اۋىر دەرتكە داۋا ءدارى

 جاڭالىق ەمەس

الەمدە عالىمداردىڭ بەدەلى, رەيتينگى حالىق­ارالىق «Scopus», «Web of science» سەكىلد­ى مويىندالعان بازالارداعى عىلىمي جۋر­نالداردا جاريالانعان ماقالالارى مەن سوعان جاسالعان وزگە زەرتتەۋشىلەردىڭ سىل­تەمە بەرۋىنە قاراي ولشەنەدى. بۇل – نە­گى­زىنەن تەوريالىق عىلىمنىڭ كورسەتكىشى. مۇنداي كورسەتكىشتە جوعارى دەڭگەيگە جەتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى كەز كەلگەن جۇمىستىڭ نەگىزى دە, سۇيەنەرى دە, ىرگەتاسى دا ىرگەلى عىلىم­­نان, تىڭعىلىقتى زەرت­تەۋدەن باستا­لادى. بىراق بۇدان دا ما­ڭىز­دىسى عىلىمنىڭ تەوريا دەڭگەيىندە قا­لىپ قويماي, قولدانبالى كەزەڭگە ءوتىپ, ادام­زاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋىندە بو­لىپ تۇر. ءدال وسى ەكىنشى كەزەڭنىڭ جۇمى­سى قان­شالىقتى قاجەتتى ءىس بولسا, سونشا­لىقتى قاجىر-قايرات پەن شىدامدى قاجەت ەتەتىن شارۋا. عىلىمنىڭ تولاسسىز جاڭالىقتارىنان حابارسىز وقىرمانعا ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن الىستان وراعىتىپ, رەتىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان ارەكەتىمىزدىڭ ءبىر دالەلى – كەيىپكەرىمىز, بەلگىلى بيولوگ دوس سارباسوۆتىڭ ەڭبەگى. جوعارىدا جازىلعان, كوپشىلىك سۇيىنشىلەگەن ءونىم دە – وسى عالىمنىڭ ويلاپ تاپقانى.

بىراق بۇل جۇمىس عىلىمي ورتادا العاش رەت ايتىلىپ وتىرعان جاڭالىق ەمەس. ويتكەنى ءبىزدىڭ قوعام قازىر ءبىلىپ جاتقان وبىردى جەڭۋدىڭ جولىن, سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان پرەپاراتتى عالىم د.سارباسوۆ الىستاعى اقش-تا جۇرگەن جىلدارى ويلاپ تاۋىپ, پاتەنت الىپ قويعان.

نەگىزى دوس سارباسوۆ الەمدە, جالپى بيولوگيا عىلىمىندا MTOR اقۋى­زىنىڭ وسۋدەگى, جاسۋشانىڭ ءوسىپ-ءونۋ بەل­سەندىلىگىندەگى, مرنق ترانسكريپ­تسيا­سىنداعى جانە جاسۋشا ىشىندەگى اقۋىز بيوسينتەزىندەگى ءرولىن العاش اشۋشى­لاردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىمال. MTOR اقۋىز سينتەزىنە, گليۋكوزا, ينسۋلين جانە ليپيدتەر, گلۋتامين الماسۋىنا, سون­­داي-اق قارتايۋ ۇدەرىسىنە, ءارتۇرلى ىسىك­­تەر­دىڭ ءوسۋىن باستاۋعا قاتىسادى. كەيىپ­­كەرىمىز 1997 جىلى اقش-عى ار­كان­زاس مەديتسينالىق عىلىمدار ۋني­ۆەر­سيتەتىن («University of Arkansas for Medical Sciences») بىتىرگەننەن بەرى, نەگىزىنەن تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ونكولوگيالىق ورتالىعىندا جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتا (2006-2013 جىلدارى) وسى MTOR اقۋىزىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جاسادى. سول زەرتتەۋلەرىندە ءارتۇرلى ىسىكتەردىڭ ءوسۋىن باستاۋعا قاتىساتىن MTOR اقۋىزىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ءوسۋ سەبەبىن زەردەلەدى. ۇزاق جىلعى زەرتتەۋدەن كەيىن عانا ىسىك جاسۋشالارىنىڭ ءومىر سۇرۋىنە, ءتىرى قا­لۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى, دامۋىن توقتاتاتىن جولداردى قاراستىرۋعا كوشتى. سونىڭ ناتيجەسىندە عالىمعا ءدارى جاساۋ يدەياسى كەلگەن.

– 2013 جىلدان بەرى, 10 جىل بويى وسى ءبىر تاقىرىپپەن اينالىسىپ كەلەمىن. مىنە, ناتيجەسىندە وسىنداي پرەپارات پايدا بولدى. عىلىمدا ناتيجە تەك تاباندى ەڭبەكپەن كەلەدى. ارينە, وسىنشاما ۋاقىت تەك ءدارى دايىنداۋعا كەتكەن جوق, الدىمەن يدەيا كەلدى, ودان كەيىن ونى تەوريالىق تۇرعىدا زەرتتەۋمەن, دالەلدەۋمەن اينالىستىم. وبىر جاسۋشاسىنىڭ گليۋكوزاعا اشىعۋى تۋرالى 2015 جىلى سۇحبات بەرگەنمىن. سول ساتتەن باستاپ وبىردىڭ ءوسۋىن توق­تا­­تۋ جولىنا قاتىستى يدەيام تۋرالى اشىق ايتا باستادىم. وبىر جاسۋ­شا­­سىنىڭ گليۋكوزاعا اشىعۋى مەحانيزم تۇرعىسىنان قانشالىقتى جۇمىس ىستەي­تىنىن, ناتيجەسى قالاي بولاتىنىن, اسەرىن, ءبارىن تىڭعىلىقتى زەرتتەي­تىنىمىزدى ايتتىم. ءبىراز زەرتتەۋدەن كەيىن 2018 جى­لى عىلىمي ماقالامىزدى دايىن­داپ, تاپسىردىق. ماتەريال 2019 جى­لى جاريا­لاندى, – دەيدى عالىم.

پاتەنت – اقش-تىكى, پرەپارات – بىزدىكى

بۇل – د.سارباسوۆتىڭ تەحاس ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ونكولوگيالىق ورتالىعىندا (حيۋستون, تەحاس) مولەكۋلالىق جانە جاسۋشالىق ونكولوگيا كافەدراسى­نىڭ دوتسەنتى جانە وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى بولا ءجۇرىپ اينالىسقان عىلىمي جۇمىسى. عىلىمي جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە جاسالعان وبىرعا قارسى ءدارىنىڭ پاتەنتى دە سول جىلدارى جاريا­لانعان عىلىمي ماقالاسى نەگىزىندە اقش-تا الىندى. عالىم 2019 جىلى, 27 جىلدان كەيىن ەلگە ورالدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازىر اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەگى «National Laboratory Astana» جەكە مەكەمەسىنىڭ باس ديرەكتو­رى رەتىندە عىلىمي جۇمىسىن, ون جىل بۇرىن باستاعان تاقىرىبىن جالعاستىرىپ جاتىر.

– عىلىمي جاڭالىقتىڭ پاتەنتى تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ يەلىگىندە قالدى. بىراق مەن اقش-تان, تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەتكەندىكتەن ولارعا بۇل پاتەنتتىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى بۇل تاقىرىپ – ونداعى جۇرتتىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەمەس, تەك مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىم. پاتەنتكە اقشا تولەۋ كەرەك. ولار بۇعان جىل سايىن اقشا شىعىنداۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. سوندىقتان ولار بىزگە ليتسەنزيانى وسىنداعى قازىر ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۋنيۆەرسيتەتكە الۋدى, ءارى قاراي سوندا جالعاستىرۋدى ۇسىندى. پاتەنت سوندا قالعانىمەن, ليتسەنزيانى الدىق. وسى ليتسەنزيا ارقىلى پرەپاراتقا قاتىستى بارلىق جۇمىستى, زەرتتەۋدى جۇرگىزىپ, ءوزىمىز باسقارا الامىز, – دەيدى دوس سارباسوۆ.

جامان اۋرۋدىڭ بارلىق تۇرىنە ارنالماعان

كەيىپكەرىمىز باسقاراتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «National Laboratory Astana» زەرتحاناسىنداعى 167 عىلىمي قىزمەتكەردەن قۇرالعان ۇلكەن ۇجىم وبىرعا قارسى ءدارى ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتىر. ارينە, ولاردىڭ باسقا دا تاقىرىپتاعى عىلىمي زەرتتەۋلەرى جەتەرلىك. بىراق وسى ماتەريالىمىزعا ارقاۋ بولعان پرەپاراتقا كوبىرەك كۇش سالىپ جاتقانى انىق. سەبەبى ءدارى قول­دانىسقا ەنگىزىلسە, الەمدە بالاماسى جوق ءونىم بولعالى تۇر. دەگەنمەن ءبىر نارسەنىڭ باسىن اشىپ ايتۋ كەرەك. ءدارى جامان اۋرۋدىڭ بارلىق تۇرىنە ارنالماعان. تەك قاتەرلى ىسىكتىڭ كRاS-مۋتانتتى تۇرلەرىن ەمدەۋگە باعىتتالعان. قازىر زەرتحانا ماماندارى ءدارىنى وندى­رىسكە ەنگىزۋ جولىندا بىرنەشە ۇيىممەن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ جاتىر.

– پرەپارات س دارۋمەنىنىڭ جوعارى دوزاداعى D-فورماسىنىڭ (D-VC) شاعىن كونتسەنتراتسياداعى مىشياكپەن (arsenic trioxide, ATO) قوسىندىسىنا نەگىزدەلگەن. KRAS گەنى پروتو-ونكو­گەن سانالادى, ونىڭ مۋتاتسيالارى قالىپ­تى جاسۋشالاردى قاتەرلى جاسۋ­شا­لارعا اينالدىرادى. KRAS مۋتاتسيالا­رى كوبىنە ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىندە بايقالادى, سونىمەن قاتار توق ىشەك قاتەرلى ىسىگىن­دە, وكپە ىسىگىندە كەزدەسەدى. كوپجىل­دىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ءبىز KRAS-مۋتانتتى ىسىك جاسۋشالارىنىڭ ءوسۋىن توقتاتۋ ءۇشىن توتىعۋ سترەسىن قولدان جاسادىق. DV-C ii ATO كومبيناتسياسى توتىعۋ سترەسىن تۋدىرادى, وبىر جاسۋشالارىنىڭ ميتوحوندريالارى ارقىلى راديكالداردى سۋيتسيدكە اپارادى. ياعني توتىعۋ سترەسى تۋىن­داعان كەزدە وبىر جاسۋشالارى ءوز جا­سۋشالارىن ولتىرەتىن كوپتەگەن رادي­كال شىعارادى. كەيىنگى 3 جىل ىشىن­دە زەرتتەۋدىڭ سەنىمدىلىگىن دالەلدەپ, 2022 جىلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيس­ترلىگىنەن كلينيكالىق سىناقتار وتكىزۋگە گرانت الدىق. العاش رەت الما­تى فارماكولوگيالىق زاۋىتىندا س ءۆيتامينىنىڭ D-فورمۋلاسىنىڭ شەكتەۋلى پارتياسى شىعارىلدى. ال ەكىنشى پرەپارات – سىناۋعا قاجەتتى مىشياك (كۇشالا, ەلەمەنتتەردىڭ پەريودتىق جۇيەسىنىڭ V توبىنداعى حيميالىق ەلەمەنت) وكسيدى ءۇندىستاننان ساتىپ الىندى. بىلتىر قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ كلينيكالىق سىناقتاردى باستادىق, – دەدى د.سارباسوۆ.

سىناقتىڭ سوڭعى ساتىسى

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كلينيكالىق سىناقتار ءالى جالعاسىپ جاتىر. ويتكەنى پرەپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونىڭ وڭتايلى, ماكسيمالدى ءتوزىمدى دوزاسىن انىقتاۋ كەرەك. قازىر پرەپارات قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازاسىنان تاڭدالعان 15 ەرىكتىدە سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. سىناققا ەركىمەن قاتى­سىپ جاتقان بارلىق ناۋقاستا ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى ساتىداعى توق ىشەك قاتەرلى ىسىگى بار. بولاشاقتا پرەپاراتتى قاتەرلى ىسىكتىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە قولدانۋ جوسپارلانعان. پرەپاراتتى قولدانۋدىڭ اسەرىن انىق كورۋ ماقساتىندا قاتەرلى ىسىكتىڭ سوڭعى ساتىسىندا جۇرگەن ناۋقاس­تار تاڭدالعان. سەبەبى قازىر مەديتسينادا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كەزەڭدەردەگى پا­تسيەنتتەر ەمدەلەتىن دەڭگەيگە جەتكەن. ال سىناققا قاتىسىپ جاتقان پاتسيەنتتەردىڭ بىرىندە جاقسى ناتيجە بايقالعان, ونىڭ قاتەرلى ىسىگى 30 پايىزعا تومەندەدى.

– الايدا بۇل ءونىمدى جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزۋگە بولادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ادامدارعا قولدانىلاتىن مۇنداي دارى­لەر­دى قولدانىسقا جىبەرۋگە رۇقسات الۋ سونشالىقتى وڭاي شارۋا ەمەس. جالپى, پرەپاراتتاردى ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ ون جىلعا دەيىن سوزىلادى. وعان قازىرگى ناتيجەمىز جەتكىلىكسىز. تاعى دا زەرتتەۋ قاجەت, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ قازىر­گى كەزەڭىندە جاقسى ناتيجەگە قول جەت­كىزۋىمىز كەرەك. كەيبىر ماسەلەلەردە ءبىز كەرى قاراي ءجۇرىپ, زەرتتەۋلەردى, جۇ­مىستى قايتادان باستاۋعا ءماجبۇر بولامىز. ناقتى ناتيجە الۋ سونى تالاپ ەتەدى. سودان سوڭ ءبىز مىڭنان اسا ادام قاتىساتىن كلينيكالىق سىناقتىڭ سوڭعى ساتىسىنا جەتۋىمىز قاجەت, وعان ءالى ەرتە, كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ وزىنە كەمىندە ءۇش جىل كەرەك. دەگەنمەن, تۇپكى ناتيجەگە جەتكەن ءجون. ال وعان ءبىراز قاراجات پەن تاباندىلىق قاجەت. بىراق ءبىز مۇنىڭ جەمىسىن كورە الامىز. سەبەبى پرەپارات قولجەتىمدى كومپونەنتتەردەن جاسالعاندىقتان, قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن حيميالىق تەراپيادان الدەقايدا ارزان بولادى, – دەدى پروفەسسور.