شىمكەنت قالاسىندا ءحىح عاسىردا سالىنعان ءداۋىت ۇلى شىڭعىسباي قاجى مەشىتىنىڭ جانىنداعى قوسالقى عيماراتتىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى تۇسىنىكتەمە بەرىلدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى «تاريحي نىسان رۇقساتسىز بۇزىلىپ جاتىر» دەگەن دابىلدىڭ انىق-قانىعى بەلگىلى بولدى.
بۇزىلعان مەشىتتىڭ ءوزى ەمەس, قاسىنداعى اپاتتى جاعدايدا تۇرعان قوسالقى عيمارات. 1980 جىلى سالىنعان بۇل عيماراتتا 1998 جىلعا دەيىن بالالار مەدرەسە ەسەبىندە وقىپ كەلگەن. الايدا اپاتتى جاعدايىنا بايلانىستى كەيىن بالالاردى وقىتۋ توقتاتىلىپ, بۇگىنگە دەيىن عيمارات بوس تۇرعان. حالىق اراسىندا تۋىنداعان تۇسىنىسپەۋشىلىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن قالا اكىمى عابيت سىزدىقبەكوۆ قۇرىلىس الاڭىنا ارنايى بارىپ, سول جەردە باق وكىلدەرىنە سۇحبات بەردى.
شاھار باسشىسى قوسالقى ەسكى نىساننىڭ ورنىنا سالىناتىن جاڭا عيماراتتىڭ قۇرىلىسىن ءبىر جىلعا سوزباي, ءارى كەتسە ەكى ايدا ءبىتىرۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. سونىمەن بىرگە اكىم ەل ىشىندە تەرىس پىكىر مەن داۋ تۋعىزعان بۇل ماسەلەنىڭ نەگىزگى شىعۋ سەبەبى ادامداردىڭ اقپاراتتى دۇرىس تۇسىنبەۋىندە دەدى. مەگاپوليستەگى ءاربىر قۇرىلىسقا ءبىرىنشى كەزەكتە جاۋاپتى ەكەنىن بايانداعان قالا باسشىسى ءتيىستى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دەر كەزىندە جۇرگىزبەگەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ شىمكەنتتەگى وكىلدىگىنە ەسكەرتۋ جاسادى.
قالانىڭ باس يمامىنىڭ ورىنباسارى مۇحامەدجان ەستەمىروۆتىڭ ايتۋىنشا, مەشىت جانىنداعى اپاتتى عيماراتتى بۇزۋعا بىرىنشىدەن «Tech-Inspection» مەكەمەسىنىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسى رۇقسات بەرسە, ەكىنشىدەن شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى دە «قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى» رەسپۋبليكالىق يسلام ءدىني بىرلەستىگىنىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنا جولداعان حاتىندا مەشىتتىڭ ەسكى قوسالقى عيماراتىن ءسۇرىپ تاستاۋعا قارسى ەمەستىگىن بىلدىرگەن. سوندىقتان مەگاپوليستىڭ نايب-يمامى الەۋمەتتىك جەلىنى شۋلاتقان «كونە مەشىت بۇزىلىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتتىڭ نەگىزسىز ەكەنىن حابارلادى.
تاريحي مەشىتتى سالعان ءداۋىت ۇلى شىڭعىسباي قاجىنىڭ شوبەرەسى سەيداحان مامىتوۆ مەشىت بۇزىلىپ جاتىر دەگەن حاباردى الەۋمەتتىك جەلىدەن ەستىگەن بويدا سوناۋ تولەبي اۋدانىنان كەلىپتى. قۇلاۋعا شاق تۇرعان كونە عيماراتتى بۇزىپ, ورنىنا جاڭاسىن سالۋ ءۇشىن دەمەۋشىلەر ىزدەپ, تەر توگىپ جاتقاندا كەيبىر الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋشىلار جوق جەردەن ەلدى دۇرلىكتىرىپ جاتقانىنا الاڭداۋلى ەكەنىن ايتقان ول جالعان اقپارات تاراتۋشىلاردى تاۋىپ, جازاعا تارتۋ قاجەتتىگىن دە ەسكە سالدى.
كەزىندە وسى مەشىتتى سالۋ ءۇشىن فەرعانادان ارنايى ۇستالاردى جالداعان. مىنە, سودان بەرى مەشىت 140 جىل بويى حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. تەك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قۇلشىلىق ءۇيى كازارماعا اينالسا, 1948 جىلى بۇرىنعى مارتەبەسىن قايتا العان. مەشىت الاڭىندا ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ورنالاسقان قوس مەدرەسە بولعان. ونىڭ بىرەۋى 2014 جىلى جاڭعىرتۋدان وتكەن. قازىر بۇل عيماراتتا بالالار وقىپ جاتىر. ال ەكىنشىسى اپاتتى جاعدايدا قالىپ قويدى. سۇرىلگەن وسى نىسان. الەۋمەتتىك جەلىدە دە دۇربەلەڭ تۋعىزىپ جىبەرگەن وسى عيماراتتىڭ بۇزىلۋى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جەرگىلىكتى فيليالى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى ونىڭ ورنىنا زاماناۋي ءزاۋلىم مەدرەسە بوي كوتەرەدى.
ساۋلەت ونەرىنىڭ بىلىكتى مامانى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋلەتشىسى اسقار مامىربايدىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن جوسپارلاعاندا مىندەتتى تۇردە ءتيىستى ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەس ءوتۋى قاجەت. قالا قۇرىلىسىنا قاتىستى كەڭەس بۇرىن بولعان. بىراق كەيىن تاراتىپ جىبەرگەن. ەندى قالا اكىمدىگى قايتادان سول كەڭەستى جانداندىرۋدى قولعا الىپ جاتىر. الايدا قۇرىلىم ءالى تولىق قۇرىلىپ بىتپەدى. سول سەبەپتى بۇل قۇرىلىس الدىن الا ەشقانداي ماماندارمەن, ساراپشىلارمەن كەلىسىلمەدى.
ء«وز باسىم سۇرىلگەن نىساننىڭ ورنىن كوزىممەن كورگەن جوقپىن. بىراق الەۋمەتتىك جەلىدەن ءبارىن بايقاپ, كورىپ وتىردىم. بۇزىلعان مەشىتتىڭ ءوزى ەمەس, كوشە بويىنداعى ەكى قاباتتى باستىرما. ونىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا ناماز وقىعان. الايدا بۇگىندە قابىرعاسى جارىلىپ, اپاتتى جاعدايدا بولعان دەيدى. ونى بۇزىپ, جاڭاسىن سالاتىن بولىپتى. دەگەنمەن الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەگەن بولاشاق عيماراتتىڭ جوباسىن كورگەنىمدە قالانىڭ ورتالىعىندا, تاريحي-مادەني نىساندار ورنالاسقان ايماقتا تۇرماق, شەتكى اۋىلداردىڭ وزىنە دە تاتىمايتىن جوبا ەكەن دەدىم. شىنىن ايتقاندا وتە ۇيات. ەشقانداي ساۋلەتتىك ءسانى جوق, كادىمگى ءتورت بۇرىشتى قوراپقا ۇقساعان بىردەڭە. نىسان مەشىت اۋماعىندا بوي كوتەرەتىندىكتەن ەڭ بولماعاندا شىعىس ۇلگىسىنە جاقىنداتىپ سالىنۋى كەرەك ەدى. نەگىزگى عيمارات مەشىت بولعاندىقتان اينالاسىنداعى نىساندار دا سونىڭ ساۋلەتىنە ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل پىكىرىمدى الەۋمەتتىك جەلىگە دە جاريالادىم. بىراق پىكىرىمە قۇلاق اسىپ جاتقان ءبىر ادام جوق. تاريحي-مادەني, ساۋلەتتىك ماڭىزدىلىعى جوعارى مۇنداي جوبالار كونكۋرستىق نەگىزدە جاسالۋى كەرەك. قالانىڭ تاريحي ايماعىندا ورنالاسقان عيماراتتار بايقاۋدان وتكەننەن كەيىن سالىنعانى دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە قالا اكىمى نىساندى ەكى ايدىڭ ىشىندە سالىپ بىتىرۋگە تاپسىرما بەرىپتى. مۇنداي ءتورت بۇرىشتى قوراپتى اسىعىپ ءدال قىستا سالۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق. بۇل جەر قالانىڭ ەسكى اۋماعى سانالادى. شاھاردىڭ تاريحى دا وسى ەسكى قالادان باستالادى. سوندىقتان وسىندا بۇزىلىپ قايتا سالىناتىن نىسانداردىڭ بارلىعى ەسكى قالانىڭ ساۋلەتىنە ءتان بولۋ كەرەك. سول سەبەپتى جاڭا مەدرەسەنىڭ جوباسىن سالماي تۇرىپ قايتا قاراۋ قاجەت», دەدى ساۋلەتشى.
قالا اكىمى ءداۋىت ۇلى شىڭعىسباي قاجى مەشىتى تاريحي-مادەني نىسانعا جاتاتىنىن ايتتى. الايدا قۇجات بويىنشا ىرگەتاسى قالانعانىنا عاسىردان استام ۋاقىت وتكەن قۇلشىلىق ءۇيى ەشقانداي تاريحي-مادەني نىسان ەكەنىن راستايتىن تىزىمگە ەنبەگەن. بۇل تۋرالى قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى گۇلميرا لازار ايتىپ بەردى. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, وڭىردە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 7 نىسان, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى 8 تاريحي نىسان بار. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر نەگىزىنەن قالا ىرگەسىندەگى سايرام اۋماعىندا ورنالاسقان.
«جالپى, قوشقاراتا وزەنى بويىندا ءجامي مەشىتى نە رەسپۋبليكالىق, نە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا الىنباعان. «مادەني مۇرا» ورتالىعىنان وسى جونىندە سۇراۋ سالعانبىز. ولاردان نىساندى تىزىمگە ەنگىزۋ ءۇشىن ساراپتامالىق كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى كەرەك دەگەن جاۋاپ كەلدى. كونە ەسكەرتكىشتەردى تالداۋمەن مينيسترلىكتەن ليتسەنزيا العان جەكە كومپانيالار اينالىسادى. كومپانيا قۇرامىندا بىلىكتى ماماندارى بار ساراپشىلىق جۇمىس توبىن قۇرادى. شىمكەنتتەن ازىرگە ءبىر-ەكى نىسان عانا تاريحي ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە الىندى. ال كونە مەشىت ازىرگە قالا قۇرىلىسىنىڭ جاي نىسانى بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن باسقارما بىرتىندەپ مەگاپوليس ىشىندەگى وسىنداي تاريحي نىساندارعا زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى باستاپ كەلەدى», دەدى مامان.
رەسمي مالىمەت بويىنشا, شىمكەنتتە 92 مەشىت بار. بۇل قۇلشىلىق ورىندارىنىڭ بارلىعى دا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنا تىركەلگەن. ال ەل اراسىندا قوشقاراتا مەشىتى دەگەن اتپەن بەلگىلى ءداۋىت ۇلى شىڭعىسباي قاجى مەشىتى سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى سانالادى.
شىمكەنت