قاڭتاردىڭ سوڭعى اپتاسىندا بولعان بەس بالدىق جەر سىلكىنىسى الماتىلىقتاردى ايتارلىقتاي الاڭداتتى. سودان بەرى قالا مەن قالا اۋماعىنداعى جەر ۇيلەرگە سۇرانىس ارتىپ, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ جوعارعى قاباتىنداعى تۇرعىنداردان مازا قاشقان. بۇعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – جەلىدە جەلدەي ەسكەن الىپ-قاشپا اقپاراتتار. ازاماتتاردى ۇرەيگە بوي الدىرماۋعا شاقىرعان ماماندار سەيسمولوگيالىق باقىلاۋ جانە زەرتتەۋ ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى كوميسسياسىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرى بويىنشا الماتىدا سەيسميكالىق جاعداي تۇراقتى ەكەنىن حابارلادى.
وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار الاڭىندا جۋرناليستەرمەن جۇزدەسكەن عىلىمي ورتالىق ديرەكتورى داۋلەت سارسەنباەۆ, «ايعايعا ايتاق قوسىپ», تۇرعىنداردىڭ تىنىشىن قاشىرعان جەلىدەگى ساۋەگەيلەردىڭ سوزىنە سەنبەۋگە شاقىردى. قۇرامىنا عىلىمي ورتالىقتىڭ جەتەكشى ماماندارى ەنگەن سەيسميكالىق احۋالدى باعالاۋ جونىندەگى كوميسسيا, شاھارداعى قاۋىپتى ايماقتار بويىنشا جان-جاقتى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جاعدايدى بارىنشا باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر.
ء«بىزدىڭ مامانداردىڭ قورىتىندىسىن, بىرنەشە عىلىمي باعىتتىڭ دەرەكتەرىن, جەر قىرتىسىنداعى 200-گە جۋىق «جويقىن» ۇدەرىستەردى زەرتتەي كەلە, الماتى سەيسميكالىق بەلسەندى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا 5.5 جانە ودان دا كوپ ماگنيتۋداسى بار جەر سىلكىنىسى بولمايدى دەگەن بولجامعا كەلىپ وتىرمىز. ارينە, تاياۋدا قىتاي مەن قىرعىزستان شەكاراسىندا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ سەيسميكالىق تولقىندارى قازاقستان اۋماعىندا سەزىلىپ, حالىق اراسىندا دۇربەلەڭ تۋعىزدى, كەيىنگى جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن ونىڭ قايتالانۋى مۇمكىن بە دەگەن ماسەلە جۇرتشىلىقتى قاتتى الاڭداتادى. ەگەر ساۆەلەۆ مىرزا سياقتى پايىمدايتىن بولساق, وندا اي سايىن جەر سىلكىنىسى بولادى دەپ «بولجانادى» جانە بۇل سايكەس كەلۋى دە مۇمكىن. ايتپاقشى, ول 15 قاڭتاردا الماتى قالاسىنىڭ اۋماعىندا سەيسميكالىق اپاتتى 12 بالل دەپ بولجاعانىن ەسكە سالعىم كەلەدى. شىن مانىندە, 7 بالدىق جەر سىلكىنىسى 23 قاڭتاردا قىتايدا الماتىدان 260 شاقىرىم جەردە بولدى. ال الماتىلىقتار سول كۇنى 5 بالدىق جەر سىلكىنىسىن سەزدى», دەيدى د.سارسەنباەۆ.
سەيسميكالىق زەرتتەۋ قورىتىندىلارى گيدروديناميكالىق, گيدروحيميالىق, گەوفيزيكالىق, دەفورماتسيالىق ۇدەرىستەردى جانە بيولوگيالىق باقىلاۋلاردى تالداي وتىرىپ جۇزەگە اسادى. ءاربىر دەرەكتەر كەشەنى وسى نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالادى. ساراپشىلار, وڭتۇستىك پەن وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستان اۋماعى دا جەر سىلكىنىسى قاۋپى جوعارى ايماقتا ەكەنىن ەسكە سالدى. الماتى قالاسى تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقاندىقتان, سەيسميكالىق-شارتتى ۇدەرىستەردىڭ قوسىمشا قاۋىپتىلىك فاكتورى باسىم.
«ازاماتتار جەر سىلكىنىسى مەن باسقا دا توتەنشە جاعدايلار كەزىندەگى ەرەجەلەردى ناقتى ءبىلۋى كەرەك. ماسەلەن, جاپونيادا جەر سىلكىنۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعان. قانشا ءدۇمپۋ بولسا دا, ءىس جۇزىندە زارداپ شەككەندەر تىركەلمەيدى. تاعى دا ەسكە تۇسىرەيىك – الماتىدا جەر سىلكىنىسى سالدارىنان زارداپ شەككەندەر بولدى ما؟ جوق, ادامدار دۇربەلەڭنەن زارداپ شەكتى. ال ول قايدان پايدا بولدى؟ جاعدايدى تۇسىنبەۋ سالدارىنان, ءارتۇرلى جالعان حابارلامالار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان. بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەيدى د.سارسەنباەۆ.
ساراپشىلار الماتىنىڭ 9-10 بالدىق سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقانىن جوققا شىعارمايدى. توتەنشە جاعداي كەزىندە دۇرىس ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزى زور. سول سەبەپتى ءاربىر ازامات قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىنە قاتىستى قاراپايىم قاعيدالاردى قاپەردە ۇستاعانى ابزال. قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى, جەر سىلكىنىسى كەزىندە وتباسىلىق نەمەسە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى مىناداي ءىس-قيمىلداردى ەسكەرۋگە شاقىردى.
جەراستى دۇمپۋلەرى كەزىندە ارەكەت ەتۋ ءۇشىن ۇيىڭىزدەگى ەڭ قاۋىپسىز جەرلەردى الدىن الا انىقتاۋ قاجەت. مۇنداي ورىندارعا كۇردەلى ىشكى قابىرعالاردىڭ ساڭىلاۋلارى, ىشكى قابىرعالاردان پايدا بولعان بۇرىشتار, جاقتاۋ ارقالىقتارىنىڭ استى جاتادى. عيماراتتان شىعۋدىڭ ەڭ قىسقا جولىن تاۋىپ, قاۋىپسىز ورىندى الدىن الا بەلگىلەڭىز جانە جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن وتباسىڭىزدىڭ جينالۋ ورنىن انىقتاڭىز. الماتى قالاسى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى نۇرلان اتىعاەۆ قابىلدانۋى قاجەت شارالار تۋرالى ايتا وتىرىپ, بيىك ۇيلەردە تۇراتىن الماتىلىقتار بىلۋگە ءتيىس ەرەجەلەردى اتادى.
«دۇربەلەڭگە تۇسپەڭىز, سابىر ساقتاڭىز, جەراستى دۇمپۋلەرى كەزىندە جەدەلساتى مەن باسپالداقتى پايدالانباڭىز, جەر سىلكىنىپ جاتقان ۋاقىت وتكەنشە ۇيدە كۇتىڭىز, جيھازدان, تەرەزەلەردەن, جارىقشامداردان الىستاڭىز, جاسىرىناتىن ورىن تابىڭىز (جۇك كوتەرگىش, كاپيتال, ىشكى قابىرعالاردىڭ بۇرىشى), عيماراتتان شىعىڭىز (كوپقاباتتى ۇيلەردە – جەراستى دۇمپۋلەرى توقتاعاننان كەيىن), سۋدى, گازدى, ەلەكتر قۋاتىن ءوشىرىڭىز, الدىن الا دايىندالعان «دابىل چەمودانىن» الىڭىز, عيماراتتان ەۆاكۋاتسيالانۋ كەزىندە ەلەكتر جەلىلەرىنەن, عيماراتتاردان, اعاشتاردان اۋلاق بولىڭىز, جەر سىلكىنىسىنىڭ قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىڭىز, بالالارعا, قارتتارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كومەك كورسەتىڭىز», دەيدى مامان.
الماتىدا زارداپ شەككەندەرگە قىزمەت كورسەتەتىن 384 قابىلداۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. ولار نەگىزىنەن مەكتەپ, بالاباقشا, كوللەدج, جوعارى وقۋ ورىندارى سىندى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ورنالاسقان. ازاماتتار «بارشانىڭ نازارىنا!» سيگنالىن ەستىگەننەن كەيىن, قولجەتىمدى حابارلاندىرۋ قۇرالدارىن, «دابىل چەمودانىنداعى» قابىلداعىشتى قوسىپ, الىنعان نۇسقاۋلار بويىنشا ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. ماماندار جەر سىلكىنىسىنىڭ قايتالاما فاكتورلارىنان قورعانۋ ماقساتىندا ءۇي-جايلاردىڭ (بولمەلەردىڭ) قابىرعالارىنا اۋقىمدى جيھازداردى بەكىتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىندى.
الماتى