جارىقتىڭ جايى جاقسارا ما؟

ەلدىڭ باسقا ءوڭىرىن قايدام, ۇلىتاۋ وب­لىسىندا ءبىر جاعىنا شوڭقايىپ جات­قان شارۋانىڭ ءبىرى – ناق وسى ەنەرگەتيكا. وبلىستاعى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2 820 شاقىرىمدى قۇراسا, سونىڭ 60 پايىزى توزىعى جەتىپ ازەر تۇر. ەگەر جەل قاتتىراق سوقسا, وبلىستىڭ كوپ­تە­گەن ەلدى مەكەنىندەگى جارىقتىڭ جالپ ەتە قالاتىنى سوندىقتان. قاڭتار­دىڭ باس كەزىندە جەزدى كەنتىنىڭ حالقى 4-5 كۇن بويى جارىقسىز قالىپ, ابدەن ابىگەرگە ءتۇستى. كەنتكە جارىق بەرۋ ءۇشىن كادىمگىدەي جانتالاسقان جۇمىس جۇر­گىزىلدى. بورانعا, سۋىققا قاراماي ۇزىلگەن جەلىنى قايتا جالعاعان ازاماتتار حالىقتىڭ العىسىن ارقالادى. بى­راق جاعدايدىڭ سوعان جەتكىزىلۋى بۇل شارۋامەن اينالىسۋدىڭ ار جاعىندا شيكىلىكتەردىڭ جاتقانىن ايعاقتاپ بەردى.

وبلىستاعى ەلەكتر جەلىلەرى – ءارتۇر­لى مەنشىكتە. جەزقازعان, ساتباەۆ قالا­لا­رىنىڭ جەلىلەرىنە «قازاقمىس» كور­پو­راتسياسىنىڭ «ەلەكتر جەلىلەرى كاسىپ­ورىنى» (پەس) يەلىك ەتەدى. قاراجال­داعىلار «ۆەست-2001» جشس-نا, جايرەم كەنتىندەگىلەر «ەنەرگوترانزيت كومپاني» جشس-نا قارايدى. ال جاڭاارقا جانە ۇلىتاۋ اۋداندارىنىڭ جەلىلەرى – مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەنشىكتە. بىراق مەنشىك ءتۇرىنىڭ جەكە نەمەسە مەم­­لەكەتتىك بولعانى ساپالى قىزمەت كورسە­تۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا ءبىر-بىرى­نەن ەشقانداي ارتىقشىلىعى, ايىرما­­شى­­­­لىعى بايقالا قويمايدى. ايت­پەسە, جەز­قاز­عان قالاسىنداعى 1081,2 شا­قى­رىم ەلەكتر جەلىسىنىڭ – 50%, ساتباەۆ قالا­­سىنداعى 332,46 شاقىرىمنىڭ – 45%, قاراجالداعى 381 شاقىرىمنىڭ – 55%, جاڭاارقا اۋدانىنداعى 669 شا­قى­رىمنىڭ – 50%, ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى 356,16 شاقىرىمنىڭ 60%-ىنىڭ توزىعى جەتەر مە ەدى؟

توزىعى جەتكەن جەلىلەردى جاڭعىرتۋ, اۋىستىرۋ, جوندەۋ, ياعني جاڭالاۋ باعى­تىندا وبلىستا كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە 2,8 ملرد تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. بۇل قاراجاتقا 260 شاقىرىم جەلى مەن 127 بىرلىك ەلەكتر جابدىقتارى جاڭعىرتىلىپ, جوندەلگەن كورىنەدى. رەسمي مالىمەت وسىن­داي. بۇل جالپى توزۋدى 6%-عا تو­مەن­دەتكەن ەكەن. سوندا توزىعى جەتكەن ەلەكتر جەلىلەرى مەن جابدىقتارىن تولىق جاقسارتۋ ءۇشىن ءالى قانشاما قاراجات كەرەك؟ نەگىزى بۇل جۇمىس تاريف ەسەبىنەن اتقارىلادى. ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما سوماسى تاريفتەرگە بايلا­نىستى بەكىتىلەدى. وتكەن جىلدارى قان­شا قاراجات جۇمسالعانىنا قاراپ, وب­لىستاعى وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارۋانى باعامداۋعا دا بولادى. 2020 جىلى – 900 ملن تەڭگە, 2021 – 1 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 900 ملن تەڭگە, ال 2023 جىلى 2 ملرد تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. دەمەك, كەيىنگى ءۇش جىلداعى بارلىق جۇم­سالعان قاراجاتتىڭ باسىم بولىگىنىڭ 2023 جىلعا تيەسىلى ەكەنى جاعدايدى دۇرىستاۋ باعىتىنداعى قوزعالىستىڭ قارقىن الا باستاعانىن كورسەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە وبلىستاعى ەلەكتر ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابادى دەيتىن سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. دەگەنمەن تۇيتكىلدى تۇستار دا, جاۋاپسىز سۇراقتار دا جوق ەمەس.

ايتالىق, جاڭاارقا جانە ۇلىتاۋ اۋداندارىنىڭ جەلىلەرى مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەنشىكتە ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدار­لاماسى بويىنشا, ۇلىتاۋ وبلىسىنان سايلانعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەر­بولات ساتىبالدين مەن امانجول ءال­تاي­­دىڭ كۇش-جىگەر جۇمساۋىمەن جاڭاار­­قا اۋدانىنداعى اتاسۋ كەنتىنىڭ ەلەكتر جە­لىلەرىن جاڭعىرتۋعا – 3,4 ملرد تەڭگە, ەراليەۆ اۋىلىنا 934,4 ملن تەڭگە قاراس­تى­رىلدى. بۇل قاراجات بيىلدان باس­تاپ يگەرىلە باستايدى. ال ۇلىتاۋ اۋدا­نىندا مۇنداي قارجىلاندىرۋ قاراس­تىرىل­ماعان. نەگە؟

مۇنىڭ ءمانىسىن ۇلىتاۋ وبلىسى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى الماز جانداربەكوۆ: «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» ەلىمىز زاڭناماسى شەڭ­بەرىندە «جەزقازعان تاراتۋشى ەلەكتر تورابى كومپانياسى» اق («جەزتەك» اق) كاسىپورنىنا ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرى مۇلكىن بەرۋ بويىنشا جول كارتاسى ازىرلەنىپ, وبلىس اكىمدىگى مەن «قازاقمىس ەنەردجي» جشس تاراپتارىنان بەكىتىلدى. ۇلىتاۋ اۋدانى م ۇلىكتى باعالاۋ ماسەلەسىن شەشىپ, «جەزتەك» اق-قا وتكىزەدى. سودان سوڭ «جەزتەك» اق جەلىلەردى كۇتىپ ۇستاۋ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن تاريف ەسەبىنەن وزدەرى جۇزەگە اسىرادى», دەپ ءتۇسىندىردى.

دۇرىس-اق. بىراق ول سونداي-اق جاڭا­ارقا اۋدانىنا قاراستى ەلەكتر جۇيە­سىن دە «جەزتەك» اق-قا بەرۋ, قاراجال قالاسى مەن جايرەم كەنتىنە قاراستى ەلەكتر جەلىلەرىن مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. وسى ورايدا تۇسىنىكسىزدىك تۋىندايدى. بۇل ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ مەنشىك يەلەرىن ناقتىلاۋعا قاتىستى. ا.جانداربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭاارقاداعى قازىرگى توزىعى جەتكەن جەلىلەر ۇكىمەتتىڭ ەسەبىنەن جوندەلەدى, بىراق كەيىن جەكەمەنشىك كومپانياعا, ياعني «جەزتەك» اق-قا وتكىزىلەدى. ال قاراجال قالاسى مەن جايرەم كەنتىندەگى جەكەمەنشىك كومپانيالار توزدىرعان ەلەكتر جۇيەلەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قاي­تارىپ الۋ كوزدەلىپ جاتىر. سوندا مۇ­نى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ قاراجال قالا­سى مەن جايرەم كەنتىندەگى كومپانيا­لار ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماي ما؟ مۇنداعى جەلىلەردى بۇگىن مەملەكەتكە قايتارىپ, جوندەپ, جاڭارتىپ بول­عاسىن قايتادان جەكەمەنشىككە بەرە­مىز بە؟ بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بولمادى.

مۇنداي جاۋاپسىز قالعان سۇراقتار مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. سونداي سۇراق­تىڭ ءبىرى – تۇتىنۋشىلار تاراپىنان پاي­دا­لانىلعان ەلەكتر قۋاتىنا تولەنگەن تولەمنەن تىس, قىزمەت كورسەتۋشى كومپا­نياعا دەپ تولەنەتىن قاراجاتتىڭ قايدا كەتكەنى, قالاي جۇمسالعانى جونىندە تۇرعىندار تاراپىنان كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلە. ەگەر ولاردىڭ قىزمەتىنە ساي تو­لەمىن تولەپ وتىرساق, ەلەكتر جەلى­لەرى, قۇرال-جابدىقتارى نەگە جاڭارتىل­مايدى؟» دەيدى حالىق. ورىندى ساۋال. وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن الۋدى ا.جان­­داربەكوۆ ۇلىتاۋ وبلىسى بويىن­شا تا­بيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ دەپارتامەنتىنە نەمەسە «جەز­قازعان تاراتۋشى ەلەكتر تورابى كومپانياسى» اق-قا سىلتەدى. ءساتى تۇسكەندە, بۇل سۇراق سول مەكەمەلەر­گە دە قويى­لاتىنى انىق, بىراق بىلدەي ءبىر وب­لىس­تىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ وزىنە قويىلعان سۇراقتى وزگەگە قاراي ىسىرا سالۋى ونىڭ بۇل ماسەلەگە ەشقانداي نازار اۋدارماي وتىر­عانىن كورسەتەدى. ال مۇنداي ماسەلەنىڭ بۇل باسقارماعا ەش قاتىسى جوق پا؟ بۇلاي دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك.

تاعى ءبىر كوڭىلدەگى تۇيتكىلدى سۇراق­تاردىڭ ءبىرى «جاسىل ەنەرگياعا» قاتىستى. كەيىنگى كەزدە بالاما نەمەسە جاسىل ەنەرگيا اتالعان جاڭا كوزدەر ۇلىتاۋ وبلىسىندا دا قانات جايىپ كەلەدى. مىسالى, قازىردىڭ وزىندە جەزقازعان قالاسىندا 10 مۆت «كەڭگىر» كۇن ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. 1,2 مۆت «جەز-سو­لار» كۇن ەلەكتر ستانساسى سالىندى. «Bereke Business Group» جشس قۇنى 14 ملرد تەڭگە تۇراتىن 100 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, قازىر جەر تەلىمى قاراستىرىلىپ جاتىر. «Mezgilder Qushteri» جشس قۋاتى 100 مۆت جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى باستاپ كەتتى دەسە دە بولادى.

2023 جىلى جەزقازعان قالاسىنىڭ وڭتۇستىك ءوندىرىس ايماعىندا 20 گا جەرگە جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ مۇنارالارىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ كاپسۋلاسى قا­لاندى.

جاڭاارقا اۋدانىنىڭ تەرريتورياسىندا 1000 مۆت جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمى ءبولىندى. قۇنى 500 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن بۇل ەكى جوبانى «تەحنوگرۋپپسەرۆيس» جشس قىتاي ينۆەستورلارىمەن بىرگە اتقارىپ شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ارينە, مۇنداي ىزدەنىستەر كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. بىراق بۇلاردان وندى­رىلگەن ەلەكتر قۋاتى قانداي قاجەتتىلىككە پايدالانىلادى؟ بىرىڭعاي ءوندىرىس قاجە­تىنە جۇمسالا ما؟ قاراپايىم حالىق­قا قانداي تيىمدىلىگى بار؟ ايتالىق, سول «جاسىلداردىڭ» ارقاسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ ەلەكترگە تولەيتىن تاريفتەرى تومەندەي مە, جوق پا؟ بىزدە وسىنداي ماسەلەلەردى حالىققا جاريا ءتۇسىندىرۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاعاندىقتان, جاسىرىن, جۇمباق كۇيىندە قالا بەرەدى.

جەزقازعان – ساتباەۆ قالالارىنا ورتاق №2 جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ءتىپتى 2015 جىلى ەنەرگەتيكا سالاسى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى «ازەربايجاندىق كاسىپكەرلەر سالاتىن بولدى, قاراجاتتى دا وزدەرى قۇيا­دى ەكەن» دەپ القالى ءبىر وتىرىسقا قاتى­سۋشىلاردان ءسۇيىنشى سۇراعانىنا كۋا بولعانبىز. قازىر ول كىسى مارقۇم بولىپ كەتتى.

جۋىرداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا ەنەر­گەتيكا ءمينيسترى جەزقازعان قالاسىندا 2029 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۋاتى 500 مۆت بولاتىن جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ سالىناتىنى جونىندە حابارلادى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىنىڭ ارالىعىنان 1 000 گەكتار جەر ۋچاسكەسى انىقتالىپ, ەنەرگەتيكا باسقارماسىندا راسىمدەلدى. بۇگىن بولماسا ەرتەڭ ىسكە اساتىن جوبانىڭ قولعا الىنعانى, ارينە, وتە ءسۇيىنىشتى-اق.

ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى رەەستردە تىر­كە­لىپ تۇرعان 15 مونوپوليالىق كا­سىپ­ورىننىڭ بەسەۋى ەنەرگەتيكا سالا­­سىنا قاتىستى كاسىپورىندار ەكەن. اتاپ ايت­قاندا, «جەزتەك» اق, «Kazak­mys Distribtion» جشس ەلەكتر جەلى­لەرى كاسىپورنى, «ۆەست-2001» جشس, «ەنەرگوترانزيت كومپاني» جشس جانە « ۇلىتاۋ اۋداندىق كوپسالا­لى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كاسىپ­ورىنى» كوممۋنالدى مەملەكەتتىك كاسىپورنى. ال وسى كاسىپورىنداردىڭ جاي-كۇيلەرى قانداي؟

«بۇل كاسىپورىنداردا قازىرگى تاڭدا ءوز شىعىنىن اقتاماۋ, جابدىقتار مەن جەلىلەردىڭ توزۋى, تاريفتەردىڭ شەكتەلۋى, ەنەرگەتيكا كادرلارىنىڭ سيرەپ بارا جاتقانى, جالاقىنىڭ تومەن بولۋى سياقتى كوپتەگەن پروبلەما بار», دەيدى ۇلىتاۋ وبلىسى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى. دەمەك, «جە­دەل جاردەمگە دە جاردەم كەرەك» دەمەكشى, اتالعان كاسىپورىنداردىڭ احۋالىن جاقسارتپاي, وبلىستاعى جالپى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ءتۇيىندى تۇستارىن تارقاتۋ وڭايعا سوعا قويمايدى-اۋ...

كەيىنگى كەزدەرى بايقالا باستاعان از-كەم وڭ وزگەرىستەر كوڭىلگە جىلتىراعان ءۇمىت وتىن جاققانمەن تولىققاندى سەنىم ۇيالاتا قويمايدى. ويتكەنى ۇلىتاۋ اۋدانىنا قاراستى ەلەكتر جۇيەسىن «جەزتەك» اق-قا وتكىزۋ تۋرالى اڭگىمە باستالعالى كەمى 10 جىلعا تاقادى. وبلىس اكىمى مەن «جەزتەك» اق اراسىندا جاقىندا عانا قول قويىلعان جول كارتاسىنا كوپ ءۇمىت ارتىلىپ وتىر. بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە وسىنداي قادام جاسالعانمەن اقى­رىنا جەتپەي قالىپ ەدى. كوڭىلدىڭ كۇدىك­تەن ارىلا المايتىنى دا سودان. دەگەنمەن بۇل جولى ءبارى وڭىنان شەشى­لەدى دەپ سەنەيىك. بىراق «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەگەندەي, ءبارى قاعاز جۇزىن­دەگىدەي تۇزىلگەن تارتىپپەن ىسكە اسقان­شا جارىقتىڭ جايى قانشالىقتى جاقسا­راتىنى ۇلىتاۋلىقتاردى مازالاۋىن قويمايتىنى انىق.

ۇلىتاۋ وبلىسى