استانادا بيىل قىس تىم كەش ءتۇستى. وزگە وڭىرلەردە دە قاراشا, جەلتوقسان مەن سول ءبىر ەكى اي, ءتىپتى قاڭتاردىڭ كەي كۇندەرى جىلى بولعانىنا قۋاناتىندار بار. شىن مانىندە, بۇل – عالامدىق جىلىنۋدىڭ بەلگىسى. الەمدى الاڭداتقان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كوپ ەل اۋاعا بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىن ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەر مەن جىلىتۋ جۇيەلەرىنە كوشۋ ارقىلى ازايتۋعا تىرىسىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە سول قاتارعا قوسىلۋعا نيەتتى. بىراق ەلەكتر ەنەرگياسى شەكسىز ەمەس, ونىڭ دا سارقىلاتىن ءساتى بولادى. سونىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ۇسىنىلدى. سالۋ-سالماۋدى الداعى رەفەرەندۋمدا حالىق شەشەدى. ال ءبىز بۇل ماسەلەگە عىلىم تۇرعىسىنان ءۇڭىلىپ كوردىك.
قازىرگى رەاكتورلار – قاۋىپسىز
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىندا گازەتىمىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن گەوساياسي مۇددە ەمەس, ناقتى قاجەتتىلىك پەن مۇمكىندىكتەر تۇرعىسىنان قاراستىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە شەشكەن ءجون بولاتىنىن ايتتى. سونداي-اق ازاماتتار رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەن كەزدە اەس سالۋدى جاقتاعان نەمەسە قارسى بولعان ساراپشىلاردىڭ دايەكتى پىكىرلەرىن بارىنشا تارازىلاپ بارىپ شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرلان باتىربەكوۆ – ەلىمىزدە اەس سالۋدى جاقتايتىن بىردەن-ءبىر مامان.
– قازىر ەلىمىز اۋانى كومىرقىشقىل گازىنان ارىلتۋ ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەر مەن جىلىتۋ جۇيەلەرىنە كوشىپ جاتىر. بۇل ءۇردىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرەتىنى بەلگىلى. وندايدا ەلىمىز بولاشاقتا ەلەكتر ەنەرگياسىنا مۇقتاج بولۋى مۇمكىن. وسى تاپشىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن ەل پرەزيدەنتى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ورتالىققا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلدى. ءبىز قانشاما جىلدىق تاجىريبەمىزدى سالىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وتاندىق عالىمدار, ينجەنەرلەر بولىپ كەشەندى جۇمىستار اتقارىپ كەلەمىز. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسى بويىنشا ۇشجىلدىق زەرتتەۋ تسيكلى مارەسىنە جەتتى. زەرتتەۋ 4 ءىرى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلگەن 25 عىلىمي تاقىرىپتان تۇردى. سونىڭ ىشىندە IV بۋىن رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا ۇلكەن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جالپى, اەس سالۋعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقاندار مەن جاقتاۋعا جۇرەكسىنەتىندەر وسىعان دەيىن الەم تاريحىندا بولعان چەرنوبىل, فۋكۋسيما اتوم ەلەكتر ستانسالارىنداعى الاپات اپاتتاردى مىسالعا كەلتىرەدى. بۇل وقيعالار مەن اپاتتار وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىندا جاسالعان ەكىنشى بۋىن رەاكتورلارىندا بولعانىن ەسكەرگەن ءجون. ودان بەرى عىلىم دامىدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە سالۋعا 3 جانە 3+ بۋىندى, زاماناۋي, رەفەرەنتتى, تەرەڭ ەشەلوندالعان قورعانىس جۇيەلەرىنە يە رەاكتورلار قاراستىرىلعان. اتالعان رەاكتورلار اەس تاريحىندا بولعان بارلىق كەمشىلىك پەن اپاتتىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ جوبالانعان. عىلىمي دالەلدەمەلەرگە قاراساق, 3+ بۋىنداعى رەاكتورلاردا اۋىر اپات تەك 10 ملن جىلدا ءبىر رەت كەزدەسۋى مۇمكىن, – دەدى ە.باتىربەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, رەاكتورلاردىڭ قازىرگى بۋىنىندا كەز كەلگەن اپات كەزىندە رەاكتوردى ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز-اق قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرەتىن قابىلەتكە يە بەلسەندى جانە بەلسەندى ەمەس قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى بار. بەلسەندى ەمەس قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى تابيعي كۇشتەر مەن فيزيكالىق زاڭداردىڭ اسەرىنەن جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان عىلىمنىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرىنە ارقا سۇيەپ, وركەنيەتكە بەت العان ءجون. جالپى, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ادامداردىڭ كوبى سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ سالدارىنا جۇگىنەدى. بىراق اەس پەن اتوم قارۋىن سالىستىرۋعا مۇلدە بولمايدى. شىن مانىندە, اتوم ەنەرگەتيكاسى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, سونىمەن قاتار ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا دا ىقپال ەتەدى.
بالقاشتان ايىرىلىپ قالمايىق
قالالاردا, سونىڭ ىشىندە الماتىدا اۋانىڭ لاستانۋىن ءبىراز جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم ناسيبا بايماتوۆا الماتىدا اۋانىڭ لاستانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ رەتىندە جىلۋ قازاندىقتارى مەن توزعان كولىكتەردەن بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازىن اتاعان ەدى. ەگەر اەس سالساق, شىنىمەن دە قالالارىمىز تازالانا ما؟ ەكولوگ, «ەكوم» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى سۆەتلانا موگيليۋك اەس قۇرىلىسى كەرىسىنشە ەكولوگيالىق جاعدايدى ناشارلاتاتىنىن العا تارتىپ وتىر. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز ۋران وندىرۋدەن الدىڭعى ورىندا تۇرعاندىقتان, اتوم ەنەرگەتيكاسى قاجەت دەگەن دۇرىس ەمەس. شىندىعىندا, مەملەكەتتەردىڭ ءبارى بىردەي اەس سالۋعا كوشىپ جاتقان جوق. نەبارى 20 ەل اقش كوتەرگەن اتوم ستانساسى تۋرالى باستاماعا قولداۋ بىلدىرگەن. مۇنىڭىز – الەمنىڭ وننان ءبىرى عانا. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى ماسەلەگە كەلسەك, بەلارۋستىڭ 2020 جىلى ىسكە قوسىلعان اەس-ءى بىلتىر جارتى جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەمەدى, ياعني ەنەرگيانىڭ بۇل ءتۇرى ءبىز قالاعانداي تۇراقتى ەمەس.
– بارىنەن بۇرىن يادرولىق قالدىقتار مەن ءتريتيدىڭ قاۋىپى جوعارى. تريتي – رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە پايدا بولاتىن جانە ەشقانداي سۇزگى ۇستاپ قالا المايتىن وتە اۋىر سۋتەگى. وعان قوسا راديواكتيۆتى زاتتار ءتىپتى اپاتسىز كەزدە دە اعىپ كەتۋى مۇمكىن. الدا اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى رەفەرەندۋم كۇتىپ تۇر. بۇعان دايىندىق ەڭ الدىمەن ازاماتتارعا شىنايى نەگىزدەلگەن اقپارات تاراتۋدان باستالۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا ەنەرگيانى جيناۋ مەن ۇنەمدەۋ جولدارى دامىپ كەلە جاتىر. سودان سوڭ, كليماتتىڭ وزگەرۋىن جانە ەلىمىزدەگى تۇششى سۋدىڭ تاپشىلىعىن ۇمىتپاعان ءجون. ال بالقاش كولى (ستانسا وسى كولدىڭ ماڭىنداعى ۇلكەن اۋىلىندا سالىنۋى مۇمكىن) – تۇششى سۋدىڭ كوزى. دەمەك مۇندا اەس-ءتىڭ تيىمدىلىگىنەن قاۋپى كوبىرەك. ارال از بولعانداي, ستانسا سالىنسا, ءبىز بالقاشتان ايىرىلۋىمىز مۇمكىن, – دەدى س.موگيليۋك.
ەلەكتر ەنەرگياسى ارزاندامايدى
نارىق زاڭى بويىنشا تاپشى تاۋار قىمبات تۇرادى ءارى قىمباتتاي بەرەدى. ال ەلىمىزدە اەس سالۋدىڭ ەڭ باستى ماقساتى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ەدى. ولاي بولسا, اەس سالىنعان ەلدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ قۇنى ارزان بولۋى كەرەك. ءار اي سايىن كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ تۇبىرتەگىنە ۇڭىلگەندە ەڭ ۇلكەن سوماعا, ياعني ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇسىنداعى تسيفرلارعا بىردەن كوز توقتاتاتىنىمىز راس. مىنە, اەس سالىنسا, قاراپايىم جۇرت جاقسىلىعىن كورەتىندەي, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى ارزانداي ما؟
ەنەرگەتيك ءارى ەكونوميست, «Kegoc» كورپوراتسياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى اسەت ناۋرىزباەۆ اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنسا, باعا قىمباتتايتىنىن ايتادى. ساراپشى اەس قۇرىلىسىنا قارسى ەكەنىن دە جەتكىزدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
– بۇكىل الەم جاسىل ەنەرگيا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بەت بۇرىپ جاتىر. ادامزات اتوم ەلەكتر ستانساسىنان ارزان, كۇن مەن جەلدەن قۋات الۋدىڭ جىلدام جانە قاۋىپسىز كوزىن ويلاپ تاپتى. ەگەر اەس سالىنسا, تۇتىنۋشىلار جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 675 ملرد تەڭگە ارتىق تولەيتىن بولادى. ويتكەنى اتوم ستانسالارىنىڭ كيلوۆاتت-ساعاتى ۇنەمى قىمباتتاپ وتىرادى. بۇعان قوسا اەس جوباسى جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا يادرولىق قالدىقتاردى مىڭداعان جىل بويى ساقتاۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ال بۇل ايتارلىقتاي ماتەريالدىق رەسۋرستاردى قاجەت ەتەدى, – دەيدى ءا.ناۋرىزباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ينجەنەرگە ەلەكتر ەنەرگيانىڭ بولۋىن تاپسىرساڭىز, ماماندا مۇنى ورىنداۋدىڭ بىرنەشە جولى بار. ال اتوم ستانساسى – وتە قىمبات شەشىم. بۇل تالقىلاۋعا جاتاتىن ينجەنەرلىك شەشىم دە ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاعدىرى شەشىلەتىن ماسەلە. رەفەرەندۋم – ستانسا نەمەسە تەحنولوگيا تۋرالى ەمەس, كەلەشەك ۇرپاعىمىزدىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك.
– جاڭارتىلعان ەنەرگيا ۇلكەن اپاتتار بولعان كەزدە دە ادامدار ءۇشىن قاۋىپسىز. اپات بولسا, ادامدار ءولىپ كەتپەيدى نەمەسە ۇيلەرىن تاستاپ, كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولمايدى. جاڭارتىلعان ەنەرگيا ۋلى, زيان قالدىقتاردى بولمەيدى. وسى جاعىنان جاڭارتىلعان ەنەرگيا الدەقايدا سەنىمدىرەك. ەكىنشى جاعىنان اەس سالۋ ءۇشىن 10 جىلدان ارتىق ۋاقىت كەتسە, جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن سالۋعا 2-3 جىل جەتكىلىكتى. بولاشاقتاعى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى تەز, ارزان, قاۋىپسىز جاڭارتىلعان ەنەرگيامەن جابا الامىز, – دەدى ءا.ناۋرىزباەۆ.
كۇن دە, جەل دە, توپىراق تا توق بەرەدى
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اەس سالۋدى جوسپارلاۋعا جانە قۇرىلىسىنا 7-15 جىل, ەكسپلۋاتاتسيا, ياعني پايدالانۋعا بەرۋگە 30-40 جىل, اتوم يادروسىن قولدانۋدان قالعان قالدىقتاردى ساقتاۋعا 2500 جىلدان اسا ۋاقىت كەرەك. ال قۋات كوزىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنان الۋ 40 جىلدان اسپايدى. بۇل دەرەكتى «ۋيكيپەديا» اشىق دەرەككوزىندەگى مالىمەت تە راستايتىنداي, وندا رەاكتورلاردىڭ ورتاشا جاسى 29 جىل دەپ كورسەتىلگەن. سوندا اەس سالۋ ارقىلى ەنەرگيا تاپشىلىعىن تۇپكىلىكتى جويۋ مۇمكىن ەمەس بولعانى عوي. بۇل – ورتا ەسەپپەن العاندا 30 جىلعى تاپشىلىقتى جويۋدىڭ جولى, شەشىمى. ال ەندى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىن بولاشاقتا بولدىرماۋدىڭ اەس سالۋدان وزگە شەشىمى بار ما؟ اەس-كە بالاما شەشىم بار بولسا, بۇل قانشالىقتى ءتيىمدى ءارى سەنىمدى؟ Qazaq Green جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە قاراستى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى دەپارتامەنتىنىڭ ەكس-ديرەكتورى اينۇر سوسپانوۆانىڭ پىكىرىن سۇراپ كوردىك.
– قازىردىڭ وزىندە قازاقستانداعى اۋكتسيونداردا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جەل گەنەراتسياسى 12,38 تەڭگەگە, كۇن گەنەراتسياسى 12,5 تەڭگەگە باعالانادى. اۋكتسيوندا جەڭگەندەر بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە ستانسالار سالۋعا مىندەتتەمە الادى: جەل ستانسالارى ءۇشىن بۇل شامامەن 3-4 جىل, كۇن ستانسالارى ءۇشىن 2 جىلدى قۇرايدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا تاريفتەرىنىڭ باعاسى دا جاڭارتىلادى. 10,5 تەڭگە – Sungrow ءىرى قىتاي حولدينگىنىڭ ۇسىنىسى. ءبىز ولاردى ەلىمىزدەگى جەلگە قاتىستى باسقا جوبالار بويىنشا بىلەمىز. بۇلار استانادان اسا الىس ەمەس جەردەن 206 مۆت نىساندى سالىپ ۇلگەردى. قازىر اۋكتسيوننان ولار 50 مۆت جەڭىپ الدى. ولار ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى 10,5 تەڭگە بولاتىن ستانسا سالۋعا دايىن. بىزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى تاريفتەرى ەسكى گاز جانە كومىر ستانسالارى دەڭگەيىندە. مەن ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرمەن اينالىساتىن مودەليست مامانداردان ء«بىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر اتوم ستانساسىن قابىلداي الا ما؟» دەپ سۇرادىم. ولار قابىلداي المايتىنىن, ويتكەنى بۇل تىم قىمبات ەلەكتر ەنەرگيا كوزى ەكەنىن, اتوم ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىندا ودان قالاتىن قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ بولمايتىنىن ايتتى, – دەيدى ا.سوسپانوۆا.
Demoscope قوعامدىق پىكىرلەردىڭ ەكسپرەسس-مونيتورينگى بيۋروسى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك, زەرتتەۋگە قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 46,6 پايىزى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ يدەياسىن قولداعان ەكەن. ال اەس قۇرىلىسىنا قارسى ۋاجدەردىڭ 47,9 پايىزى اپاتتار مەن رادياتسيانىڭ اعىپ كەتۋ قاۋپىن, 31,3 پايىزى بالقاش كولىنىڭ تايازدانۋىن جانە باسقا دا ەكولوگيالىق زارداپتاردى, 7,4 پايىزى قۇرىلىس كەزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلى, 6,7 پايىزى مامانداردىڭ بولماۋى, تاجىريبەنىڭ ازدىعىن, سونداي-اق 5 پايىزى قۇرىلىستىڭ قىمبات قۇنى مەن ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالماقتى العا تارتقان.