعىنىڭ باس ورداسى, استاناسى اتانعان مەكەندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى ءۇشىنشى جيى­نى ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ايقىندايتىن وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانباق. تاريح ساباقتاستىعى دەگەن وسى.

باتىس قازاقستان وبلىسى