ايماقتىق ەرەكشەلىك ەسكەرىلگەنى ءجون

– ەركىن يگەنباي ۇلى, ءسىز اۋىل شا­رۋاشىلىعى باعدارلامالارىنىڭ ىسكە اسۋىنا قاتىستى ساراپتاما جاساپ ءجۇرسىز. ءبىر جىلدارى وڭتۇستىكتە ماق­تا كلاستەرىن قۇرۋعا ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, بيۋدجەتتەن قى­رۋار قاراجات جۇمسالعانىن بىلەمىز. بىراق ماقتادان ماتا ءوندىرىپ, توقىما ونىم­دەرىنىڭ شىققانىن كورمەدىك. قايتا سالا تۇرالاعان ۇستىنە تۇرالاپ بارادى. وسىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– قانداي باعدارلاما بولسىن ونى ىسكە اسىرۋدىڭ عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەنگەن تۇجىرىمداماسى, ورىندالۋ ال­گو­ر­يتمى بولۋى كەرەك. سۇراعىڭىزدىڭ جاۋا­بىن سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىلارى, تۇ­جىرىمدامانى دايىنداعان اۆتور­لار بەرۋى قاجەت. كۇنى بۇگىنگە دەيىن باس­­قا سالا­لاردا دا مەملەكەتتىك جوبا­لار­­د­ىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقانى شامالى. اۋسترا­ليادان ۇشاقپەن ارنايى اكەلىن­گەن اسىل تۇقىمدى مەرينوس قوشقار­لار جەر­سىنبەي, مەملەكەتتىك بيازى ءجۇن ءوندىرۋ جوباسى دا اياق­سىز قالعانىنا قىنجىلعاننان باس­قا امال جوق. ماقتا ءوندىرۋ كلاستەرى وتە كۇر­دەلى, ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىس­تى بىرنەشە دەربەس سالادان تۇراتىن جۇيە ءارى وزىندىك تەلىمدىلىگى تاعى بار. ۇمىت­پاسام بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ مەر­زىمى 2002-2005 جىلدارعا بەلگىلەندى. سول جىلدارى كانادانىڭ ال­بەرتا پرو­ۆين­تسيا­سىندا قازاقستان, قىر­عىزستان عالىمدارىمەن بىرگە «OLD» كول­لەدجىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن حاري­كەين كومپانياسى قارجىلاندىرعان حالىقارالىق «CIDA» جوبا اياسىندا ءبىر اي شاماسىندا تاجىريبە الماستىق. ول جەردىڭ تابيعاتى ەلىمىزدىڭ شىعىسىنا وتە ۇقساس. وندا قازاقستاندا وندىرىلگەن مەتالدان ماشينا, تراكتور دەيسىز بە, بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, ءتىپتى مۇ­نايدى دا شىعارىپ, وڭدەپ, قولدانىپ جاتىر. كانادا بارلىق ەلگە ەگىن, مال ونىم­دەرىن, ءتىپتى ءتورت ت ۇلىك مالعا دەپ تابي­عي شوپتەردى نىعىزداپ, كالگاري قالاسى­نىڭ حالىقارالىق اۋەجايى ارقىلى اراب ەل­دەرىنە تاسىپ, ساتۋمەن اينالىسىپ جاتقا­نىن كوردىك. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, ماقتا كلاستەرى ناتيجەسىن بەرۋى ءۇشىن جوبالار سەرپىندى ءارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالۋى قاجەت. الدىمەن ماقتا ءوسىرۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسىن جولعا قويۋ باعدارلاماسى ىسكە اسۋى قاجەت بولاتىن. سول جىلدارى تەلەديداردان ەكونوميستەر, عالىمدار ناتيجەسىز قالعان سول جوبالاردى جان-جاقتى قولداپ, مەملەكەتتىك ارنالاردا ناسيحاتتاعانىن بىلەمىز.

– قازىرگى كەزدە جەڭىل ونەركاسىپ جا­عى­نان قىرعىزستان مەن وزبەكستان بىز­دەن وق بويى وزىق تۇر. ءبىز ءالى ماسەلەنى تال­قى­لاۋدان ارىعا بارا الماي وتىرعان سياقتىمىز.

– وزبەكستان ەل ەكونوميكاسى داعدا­رىس­قا ۇشىراعان جىلدارى (1993-2000) ماقتانى ەكسپورتقا, اسىرەسە تۇركياعا شى­عارىپ, داعدارىس كەزىندە مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىن تولتىردى. ولار الدىمەن ماقتانى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن, كەيىننەن ءجىپ ءيىرۋ, ماتا شىعارۋ بويىنشا ارنايى جەكە-جەكە باعدارلامالار قابىل­داپ, وندىرىستەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جاڭار­تىپ, كلاستەرلىك تەحنولوگياعا قول جەت­كىزدى. ولار بۇگىن وزدەرى وسىرگەن ماق­تا­سىن وڭدەپ, تازا ماتا ءوندىرىپ, تىگىن كاسىپورىندارىن جولعا قويىپ, وتاندىق بۇيىمدارىن ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالدى.

– ەلىمىزدىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامى­تۋ ءالى كۇنگە وزەكتى بولىپ وتىر. ايماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىم­داما­لارىن ازىرلەگەندە قانداي باسىمدىق­تار­دى نەگىزگە الۋ قاجەت؟

– بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ باي تابيعي رەسۋرستارى, ەۋروپا مەن ازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسۋىمىز دامۋىمىزعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشادى. ەگەر وسى ارتىقشىلىقتار سالىستىرمالى تۇردە قىسقا مەرزىمدە ءتيىمدى پايدالانىلسا, لوگيستيكا داميدى, قالادا, اۋىلدا, اسىرەسە شەكارالاس ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارادى. قايتادان قۇرىلعان بۇرىنعى وبلىستار­دىڭ وركەندەۋى مۇنداعى ءاربىر سالانى جان-جاقتى دامىتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولارى انىق. بۇل رەتتە مەن ورتالىقتاندىرىلعان قارجى رەسۋرستارىن دەتسەنتراليزاتسيا ماسەلەلەرىنە, ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جانداندىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدا­رۋ قاجەت دەر ەدىم. جالپى, ەلىمىزدىڭ, اسىرەسە وڭتۇستىك, شىعىس, ورتالىق, باتىس وڭىر­لەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ رەسۋرس­تىق الەۋەتى – اگروونەركاسىپ كەشەنىن ماقساتتى تۇردە دامىتاتىن بولسا, بۇل حالىقتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, كەيبىر تۇرلەرىن ەكسپورتتايتىن ەلگە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دايەكتى دامىتۋ تۇپكى ماقسات پەن وعان جەتۋدىڭ ءتاسىلىن ناقتى بولجاما­يىنشا مۇمكىن ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرعان كەزدە نارىقتىق قاتى­ناستار دامۋىنىڭ وبەكتيۆتى زاڭدى­لىقتارى, تاماقتانۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەل­گەن ستاندارتتارى, جەرگىلىكتى ونەركاسىپ­تىڭ شيكىزاتقا قاجەتتىلىگى, گەنەتيكالىق الەۋەت, ەگىننىڭ, جانۋارلاردىڭ ونىمدىلىگى, بارلىق ايماقتىڭ تابيعي بيوكليماتتىق مۇمكىندىكتەرى سياقتى فاكتورلاردى ەسكەرۋ قاجەت. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ بولجامدى جىل سايىنعى ءوسىمىن 180-200 مىڭ ادامعا جانە ءونىم تۇتىنۋعا مەديتسينا ۇسىنعان نورمالاردى جانە ونەركاسىپتىك شيكىزات كولەمىن ۇلعايتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدار­لاما­نىڭ ماقساتى – ونىمدىلىكتى ەكى جارىم ەسە, اگروونەركاسىپ كەشەنى ونىم­دەرىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جانە وتاندىق ءوندىرىستىڭ الەۋمەتتىك ما­ڭىزى بار تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ. 2024-2029 جىلدارى باعدارلاما جالعاسىن تاپپاق. ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتاردى مامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.

– ايماقتىق تابيعي رەسۋرستىق ەرەك­شەلىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن اگرو­سەكتوردىڭ قاي سالالارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون؟

– ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەنگە دەيىن سەمەي, تورعاي, جامبىل, جەزقازعان سەكىلدى قالالاردا ەت كومبيناتى, ءسۇت زاۋىتى, ءجۇندى باستاپقى وڭدەۋ, الماتىدا ءجىپ ءيىرۋ, ماتا توقۋ كومبيناتتارى جۇمىس ىستەدى. كىشىگىرىم اياگوز, ارقالىق, ءتىپتى ءۇرجار, اقسۋات, شەمونايحا سياقتى شاعىن اۋىلدىق جەرلەردە مال, ەگىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ ونىمدەرىن وڭدەپ شىعاراتىن زاۋىتتار, ءسۇت-ىرىمشىك, ەت-شۇجىق كومبيناتتارى بولدى, ولاردا مىڭداعان ادام قىزمەت ەتتى. بۇل ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بارلىعى وداقتىق ماڭىزعا يە ەدى, ولاردىڭ ءبىر بولىگى ونىمدەرىن شەتەلد­ەرگە دە ەكسپورتتادى. مىسالى, ءۇرجار اۋدانىنداعى زاۋىت ىرىمشىكتىڭ بىر­نە­شە ءتۇرىن ەۋروپا مەملەكتتەرىنە, قاس­كەلەڭ اۋدانىنداعى كىشىگىرىم تىگىن فاب­ريكاسى 1995 جىلعا دەيىن تازا ماقتا­دان, جۇننەن توقىلعان بۇيىمدارىن كانا­داعا ەكسپورتتادى. 1980-1990 جىلدارى سەمەي, تورعاي, جەزقازعان ءوڭىرى ەلى­مىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن, اسىرەسە, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ فلاگمانىنا اينالدى. اتالارىمىز قوي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونى جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرگەن, ونىڭ ونىمدەرىن ەلدىڭ تۇرمىستىق قاجەتتىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. سان عاسىر بويى جيناقتالعان تاجىريبەنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ولكەسىنىڭ تابيعاتىمەن تەرەڭ ۇيلەسكەن مال ءوسىرۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە قوي-ەشكى ءوسىرۋدىڭ ەرەكشە ءبىر جۇيەسى قالىپتاسقان. سوندىقتان قوي شارۋاشىلىعى ەلىمىزدىڭ شىعىس, ورتالىق, باتىس, وڭتۇستىك ايماقتارىندا رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ باستى ءبىر سالاسى بولۋ كەرەك دەپ سانايمىن.

اڭگىمەلەسكەن –

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى