قۇمعا سىڭگەن گرانت

ماسەلە

جالپى, قوعام سۇرانىسى مەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس نارىق قاجەتتىلىگىنە ساي انىقتالادى. دەگەنمەن كەرەك كاسىپتى يگەرگەندەر ديپلوممەن جۇمىس ىستەمەيدى. نەگە؟ سونداي-اق گرانتقا ءتۇسىپ الىپ, 1-2-كۋرس­تان كەيىن تەگىن وقۋدان باس تارتاتىن­دار بار. نەلىكتەن؟ ەن­دى وسىعان تەستىلەۋدەن ءوتىپ, ۇپايىن جيناپ بولعاننان سوڭ ماماندىق تاڭداي الماي جۇر­گەن­دەردىڭ كوپتىگىن قوسىڭىز, تاعى دا جاۋابىن ىزدەگەن سۇراق تۋادى.

قۇرالاي نۇرلانقىزى «يادرولىق فيزيكا» ماماندى­عىندا وقىعان. وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىزدەپتى. تاۋىپتى دا. بىراق سوڭىندا ءسان سالونىنان ءبىر-اق شىعىپتى. مۇنىڭ سەبەبىن ول قاجەتتى ماماندىققا لايىقتى جالاقى تولەنبەيتىنىمەن بايلانىستىرادى. تۇپكى ماسەلەنى ءبىز ونىڭ سوزىنەن تاپقاندايمىز. ويتكەنى ول:

– مەن ماماندىعىممەن جۇ­مىس ىستەگىم كەلىپ, ءبىراز ىزدەن­دىم. جۇمىس ىزدەپ, تالاي مە­كە­مەنىڭ, سونىڭ ىشىندە بەلگىلى ور­تالىقتىڭ دا ەسىگىن قاقتىم. ءبارى­نىڭ ۇسىنعانى 70 مىڭ تەڭ­گەدەن ءسال جوعارى جالاقى بول­دى. بۇل – ارينە, 5 جىل بۇرىن­عى جاعداي. مۇمكىن مۇنداي جالاقى قاراپايىم قىزمەتكەرگە قازىرگىدەن قۇندى ايلىق سەكىلدى كورىنەتىن شىعار, الايدا مەن بۇعان قاناعاتتانبادىم. جاقسى جالاقى ۇسىناتىن جۇمىس ورنى تابىلعانشا كۇنكورىس ءۇشىن ءبىر ءسان سالونىنا كىرىپ, تىرناق بوياپ ازىن-اۋلاق اقشا تاۋىپ ءجۇردىم. كەيىن ءبىر شەبەردەن سا­­باق الىپ, ءوزىم دە شەبەر بولىپ ال­دىم. 1 ايلىق كۋرسپەن 4 جىل بويى وقىعان ماماندىعى­ما ۇسىن­عان جالاقىدان 2-3 ەسە كوپ تاپتىم. قازىر ودان دا كوپ تابۋعا بولادى. نەگىزى وسى ما­ماندىققا گرانت بولعانى ءۇشىن عانا ءتۇستىم. ايتپەسە فيزيكا ءپانىن تەلەبايلانىس ينجەنەرى بولعىم كەلگەندىكتەن تاڭداپ ەدىم. بىراق ءتورت ماماندىقتى بەل­گىلەپ, ۇپايىمنىڭ جەتكەنىنە قاراي «يادرولىق فيزيكا» ما­مان­دىعىنا ءتۇستىم», دەدى ول.

مىنە, ويىنان وزدەرىڭىز بايقاعان­داي, «يادرولىق فيزيكا» ماماندىعىنا قالاماي تۇسكەن. قالاماي تۇسسە دە جۇمىس ىستەۋىنە بولار ەدى, ويتكەنى بىتىرگەنى وتە قاجەتتى جانە سۇرانىستاعى ماماندىق, دەسەك تە وعان ىنتالاندىراتىن جالاقى بولماعان ەكەن. مەملەكەت جىل سايىن 70 مىڭنان اسا گرانت بولەدى, سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبى نارىقتا سۇرانىسقا يە ماماندىقتارعا تاعايىندالادى. ونىڭ سىرتىندا ءار ءوڭىردىڭ قاجەتتى سالالارىنا قاراي بولىنەتىن گرانتتار تاعى بار. الايدا جوعارىداعى كەيىپكەرىمىزدىڭ جانە كوپ تانىسىمىزدىڭ باسىندا بولعان جاعداي گرانتتى كوبەيتۋمەن نارىقتاعى سۇرانىستى جابا المايتىنىن كورسە­تىپ تۇر. وسى جەردە ءبىر مىسال ەسكە تۇ­سەدى, مۇعالىم ماماندىعى كەيىنگى جىل­دارعا دەيىن «قالدىق ماماندىق» سانالدى, كەشەندى جۇمىستان كەيىن پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا گرانت سانى 2-3 ەسە كوبەيمەسە دە وسى سالاعا بەت بۇرعاندار ارتتى.  بۇعان «مۇعا­لىم مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلدا­نۋى, پەداگوگيكالىق ماماندىقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسىن ارتتىرۋى, مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن ەكى ەسە كوبەيتۋى ىقپال ەتتى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ كەنجە قالىپ, بولماسا ساپاسى ناشارلاپ بارا جاتقان سالانى كاسىبي جانە بىلىكتى كادرلار ارقىلى ارتتىرۋ ءۇشىن قۇر گرانتتى كوبەيتۋ ناتيجە بەرمەيدى, كەشەندى جۇمىستى قاجەت ەتەدى.

گرانت يەلەنۋشى قايتا ۇبت تاپسىرعىسى كەلەدى

قازىرگى جاس بۋىن ءوزىنىڭ قاتەلەس­كەنىن, وزىنە ۇنامايتىن ماماندىقتى گرانت ءۇشىن عانا تاڭداۋدىڭ دۇرىس ەمەسىن ەرتەرەك تۇسىنەتىن سياقتى. وعان زامان تالاپتارىنىڭ وزگەرۋى عانا ەمەس, گرانت يەلەنۋشىنىڭ وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, ماماندىقپەن جۇمىس ىستەمەگەن جاعدايدا مەملەكەتكە تەگىن وقۋىنىڭ اقشاسىن قايتارۋعا مىندەتتەلگەنى دە اسەر ەتەتىنى انىق. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ورتالىعى ديرەكتورى رۋسلان ەمەلباەۆپەن ماسەلەگە قاتىستى اڭ­­گى­مەلەسۋگە بارعانىمىزدا بىزگە ءوزىنىڭ تەلەفونىنداعى تالاپكەرلەردەن كەلەتىن تولاسسىز حاتتاردى كورسەتتى. حاتتاردىڭ باسىم بولىگىندە مازمۇن: «مەن 1-كۋرستا, «پالەن» ما­مان­دىقتا, گرانتتا وقيمىن. بىراق مەن ماماندىعىمدى اۋىستىرعىم كەلەدى. قايتادان ۇبت تاپسىرۋعا بولا ما؟ قازىرگى ماماندىعىم ۇنامايدى», دەگەن سارىندا. گرانتتا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر گرانتتان باس تارتسا, قانشا جىل تەگىن وقىدى, سونشا جىل مەملەكەتتەن ءبىر ستۋدەنتتىڭ وقۋىنا بولىنگەن قاراجاتتى قايتارۋعا ءتيىس. سول سەبەپتەن دە بولار, قالامايتىن ماماندىقتا وقىپ جۇرگەندەر گرانتتان 1-كۋرستىڭ العاشقى سەمەسترىنەن-اق باس تارتادى ەكەن. 

– شىنىن ايتۋ كەرەك, ستۋدەنتتەر­دىڭ گرانتتا وقىپ ءجۇرىپ تەگىن وقۋدان باس تارتۋى – وتە وزەكتى ماسەلە. 13-20 شىلدە ارالىعىندا بولاتىن قۇجات قابىلداۋ كوميسسياسى جۇمىسىن باستاعاندا ءوزىڭىز كورسەڭىز دە بولادى, اتا-انالار بالالارىمەن بىرگە ماماندىق تاڭداپ تۇرادى. بۇل – قۇجات قابىلداۋ كوميسسياسى, شەشىم قابىلدايتىن كوميسسيا ەمەس قوي. شەشىم دەگەنىڭىز مۇعالىمدەرمەن, بالانىڭ وزىمەن, اتا-انا ءبارى بىرلەسىپ, ءتۇرلى اناليتيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, قۇجات قابىلدايتىن جەرگە دەيىن شىعارىلۋعا ءتيىس. كاسىبي باعدارلاۋ ەلىمىزدە ەندى-ەندى دامىپ كەلە جاتىر عوي, بۇل ماسەلە ءبىز­دىڭ قۇزىرىمىزعا كىرمەسە دە, اق­پا­راتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىمەن ەل ارالاپ شىققاندا وقۋشىلارعا ما­ماندىق گرانتتان دا ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىن­دىرۋگە تىرىسامىز. كەزدەسۋلەردە كوبىنىڭ سۇراعى گرانتقا قاتىستى بولىپ كەلەدى. تاعى ءبىر قىزىعى, سوڭعى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى الدىمەن تاڭداۋلى ءپانىن بەلگىلەپ قويادى, بىراق قاي ماماندىققا باراتىنىن قۇجات تاپسىرۋعا بارعاندا تاڭدايدى. بىزدەگى ماسەلە دە وسىندا, ولار اۋەلى ۇبت-عا قا­تىسىپ, ۇپاي جيناپ الادى دا, كەيىن سول جيناعانىنا قاراي ماماندىق تاڭداپ وتىرادى. ال نەگىزىندە كەرى­سىنشە بولۋى كەرەك. ماماندىق تاڭداپ بارىپ, سول ماماندىعىنا قاراي ۇپاي جيناۋعا ءتيىس. ءدال وسىعان تولىققاندى مالىمەت بەرەتىن اقپارات سايتىمىزدا ءىلۋلى تۇر, تۇلەكتەرمەن كەزدەسۋدە سونى قاراپ, تولىق تانىسىپ, ءوزى ۇنا­تاتىن ماماندىعىنا ءتۇسۋ ءۇشىن قان­شا ۇپاي جيناۋ كەرەگىن, تاڭداپ تۇر­عان ماماندىعىن قانداي ۋنيۆەرسي­تەت­تەر­دە وقىتاتىنىن بىلۋگە شاقى­رامىز, – دەدى ر.ەمەلباەۆ.

ورتالىق ديرەكتورىنىڭ سوزىنەن سوڭ testcenter.kz سايتىن «پاراقتادىق». وندا «جوو-عا تۇسۋشىلەرگە» دەگەن ارنايى ايدار بار, سونىڭ ىشىندە بىرنەشە ءبولىم جيناقتالىپتى. ء«بىلىم بەرۋ گرانتتارىنىڭ ءتىزىمى» اتتى بولىمدە باكالاۆريات بويىنشا ماماندىقتار مەن ماماندىقتارعا تاعايىندالعان مەم­لەكەتتىك تاپسىرىستار ءتىزىمى تىز­بەك­تەلگەن. ء«بىلىم بەرۋ گرانتىن تا­عايىنداۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋعا ارنال­عان مينيمالدى ۇبت بالى» اتتى بو­لى­مىندە قاي ۋنيۆەرسيتەتكە قانداي ۇپايمەن تۇسۋگە بولاتىنىن بىلە الاسىز. مىسالى, «شەت ءتىلى مۇعالىمى» ما­ماندىعىنا تۇسۋشىلەرگە قويىلاتىن شەكتى ۇپاي تالابى ءار ۋنيۆەرسيتەتتە ءارتۇرلى. ايتالىق, كەيبىر وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اتالعان ما­ماندىققا ءتۇسۋدىڭ شەكتى ۇپايى 35 بول­سا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى 80 ۇپايدان, ال كاسىبي اۋدارماشىلار مەن شەت ءتىلى ماماندارىن دايارلايتىن ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋني­ۆەر­سيتەتى 100 ۇپايدان جوعارى جي­نا­عانداردى عانا قابىلدايتىنى كورسە­تىلگەن. ەندى قاراڭىز, جوعارىدا ما­سەلەنىڭ ءبىرى رەتىندە تالاپكەرلەردىڭ اۋەلى بەيىندى ءپاندى, سودان كەيىن بارىپ ماماندىقتى تاڭدايتىنى ايتىلدى عوي. شىنتۋايتىندا, ىزدەنگەن ادامعا دۇرىس جولمەن ءجۇرىپ, الدى­مەن ماماندىقتى, سوعان ءتۇسۋ ءۇشىن قانداي ءپاندى تاڭداۋ كەرەگىن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ قويعان. مۇنى ورتالىقتىڭ «جوو-عا تۇسۋ­شىلەرگە» دەگەن ايدارىنداعى «بەيىن­دى پاندەر كومبيناتسياسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى توبىمەن سايكەس­تىگى» دەيتىن بولىمنەن بىلە الاسىز. ايتپاقشى, كوللەدج بىتىرۋ­شىلەرگە دە جوعارى وقۋ ورنىنا قان­داي ماماندىق بويىنشا وقۋىن جال­عاستىرۋعا بولاتىنىن وسى ايدار­دا­عى ءتورتىنشى بولىمنەن تابۋعا بولا­دى. وندا, ماسەلەن, كوللەدج­دە «مەكتەپ­كە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ تار­بيە­­شى­سى» ماماندىعىن الىپ شىق­قانداردىڭ «فيلولوگيا», «مادە­نيەت­تانۋ», «پسيحولوگيا», «جۋرنا­ليستيكا جانە رەپورتەر ءىسى» سىندى 12 ءتۇرلى ماماندىققا تۇسە الاتىنىن كورسەتىپتى.

«ديپلومدى اناما بەرەمىن»

ءيا, باقساق, بالانىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, بولاشاقتا گرانت­تان باس تارتپاۋىنا, تاڭداۋىنا وكىن­بەۋىنە سەپتەسەتىن قانشاما قۇندى اقپارات تۇر. بىراق ونىڭ ءبارىن بالا, پەرزەنتىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداعان اتا-انا قاراپ, ىزدەپ, تانىسىپ, وقي ما؟ اتا-انالاردى اناۋ ماۋسىم ايىندا بولاتىن بىتىرۋشىلەر كەشى كوبىرەك ۋايىمداتاتىن سەكىلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە جاقىندا وقىپ قالعان ءبىر چاتتاعى حات سەبەپ بولىپ وتىر, ءبىر كىسى: «جۋرناليستەر اراسىندا اسابا بولىپ جۇرگەندەر كوپ قوي. ارالارىڭىزدا جاستاردىڭ ءتىلىن تۇسىنەتىن, تۇلەكتەردىڭ 17 ماۋسىمداعى ءبىتىرۋشى كەشىنە كۇشتى جۇرگىزۋشى ىزدەپ جاتىرمىز», دەپ بايلانىس ءنومىرىن قالدىرىپتى. مۇنداي ماسەلەنىڭ بارىن اتا-انا تولقىن سۇلتان دا جوققا شىعارمايدى.

–  بالام بيىل مەكتەپ بىتىرەدى. جا­قىندا وتكەن اتا-انالار جينالىسىن­دا بالاردىڭ كوبى ءالى دە ماماندىق تاڭداماعانىن, تەك قانا وزىنە بەيىندى ءپاندى بەلگىلەپ العانىن بايقادىم. اراسىندا ءتىپتى «گرانتقا تۇسسەم بولدى» دەگەندەر دە بار. ولار­دىڭ اتا-اناسىنا دا, سولاي ايتىپ وتىرعان بالاسىنا دا قانداي ۋنيۆەرسيتەتكە, قانداي ماماندىققا تۇسكەنى ءبارىبىر بولىپ تۇر. الدىنا ناقتى ماقسات قويىپ وتىرعان وقۋشىلار دا بولدى, بىراق ولار ساۋساقپەن سانارلىق. نەگىزى بالانىڭ بولاشاق ماماندىعىن تاڭداۋدا ماقساتتى, ناقتى قادامعا با­رۋى مەكتەپكە دە بايلانىستى. مى­سالى, تۇڭعىشىم ەكونوميكانى سە­نىمدى تۇردە تاڭداپ, سوعان 10-سىنىپتان باستاپ دايىندالىپ, حالىقارالىق سەرتيفيكات الىپ, اعىلشىن بولىمىنە وقۋعا ءتۇستى. ەندى يتاليانىڭ بىرنەشە قالاسىن قاراستىرىپ, ماگيستراتۋراعا گرانتقا تۇسۋگە نيەتتەنىپ وتىر. ويت­كەنى تۇڭعىشىم دارىندى بالالار­عا ارنالعان مەكتەپتە وقىدى, ال ەكىنشى بالام سوڭعى سىنىپتاردا ەندى قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا مەكتەپكە اۋىسىپ, مۇعالىمدەرىن ءجوندى تانىپ تا ۇلگەرمەدى. ەكىنشىدەن, بالانىڭ بولاشاققا دۇرىس نەمەسە بۇرىس قادام جاساۋى اتا-انانىڭ ىقپالىنان دا بولىپ جاتادى. تۇڭعىشىمنىڭ قۇربىسى دا بيىل ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرەدى ەكەن. بىراق ول قالاعان ماماندىعىنا تۇسپەگەن, اتا-اناسىنىڭ تاڭداعان ماماندىعىن بىتىرگەلى جاتىر. سول قىز مەنىڭ قىزىما: «ديپلومدى العان سوڭ, ماماما اپارىپ بەرەمىن, ءوزىم وقۋعا قايتادان تۇسەمىن. بۇل ماماندىقتى بالاسى گرانتقا تۇسە الماي قالعان دە­گەن اتتى ارقالاعىسى كەلمەگەن اتا-انام ءۇشىن عانا وقىدىم», دەپتى. وسىنى ەستىگەندە قاتتى ويلانىپ قال­دىم, – دەدى اتا-انا ت.سۇلتان.

ت.سۇلتاننىڭ ايتۋىنشا, اتا-انا­­لارعا ۇبت, بولاشاق ماماندىعى ەمەس, مەيرامحانا, بۋرابايعا جىبەرۋ, ماشينا ءمىنىپ ساۋىق قۇرۋ كوبىرەك ماڭىز­دى.  بالالار ونى قالاپ تۇرعان دا جوق. ودان بالالارىن ءارى-بەرى سۇيرەپ, باسىن قاتىرىپ, بوس ۋاقىتىن قالدىرماي, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ وسى ەكەن دەپ, ءتۇرلى رەپەتيتور, تەستىلەۋگە دايىندايتىن قوسىمشا وقۋ ورتالىقتارىنا بەرىپ الەك. سونداي سىنىپتاستارى كەرىسىنشە نەبارى 23-25 ۇپاي جيناپ جاتىر ەكەن. كەيدە مۇنداي ارەكەت تە بالاعا, ءوز بەتىنشە ويىن جيناقتاپ دايىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سول سەبەپتى مۇعالىم دە, اتا-انا دا ەمتيحانعا دايىندالۋدا, بولا­شاق ماماندىعىن تاڭداۋدا, وقۋعا تۇسۋدە ەڭ الدىمەن, بالاعا ىڭعايلى بولۋىنا  اقپاراتتىق, پسيحولوگيالىق جاعىنان تولىققاندى جاعداي جاساۋى قاجەت.