عىلىمنىڭ ناتيجەلەرى مەن جاڭالىقتارى بولاشاقتاعى قاۋىپ-قاتەر مەن قۇلدىراۋدى, ءتىپتى توتەنشە جاعدايدى الدىن الا بولجاۋعا دا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. وسى رەتتە ءبىز سالا جەتىستىگىن قانشالىقتى پايدالانىپ وتىرمىز؟ بۇل سۇراق كەشەگى الماتىدا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعىن بىلتىر بولجاعان عالىمداردىڭ ەڭبەگىن وقىعاننان كەيىن تۋىپ وتىر.
«Engineered Science» جۋرنالىنا «Predicting the Likelihood of an Earthquake by Leveraging Volumetric Statistical Data Through Machine Learning Techniques» اتتى, قازاقشالاساق «كولەمدى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ماشينالىق ۇيرەتۋ ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى جەر سىلكىنىسىنىڭ ىقتيمالدىلىعىن بولجاۋ» تاقىرىبىندا عىلىمي ماقالا جاريالاندى. وتكەن جىلى قاراشادا جارىق كورگەن كولەمدى ماتەريالدا جىل بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرتتەۋدىڭ بارىسى, ناتيجەلەرى كورسەتىلگەن.
PhD مارات نۇرتاس باستاعان, جۇمابەك جانتاەۆ, ايجان التايبەك, سەرىك نۇراقىنوۆ, نۇرباپا مەكەباەۆ, قادىرجان شياپوۆ, بەرىك ىسقاقوۆ, ايجان ىدىرىس قوستاعان زەرتتەۋشىلەر توبى جاس عالىمدارعا ارنالعان 2021–2023 جىلدارداعى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جەر سىلكىنىسىن بولجاپ كورىپتى. ناتيجەسىندە, كەيىنگى 100 جىلداعى جەر سىلكىنىستەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, الماتىداعى جەر سىلكىنىسىنە اسەر ەتكەن وقيعا وشاعىن بارىنشا ءدال بولجاعان ەكەن.
اۆتورلار اتالعان عىلىمي ماقالانىڭ اننوتاتسياسىندا: «بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى جالپىعا قولجەتىمدى سەيسميكالىق دەرەكتەر بازاسىنان الىنعان وتكەن عاسىرداعى ماڭىزدى جەر سىلكىنىستەرىن قامتيتىن دەرەكتەر جيىنتىعىنىڭ تالداۋىن ۇسىنادى. دەرەكتەر جيناعى گەوگرافيالىق كوورديناتتار, ماگنيتۋدالار جانە تاريحي جەر سىلكىنىستەرىنىڭ تەرەڭدىگى سياقتى ماڭىزدى اقپاراتتى قامتيدى. مۇنداعى ماقسات – الدا بولۋى مۇمكىن التى نەمەسە ودان جوعارى بالدىق سەيسميكالىق وقيعالاردى الدىن الا انىقتايتىن بولجامدى مودەلدەر جاساۋعا ماشينالىق ۇيرەتۋ ادىستەرىن پايدالانۋ», دەپ جازىپتى.
جەر سىلكىنىسى – قاشان بولاتىنىن ءدال, انىق ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق بولجاۋعا كەلەتىن, ادەتتە تاۋلى ايماقتاردا بولاتىن تابيعي قۇبىلىس. ءيا, بولجاۋعا بولادى دەگەنىمىزدىڭ ءمانىسى بار. مىسالى, نيدەرلاندتىق سەيسمولوگ فرەنك حۋگەربيتس بىلتىر اقپان ايىندا بولعان تۇركياداعى الاپات ءزىلزالانى ءۇش كۇن بۇرىن بولجاعان. سەيسمولوگ ف.حۋگەربيتس Twitter-دەگى پاراقشاسىندا: «تۇركيانىڭ وڭتۇستىگىندە, يوردانيادا, سيريادا جانە ليۆاندا 7,5 بالدىق جەر سىلكىنىسى بولادى. كۇشتىلىگى التى ماگنيتۋدادان جوعارى سەيسميكالىق ءدۇمپۋ 4 – 6 اقپان ارالىعىندا بولۋى مۇمكىن» دەپ جازعان. ايتقانى كەلدى. البەتتە بۇلاي ءدال بولجاۋعا جاقسى تاجىريبە, ءبىلىم مەن مىقتى تەحنيكالىق جاعداي كەرەك. تابيعاتقا, تىرشىلىككە ەتەنە جاقىن اتا-بابامىز بۇرىن اۋا رايىن, قىستىڭ قاتتى يا جىلى, جاۋىن-شاشىننىڭ از نەمەسە كوپ بولاتىنىن, ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردى الدىن الا جورامالداپ وتىرعان. حالىق اراسىنداعى تاجىريبەدەن قالعان دۇنيە عىلىمدا ءالى كۇنگە پايدالانىلىپ كەلەدى, سەيسموبيولوگيا دەپ اتالاتىن عىلىمنىڭ باعىتى وسى ءسوزىمىزدى ايعاقتايدى. سەيسموبيولوگيادا جەر سىلكىنىسىن جانۋارلار مەن جاندىكتەر ارقىلى بولجايدى. ايتالىق, 1975 جىلى قىتايدىڭ حايچەنگ قالاسىندا جىلاندار جىلى ورنىن تاستاپ كوشە باستاعان, وعان قوسا اۋلاداعى تاۋىق-قاز شۋلاپ, ەگەۋقۇيرىقتار ىنىنەن شىعىپ, قۇدىقتارداعى سۋ كوتەرىلگەن. توسىن قۇبىلىسقا نازار اۋدارعان شاھار بيلىگى تۇرعىنداردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىپ, ءبىر جارىم ايدان كەيىن بولعان 7 بالدان اساتىن جەر سىلكىنىسىنەن جۇرتتى امان الىپ قالىپتى. ال قازىر تەحنيكا دا, تەحنولوگيا دا, عىلىم دا دامىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەلەرىن قولدانۋ ادامزاتتى وركەنيەتكە باعىتتاپ قانا قويماي, الاپات اپاتتاردان ساقتايدى. سونداي زاماناۋي ءادىستىڭ ءبىرىن جوعارىدا اتالعان ءبىر توپ وتاندىق زەرتتەۋشى ازىرلەپ وتىر. وتكەندە الماتىداعى ءدۇمپۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى دەلىنگەن, ۇيلەر قۇلاپ, ادام ولگەن, قۋاتى جەتى بالدان اساتىن جەر سىلكىنىسى بولعان قىتايدا عالىمدارىمىزدىڭ عىلىمي ماقالاسى قىزۋ تالقىلانىپ, ءبىر تۇندە ەكى مىڭ رەت جۇكتەلىپتى.
زەرتتەۋشىلەر اتالعان ماقالادا: ء«بىز ەۋرازيا كونتينەنتىندەگى 1900 جىلدان 2023 جىلدىڭ 3 مامىرىنا دەيىن تىركەلگەن جەر سىلكىنىستەرى جونىندەگى دەرەكتى جينادىق. ناتيجەسىندە, ماگنيتۋداسى 2,9-دان 8,02-گە دەيىنگى 6997 وقيعا تىركەلدى. زەرتتەۋىمىزدە ءارتۇرلى ماشينالىق ۇيرەتۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, بولاشاقتاعى ىقتيمال جەر سىلكىنىستەرىن بولجاۋ ءۇشىن ماقساتتى ايماقتىڭ ءبىر عاسىردان اساتىن تاريحي ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە كەڭ تالداۋ جاسالدى. دەگەنمەن ءبىز پايدالانعان ۇلگىلەردىڭ ەشقايسىسى 80%-دان جوعارى دالدىككە قول جەتكىزە المادى. بۇل ەسەپتەۋ مودەلدەرىنىڭ جەتىستىگى – گەولوگيالىق پارامەترلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن جانە ەلەۋلى ۋاقىت كەزەڭدەرىن قامتيتىن جان-جاقتى, جوعارى ساپالى دەرەكتەر جيىنتىعىنىڭ بولۋىنا اسا تاۋەلدى. مودەلدەر ناقتى بولجامدار جاساۋ ءۇشىن ەمەس, ىقتيمالدىقتاردى ەسەپتەۋ جانە تاۋەكەلدى كورسەتەتىن ۇلگىلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز جەر سىلكىنىسىنىڭ ورنىن, كۇشىن نەمەسە ۋاقىتىن بولجاۋ سياقتى ناقتى تاپسىرمالارعا ۇلگىلەردى بەيىمدەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, سونداي-اق ناقتى ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ قاجەت ەكەنىن بىلدىرەدى», دەپ جازىپتى.
اۆتورلار وقىرماندار مەن زەرتتەۋشىلەرگە بۇل قورىتىندىلاردى ابايلاپ ءتۇسىندىرۋدى جانە ۇزدىكسىز زەرتتەۋلەر ارقىلى ۇدايى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن بولجامدى تۇسىنىكتەر رەتىندە قاراستىرۋعا كەڭەس بەرەدى. اتالعان زەرتتەۋ ماشينالىق ۇيرەتۋ الگوريتمدەرىن گەولوگيالىق تالداۋمەن بىرىكتىرەتىن سينەرگەتيكالىق ءتاسىلدى قولاي كورەدى. بۇل بىرلەسكەن كۇش جەر سىلكىنىسى قاۋپىن باعالاۋدىڭ دالدىگىن جاقسارتۋعا جانە ىقتيمال قاتە بولجامداردىڭ اسەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
ءبىز وسى عىلىمي زەرتتەۋدىڭ باس اۆتورى مارات نۇرتاس ۇلىمەن تىلدەستىك.
«مەن نەگىزى سەيسمولوگ ەمەس, ماتەماتيكپىن, ونىڭ ىشىندە قولدانبالى ماتەماتيكا مامانىمىن. ياعني ماتەماتيكانى جەر سىلكىنىسى سەكىلدى ءتۇرلى قولدانبالى سالادا قولدانۋدىڭ جولدارىن, ادىستەرىن زەرتتەيمىن. 2016 جىلى جەر استىنداعى ءتۇرلى قاباتتىڭ ديناميكاسىن زەرتتەۋ توڭىرەگىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرە ءجۇرىپ, وسى تاقىرىبىمدى تەرەڭدەتىپ, تەك تانىمدىق تۇرعىدا زەرتتەي بەردىم. 2019 جىلى امەريكادا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن تاعىلىمدامادان ءوتتىم, وسى كەزدە جاساندى ينتەللەكت, سونىڭ ىشىندە data science – دەرەكتەردى وڭدەۋ سالاسىنا كەلدىم. سول ۋاقىتتان بەرى بارىنشا وسى تاقىرىپقا دەرەك جينادىم, ءتىپتى ماگيسترانتتارىما جەر ديناميكاسىنا قاتىستى بىرنەشە ديسسەرتاتسيا دا قورعاتتىم. بىراق مۇنىڭ ءبارى جەتكىلىكتى جانە قولدانبالى دەڭگەيدەگى تەرەڭ عىلىمي زەرتتەۋ بولمادى. تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى الماتىداعى يونوسفەرا ينستيتۋتىندا جاسادىم», دەدى م.نۇرتاس ۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ينستيتۋتتا ەڭبەك ەتەتىن يونوسفەرا جانە سەيسمولوگيا سالاسىنداعى بىلىكتى عالىم, اكادەميك جۇمابەك جانتاەۆ ونى قولداپ, سەيسمولوگ رەتىندە زەرتتەۋگە قاجەتتى ناقتى اۋماقتاردى كورسەتىپ بەرگەن. 1900 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «U.S. Geological Survey» (USGS) اقش گەولوگيالىق قىزمەت قورىندا ۇيىم قۇرىلعاننان وسىعان دەيىن بولعان الەمدەگى جەر سىلكىنىستەرىنىڭ دەرەكتەرى ساقتالعان. سول قىزمەت قورىنداعى تەك ەۋرازيا قۇرىلىعىنا قاتىستى جەر سىلكىنىستەرى تۋرالى دەرەكتەر سانى 37 مىڭنان اسىپ كەتىپتى.
«دەرەك وتە كوپ بولدى, سوندىقتان ءبىز 6 بالدان تومەن جەر سىلكىنىستەرى تۋرالى دەرەكتەردى الىپ تاستاپ, 6700-گە ازايتتىق. بۇل دەرەكتەر جەر سىلكىنىستەرىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭدىكتە بولعانى, ماگنيتۋداسى, تولقىن تۇرلەرى سىندى 22 پارامەتر بويىنشا اقپارات بەرەدى, ياعني جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ, انىقتاۋ ءۇشىن وسىنشاما پارامەتر قاجەت بولادى. ال ەندى زەرتتەۋىمىزگە ارقاۋ بولعان 1923–2023 جىلدارداعى 6700 جەر سىلكىنىسىن 22 پارامەترگە كوبەيتىڭىز, قانشاما دەرەكتى قورىتقانىمىزدى بىلەسىز. ونى ارينە جاي كومپيۋتەر ەسەپتەي المايدى. مەن قوسىمشا IT ۋنيۆەرسيتەتتە قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور بولىپ جۇمىس ىستەيمىن, سول وقۋ ورنىنىڭ زەرتحاناسىنداعى الەۋەتى جوعارى كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن دەرەكتەردى وڭدەدىك. مachine learning – ماشينالىق ۇيرەتۋ ادىسىمەن جاساندى ينتەللەكتىگە 100 جىلدىق تاجىريبەنى دەرەكتەر ارقىلى ۇيرەتىپ شىعاردىق. ناتيجەسىندە, ماشينالىق ۇيرەتۋدىڭ مودەلدەرىن قۇردىق. وسى مودەلدەر ارقىلى جەر سىلكىنىستەرىنىڭ وشاقتارىن انىقتادىق. ياعني جاساندى ينتەللەكت ءبىزدىڭ دەرەكتەردى ماشينالىق وقىتۋ ادىسىمەن ۇيرەتۋىمىز ارقىلى 100 جىلدىق تاجىريبە جيناپ, بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن جەر سىلكىنىستەرىن بولجادى. كەشەگى قىتايدا بولعان, ءدۇمپۋى الماتىعا جەتكەن جەر سىلكىنىسى وسىلاي بولجانىپ, عىلىمي زەرتتەۋىمىزدەگى كارتاعا ەنگىزىلگەن ەدى. شىن مانىندە ءبىز جەر سىلكىنىسىن بولجاعان جوقپىز, بىراق كىشكەنە عانا ماقالامىزدا, زەرتتەۋىمىزدە «100 جىلدىق تاريحي دەرەكتەردى وڭدەۋ ارقىلى ولاردىڭ اراسىنداعى ماۋسىمدىق قايتالانۋلار بولا ما؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق. ناتيجەسىندە, شىنىمەن ۇلكەن دەرەكتەر قورى بولعان جاعدايدا بەلگىلى ءبىر ماۋسىمدىق قايتالانۋ زاڭدىلىقتارى بولاتىنىن بايقادىق», دەيدى عالىم م.نۇرتاس ۇلى.
وتاندىق عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ماقالانىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى رەتىندە التى بالدان كەم ەمەس جەر سىلكىنىسى بولاتىن ىقتيمال ورىندى كورسەتۋىن اتاۋعا بولادى جانە ونىڭ ناتيجەسىن الماتىداعىلار باستان وتكىزدى. بۇل – ۇلكەن زەرتتەۋدىڭ باسى عانا. بولاشاقتا عالىمدار تەرەڭدەي كەلىپ, ناقتى ۋاقىتىن, قايتالانۋ جيىلىگىن كورسەتە الاتىن دەڭگەيگە ۇمتىلىپ جاتىر. جوعارىداعى جەتىستىككە, دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىگە ءالى كوپ نارسەنى ۇيرەتۋ كەرەك. وعان قورداعى دەرەكتەر جەتكىلىكسىز, سەيسمولوگتەر مەن گەولوگتەردىڭ قولى, كومەگى, ولار جاسايتىن جۇمىستاردىڭ, زەرتتەۋلەردىڭ, مىسالى, جەردىڭ استىن تۇسىرگەن توموگرافيالىق سۋرەتتەردىڭ ناتيجەلەرى كەرەك. پروتسەنتيلى جوعارى عىلىمي جۋرنالدا جاريالانعان عىلىمي ماقالا الداعى ۋاقىتتا «Scopus» بازاسىنا شىعادى. شىقپاي تۇرىپ وسىنشاما مارتە جۇكتەلىپ, تالقىلانىپ جاتىر. ال كەڭ اۋقىمدا قولجەتىمدى بولسا, قانشاما تالقىلاۋعا تۇسەتىنىن بولجاي بەرىڭىز. عىلىمدا شەكارا جوق دەگەن وسى.