الەمدىك تاجىريبەدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ حالىقارالىق رەيتينگى تۇراقتى جاريالانىپ تۇرادى. بۇل نە ءۇشىن جانە كىمگە كەرەك؟ رەيتينگ, ەڭ الدىمەن, تالاپكەرلەرگە قاجەت. سول رەيتينگتەر نەگىزىندە ساپالى ءبىلىم العىسى كەلەتىن تالاپكەر ۋنيۆەرسيتەت تاڭدايدى.
ەكىنشى جاعىنان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى باسەكەنى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ءالسىز, ءالى دە دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستاردى انىقتاۋعا, سونىڭ ناتيجەسىندە ساپانى ارتتىرۋعا سەپتەسەدى. بىزدە وسىنداي رەيتينگ بار ما؟ ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى ءبىلىم ساپاسى قانشالىقتى ءادىل باعالانادى؟ وندا ماماندىقتى, وقۋ ورنىن تاڭداۋعا كومەكتەسەتىن اقپارات بار ما؟ ماماندار مەن ناتيجەلەر «سويلەسىن».
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتاندىق جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىنا باعالاۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. ۇلتتىق پالاتا «تاۋەلسىز» دەپ ايدار تاققان باعالاۋدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن, ءتىپتى سول ۆەدومستۆومەن بىرلەسىپ جۇرگىزەدى. باعالاۋعا كاسىپكەرلەردىڭ قاتىساتىنى, ۋنيۆەرسيتەتتەر دايارلاعان كادرلاردىڭ كاسىبيلىگىنە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ باعا بەرەتىنى تاۋەلسىز دەۋگە سەبەپ بولسا كەرەك.
جاقىندا «اتامەكەن» پالاتاسى مەن مينيسترلىكتىڭ باعالاۋى بويىنشا 2023 جىلعى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگى جاريالاندى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ادىلەت تويباەۆ اتالعان باعالاۋ 19 ولشەمشارت بويىنشا جۇرگىزىلگەنىن ايتتى.
– ولشەمشارتتاردىڭ نەگىزگىلەرىنە تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى, ءبىلىم باعدارلامالارى ساپاسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن, جەتىستىكتەرىن, مازمۇنىن باعالاۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جالپى كورسەتكىشتەرى جاتادى. رەيتينگ ادىستەمەسى جوعارى وقۋ ورىندارى جانە قوعامدىق قىزمەت ساراپشىلارىمەن اشىق تالقىلاۋ ناتيجەسىندە قابىلدانعان بولاتىن. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ باسىم بولىگى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسىلدى. تالداۋعا تاجىريبەلى ماماندار تارتىلدى. وسى ءۇشىن مينيسترلىك قاجەتتى جاعدايدى جاساپ, ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزدى. بۇل رەيتينگ تالاپكەرلەرگە كوپتەگەن قۇندى اقپارات بەرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بولاشاق ستۋدەنتتەر ءارتۇرلى ماماندىق بويىنشا شامامەن قانداي جالاقى الا الاتىنى, قانشالىقتى تەز جۇمىسقا ورنالاسۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى مالىمەتتەر الىپ, راتسيونالدى تاڭداۋ جاسايدى, – دەدى ءا.تويباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, باعالاۋدا ەڭ ءبىرىنشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ساپاسى مەن وزەكتىلىگى تالدانعان. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاناعاتتانۋى 67,5%-دى قۇرادى. اتالعان كورسەتكىشتىڭ ءبىرشاما وسكەنى بايقالادى. 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 33% بولعان ەدى.
– بۇدان سوڭ باعالاۋ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ كورسەتكىشى بويىنشا تالداندى. 2023 جىلى تۇلەكتەردىڭ 77%-ى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. بىلتىر جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ورتاشا پايىزى 3,3%-عا ءوسىپ, 82,8%-دى قۇرادى, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 78,4%, 2022 جىلى 79,5% بولدى. ال جۇمىس ىزدەۋدىڭ ورتاشا ۇزاقتىعى – 79 كۇن, ياعني 2 ايدان اسا ۋاقىت كەتەدى. سۇرانىسقا يە ءبىلىم باعدارلامالارى بويىنشا بىتىرگەن تۇلەكتەر ءبىر ايدان اسپايتىن ۋاقىتتا جۇمىس تاپقان. تالاپكەرلەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا بولاشاق ماماندىقتى تاڭداۋعا مۇقيات, نازار سالىپ قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەيتينگى تالاپكەرلەر مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا, جۇمىس ۇسىنۋشىلارعا جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە اقپارات بەرۋ ءۇشىن جاسالادى, – دەدى مينيسترلىك وكىلى.
ءيا, تۇلەكتەردىڭ جۇمىس تابۋ كورسەتكىشىنىڭ ارتقانى قۋانتادى. ءا.تويباەۆ باعالاعانداي, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيى بويىنشا دا جاقسى ناتيجە تىركەلگەن. دەگەنمەن وزىمىزدە دايارلاعان كادرلاردىڭ كاسىبيلىگىنە جۇمىس بەرۋشىلەر ءالى دە تولىقتاي قاناعاتتانبايتىنىن بىلۋگە بولادى. باعالاۋ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, باعدارلامالاردىڭ 68%-ى (1 294 ءبىلىم باعدارلاماسى) جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا ساي ەكەنى, 30%-ى (571) تالاپتاردى قاناعاتتاندىراتىنى, بىراق جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىنى جانە 2%-ى (38) تالاپتارعا ساي كەلمەيتىنى انىقتالدى.
بارىنەن بۇرىن رەيتينگتىڭ شىنايىلىعى, باعالاۋدىڭ ادىلدىگىنە قاتىستى سۇراق كوپشىلىكتى, اسىرەسە اتا-انالار مەن تالاپكەرلەردى تولعاندىرادى. وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ادامي كاپيتالدى دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ازامات بەيسەنبەنوۆ اتالعان رەيتينگ تەك وبەكتيۆتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەنىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ ادىستەمە بارلىق كورسەتكىشتىڭ تەك وبەكتيۆتى دەرەكتەرىنە سۇيەنەدى. مىسالى, تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيىن, ولاردىڭ جالاقىسىن تالداعان كەزدە ءبىز تۇلەكتەردىڭ جۇمىس ورنىنان الىپ كەلەتىن انىقتامالارىن ەسەپكە المايمىز. بۇل تالداۋعا 2022 جىلدىڭ تامىزىنان باستاپ (تۇلەكتەردىڭ بارلىعى ديپلوم العان كەزدە) 2023 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىنگى كەزەڭدەگى تۇلەكتەردىڭ اي سايىنعى زەينەتاقى اۋدارىمدارى تۋرالى اقپاراتتى قولداندىق. ءبىزدىڭ رەيتينگ تالاپكەرلەرگە كوپتەگەن قۇندى اقپارات بەرەدى. بۇل بولاشاق ستۋدەنتتەرگە راتسيونالدى تاڭداۋ جاساۋعا كومەكتەسەدى, – دەدى ا.بەيسەنبەنوۆ.
پالاتا وكىلىنىڭ دەرەگىنە دەن قويساق, 2023 جىلعى رەيتينگكە 95 جوعارى وقۋ ورنى بويىنشا 121 ماماندىق, 2 090 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى قامتىلعان. 100 235 تۇلەكتىڭ دەرەكتەرى تالدانىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 190-نان استام سالالىق ساراپشى تارتىلىپتى. تالداۋعا قاتىسقان ءبىلىم باعدارلامالارى تۇلەكتەرىنىڭ اراسىندا 8 380 (8,4%) ماگيستراتۋرادا وقۋدى جالعاستىرعان, 5 404 (5,4%) ءۇش جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا وتىرعان, 1 411 (1,4%) شەتەل ازاماتى بار.
– تۇلەكتەردىڭ جالپى سانى دا جىلدان-جىلعا ارتىپ وتىر: 2021 جىلى ولار 73 071, 2022 جىلى – 81 393, 2023 جىلى 100 235 ادام بولدى. 100 235 تۇلەكتىڭ 45 787-ءسى – ەر (47%), 51 522-ءسى – ايەل (53%). بۇل رەتتە تالداۋعا جاتاتىن ەڭبەككە قابىلەتتى تۇلەكتەردىڭ (71 864 ادام) قاتارىنان (بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستاعىلاردى, شەتەلدىكتەردى, كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىن جانە باسقا دا تالداۋعا قوسىلمايتىن ساناتتاردى ەسەپكە الماعاندا): ايەلدەر اراسىندا تۇلەكتەردىڭ 86%-ى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى, 8%-ى شارتتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى جانە 6%-ى جۇمىس ىستەمەيدى; ەرلەر اراسىندا 80%-ى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان, 13%-ى شارتتى تۇردە ەڭبەك ەتەدى جانە 7%-ى جۇمىس ىستەمەيدى. تۇلەكتەردىڭ ورتاشا جالاقىسى دا ءبىرشاما وسكەن. 2021 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن جالاقىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى 114 067 تەڭگەدەن 168 156 تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى, – دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
ا.بەيسەنبەنوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, وڭىرلىك تالداۋ بارىسىندا تۇلەكتەردىڭ جالاقى دەڭگەيىن, جۇمىسقا ورنالاسۋىن جانە جۇمىس ىزدەۋگە كەتەتىن ۋاقىتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءار ايماق بويىنشا ولاردىڭ ورتاشا كورسەتكىشتەرى شىعارىلعان. ناتيجەسىندە, جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى الماتى وبلىسى (91%) تۇلەكتەرىندە, ال ەڭ تومەن دەڭگەيى جامبىل وبلىسى تۇلەكتەرىندە (74%) انىقتالدى. جوعارى جالاقىنى ۇلىتاۋ (336 679 تەڭگە), قوستاناي (183 741 تەڭگە), پاۆلودار (193 081 تەڭگە), شىعىس قازاقستان (181 922 تەڭگە), اتىراۋ (191 786 تەڭگە), الماتى (227 458 تەڭگە) وبلىستارىنىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ (186 038 تەڭگە) تۇلەكتەرى الادى ەكەن. ال ەڭ تومەنگى جالاقىنى شىمكەنت قالاسىنىڭ (117 468 تەڭگە), قىزىلوردا (110 822 تەڭگە), تۇركىستان (117 468 تەڭگە), جامبىل (132 549 تەڭگە), اباي (147 152 تەڭگە) وبلىستارىنىڭ تۇلەكتەرى قاناعات تۇتىپ ءجۇر.
– باعىتتار بويىنشا تالداۋعا كەلسەك, «دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ» باعىتىنىڭ تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيى جوعارعى – 89%, ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىش «ونەر جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار» باعىتىنا تيەسىلى – 76%. تالداۋعا سايكەس, «دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ» باعىتى تۇلەكتەرىنىڭ مەدياندىق جالاقى كورسەتكىشى دە ەڭ جوعارى مانگە يە بولىپ, 212 797 تەڭگەگە تەڭ بولدى. ال ەڭ تومەنگى مەدياندىق جالاقى «اۋىل شارۋاشىلىعى جانە بيورەسۋرستار» باعىتىنىڭ تۇلەكتەرىنە تيەسىلى – 122 458 تەڭگە. جالپى رەيتينگ بويىنشا تۇلەكتەردىڭ مەدياندىق جالاقىسى 168 156 تەڭگەنى قۇرادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ, تالاپكەرلەرگە مىنانى ايتقىم كەلەدى: ۋنيۆەرسيتەت پەن ماماندىقتى تاڭداۋ – بولاشاقتى انىقتايتىن ماڭىزدى كەزەڭ. سوندىقتان تاڭداۋ جاساماس بۇرىن قىزىعۋشىلىقتى باعالاۋ, كاسىپتىك باعدار بەرۋ تەستىلەرىن قولدانۋ, باعدارلامالاردىڭ مازمۇنى مەن مانساپ الەۋەتىن زەرتتەۋ ماڭىزدى. وقۋ ورنى دەڭگەيىن سالىستىرۋ دا – ورىندى قادام. مۇندا ۇيىمداستىرىلاتىن جارمەڭكەلەر مەن اشىق ەسىك كۇندەرىنە قاتىسۋ, اتا-انالارمەن, پەداگوگتەرمەن جانە مانساپ كەڭەسشىلەرىمەن كەڭەسۋ دە قاجەتتى دۇنيە. ەڭ باستىسى, بارلىق اسپەكتىنى ەسكەرىپ بارىپ سەنىمدى شەشىمدەر قابىلداعان ابزال, – دەدى ا.بەيسەنبەنوۆ.