عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامىعان كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءتىپتى عىلىمداعى جاڭالىقتارعا تاڭعالمايتىن دا بولدىق. پوستكەڭەستىك ەلدەردە عىلىمنىڭ كەنجەلەپ قالعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. «عالامدىق جىلىنۋعا» بايلانىستى تيىمدىلىككە, ۇنەمدىلىككە, ەكولوگيالىق تازالىققا تالاپ كۇشەيە ءتۇستى. ەنەرگيانىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ساقتاۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇر. ەلەكتر قۋاتىن ساقتايتىن باتارەيالاردىڭ دامۋى ەلەكترموبيلدەر داۋىرىنە اكەلدى. ەندى ءبىرى – جىلۋدى ساقتاۋ تەحنولوگياسى. تابيعاتتا گلاۋبەر تۇزى سياقتى زاتتاردىڭ جىلۋدى ء«سىڭىرىپ الاتىن» قاسيەتى بار, كەرەك كەزىندە سول جىلۋدى قايتا الۋعا دا بولادى. ونى اعىلشىنشا PCM-phase change material دەيدى. زات ءبىر تەرموديناميكالىق كۇيدەن (قاتتى, سۇيىق, بۋ) ەكىنشى كۇيگە وتكەندە جىلۋ بولەدى نە سىڭىرەدى.
جاڭا جىلدىڭ الدىندا ينتەرنەتتەن سونداي ماتەريالداردى قاراپ وتىرىپ شەتەلدىك عالىمداردىڭ Kenisarin دەگەن عالىمعا سىلتەمە جاساعانىن كورىپ قالدىق تا, كەنەسارى حانعا قاتىسى بار ما ەكەن دەپ ىزدەپ كوردىك. «مۇرات كەنەسارين – ۇلىبريتانيالىق نورتۋمبريا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (Northumbria University) اكادەميالىق زەرتتەۋشىسى. اۆتور «جىلۋ ەنەرگياسىن ساقتاۋ جانە جاسىرىن (لاتەنتتىك) جىلۋ» تاقىرىپتارىنداعى زەرتتەۋلەرگە ءوز ۇلەسىن قوسقان. اۆتوردىڭ h يندەكسى – 13, 22 جاريالانىمنىڭ بىرلەسكەن اۆتورى, ودان 2837 دايەكسوز كەلتىرىلگەن. مۇرات مۇحامەد ۇلى كەنەساريننىڭ بۇرىنعى جۇمىس ىستەگەن ورىندارى – وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى مەن Durham ۋنيۆەرسيتەتى», دەگەن مالىمەت تاپتىق. دەرەۋ ەلەكتروندى پوشتاسىن تاۋىپ الىپ, حات جازدىق. كوپ كەشىكپەي جاۋاپ تا كەلدى. پوشتانى وقي بەرمەيتىنىن, كوزى ناشار كورەتىندىكتەن تەلەفونمەن سويلەسكەندى قۇپ كورەتىنىن ايتىپ, ءنومىرىن جازىپ جىبەرىپتى. ۋاتساپپەن حابارلاسىپ, ءجون سۇراسىپ ءبىراز اڭگىمەلەستىك. تىڭداۋشى بولعان سوڭ, ءسوز رەتىن بۇزباي سول قالپىندا بەرۋگە تىرىستىق.
ءبىر تاڭعالعانىمىز, عالىم اعامىز وزبەكستاندا تۋىپ, ماسكەۋدە وقىسا دا, قازاقشا تازا سويلەيدى ەكەن. عىلىمي تەرميندەرگە كەلگەندە عانا ورىسشالاپ, اعىلشىنشالاپ كەتتى. «قازاق ەلىندە كەنە حانعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ەرەكشە», دەگەن سوزىمە: «ول ءسوز جۇزىندە عانا. الاشوردا ارىستارىن دا تولىق مويىنداماي جاتىر», دەپ جاۋاپ بەردى اعامىز.
ول كەنەسارىنىڭ بايبىشەسى كۇنىمجاننان تۋعان ءۇش ۇلدىڭ كىشىسى احمەت سۇلتاننىڭ ۇرپاعى ەكەن. ونىڭ ءبىر بالاسى – ءازىمحان. مۇرات اعامىز ءازىمحاننىڭ نەمەرەسى. اتاسىنىڭ سەگىز بالاسى بولعان. ءازىمحان 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەن. سەگىز بالا دالادا قالعان. اكەسى تاشكەنگە 13 جاسىندا كەلىپ, سوندا قالىپ قويعان. پتۋ-دا وقىپ, «وتاربا پەش جاعۋشىسى» دەگەن ماماندىق العان. الماتىداعى ءوزى قۇرالىپتاس كەنە بابامىزدىڭ ۇرپاقتارىمەن حابارلاسىپ تۇرادى ەكەن. «تورەلەر – بەكزات تا قاراپايىم, ولار وزدەرىنىڭ تاريحى مەن ورنىن بىلەدى جانە قازىر نە بولىپ جاتقانىنان دا حاباردار», دەيدى اعامىز.
وتباسىندا ءبىر ۇل, ءۇش قىزى, التى نەمەرەسى بار ەكەن. ۇلكەن قىزى دارىگەر. ۇلى اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى. ورتانشى قىزى اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى, كىشى قىزى گەرمانيادا وقىعان, قازىر اقش-تا تۇرادى. «تاشكەنت قالاسىنىڭ شىعىسىنا قاراي دۇرمەن, ارعىن, قىبىراي دەگەن ەلدى مەكەندەر بار. سول دۇرمەن مەن ارعىننىڭ ورتاسىندا تۇرامىز. ول جەردە تۇراتىن قازاق وتباسىلارى كوپ», دەدى.
عالىمنىڭ جاسى سەكسەندە, ەلۋ جىل بويى عىلىممەن, ونىڭ ىشىندە رسم ماتەريالدارىمەن اينالىسقان. ماسكەۋ ەنەرگەتيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن, ينجەنەر-جىلۋ تەحنيگى. كانديداتتىق جۇمىسى – «جوعارعى تەمپەراتۋرالاردا ەريتىن ماتەريالداردى بالقىتۋ». مىسالى, نيوبي, موليبدەن, بەريلي سياقتى. وزبەكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا كۇن ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن. كوزى ناشار كورگەندىكتەن جۇمىستى قويعانىنا ءۇش جىل بولىپتى. ەكى كوزىنە دە وپەراتسيا جاساتقان. كەيىنگى جىلدارى نيۋ كاسسلدىڭ نورتۋمبريا ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەگەن. سوڭعى عىلىمي ماقالاسى اعىلشىن تىلىندە 2023 جىلى جارىق كورىپتى. «جالپى, جىلۋدى ساقتاۋ ماسەلەسىمەن كسرو كوپ اينالىسا قويعان جوق. ول كەزدە بۇل تەحنولوگيانىڭ قولدانۋ اياسى كەڭ بولمادى», دەيدى عالىم. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەزدەگى عىلىمي جۇمىسى عارىش كەمەلەرىندە كۇن مەن ءتۇن جىلدام اۋىساتىندىقتان, ىستىق پەن سۋىق تەز الماساتىندىقتان, سول جىلۋدى ساقتاپ, سۋىق كەزدە قولدانۋدى زەرتتەۋ بولعان. «بۇل عىلىم سالاسىندا بۇرىن جىلىنا ون شاقتى عانا ماقالا باسىلسا, قازىر مىڭداپ شىعىپ جاتىر. رسم عىلىمىندا جەتىستىككە جەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ماۋسىمدىق جىلۋ ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە قيىن», دەيدى اعامىز.
اعامىزدىڭ وي-پىكىرلەرى دە ەرەكشە. مىسالى: «قىتاي الەمدەگى بارلىق پاتەنت پەن تەحنولوگيانى ساتىپ الىپ, جالپى كۇن, جەل, گەوتەرمالدىق جابدىقتاردى وندىرۋدە الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. وزبەكستان ءالى اەس سالۋعا قاتىستى شەشىم قابىلداعان جوق. «روساتوم» ستانسا سالۋعا قۇلشىنىپ-اق وتىر. شەشىم قابىلداي الماۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى سۋ ماسەلەسى. اتوم رەاكتورىن سۋىتۋ ءۇشىن مول سۋ كەرەك. ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ سۋ مولشەرى كەيىنگى ەلۋ-الپىس جىلدا ەكى ەسە ازايدى. ارالدىڭ جاعدايى بەلگىلى. پاميردەگى سۋ مۇزدىقتارى جۇقارىپ كەلەدى».
«مەن ءارتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىمدار باس قوسقان كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ جۇرەمىن. تۇركياعا جول تۇسكەندە بايقاعانىم, قازاق جاستارى وندا كوپ وقيدى. ويتكەنى ونداعى ءبىلىم دەڭگەيى قازاقستان مەن وزبەكستانعا قاراعاندا جوعارى. قازىر ولارعا ورىس, ۋكرايندەر دە بارىپ وقيتىن بولدى. تامىر-تانىستىق نە پارا بەرىپ وقۋ دەگەن جوق. تۇرىكتەر – مەملەكەتشىل ءارى پاتريوت. تۇرىكتەكتەس حالىقتارعا باۋىرىم دەپ قارايدى. وقۋى دا ارزان, ەمتيحانسىز قابىلدايتىن وقۋ ورىندارى دا بار. ساباق بەرەتىن ۇستاز مىندەتتى تۇردە اعىلشىنشا ءبىلۋى كەرەك. وقۋ ارزان, جىلىنا 200-800 دوللار شاماسىندا. مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردە – 2 مىڭ دوللار, ال مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتە 5 مىڭ دوللار بولادى».
« ۇلىبريتانيانىڭ كىتاپحانالارى عاجاپ. كىتاپ وقيتىن زالدارى كەرەمەت, كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تەحنيكالىق بازاسى مىقتى. وقىتۋشىلار بۇكىل دۇنيە جۇزىنەن كونكۋرس ارقىلى قابىلدانادى. جەرگىلىكتى اعىلشىندار ايلىعى كوپ ينجەنەرلىك ماماندىققا ۇمتىلادى. بىزدەگى مۇعالىمدەردىڭ 90 پايىزى اعىلشىنشا بىلمەيدى. ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋدا وبەكتيۆتىلىك جوق. مۇنى ءوزىمنىڭ بالالارىمنىڭ, نەمەرەلەرىمنىڭ قالاي وقىعاندارىنان بىلەمىن. وزبەكستاندا گرانتتىق وقۋ جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ 30 پايىزىن قۇرايدى. قالعانى اقىلى وقۋ, تولەمى جىلىنا 2 مىڭ دوللارداي. ءبىز ءالى «ورتالىق ازيالىق» دەپ اتالاتىن مەنتاليتەتتەن قۇتىلا الماي كەلەمىز».
«مەن شەتەلدىك گرانتتارعا قاتىسىپ, 100 بالدىق مۇمكىندىكتەن 93 بالل يەلەنىپ گرانت ۇتىپ الىپ, ۇلىبريتانيانىڭ Northumbria ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەدىم. شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە الەمدىك تسيفرلانعان كىتاپحانالارعا, عىلىمي جۋرنالدارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. ونسىز عىلىم جاساۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, بىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ول جوق».
«بىزبەن (كەنەسارى ۇرپاقتارى دەگەنى بولسا كەرەك – س.ى.) كوپ ادام حابارلاسقىسى كەلەدى, اسىرەسە جۋرناليستەر قاۋىمى. بىراق سەنىم ماسەلەسىندە تارتىنامىز. سوندىقتان سىرىمىزدى بوتەنمەن ءبولىسۋدى قالامايمىز. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا پەندەلىك اڭگىمەلەر, تامىر-تانىستىقپەن قىزمەتكە تۇرۋ ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ كەزىنەن باستالىپ, تىيىلۋى قيىن بوپ تۇر...»
اعامىزبەن سويلەسىپ بولعان سوڭ, جىلى قوشتاسىپ, الداعى كەزدە حابارلاسىپ تۇرۋعا تىرىساتىنىمىزدى ايتتىق. تورە تۇقىمىنىڭ اتاجۇرتىنان جىراقتا جۇرسە دە, مەملەكەتشىلدىگى مەن پاتريوتتىعى, عالىمداعى جولى بىزگە ۇلگى بولاتىنداي. «تەكتىدەن تەكتى تۋادى, تەكتىلىك تۇقىم قۋادى» دەگەن وسى. «تورىمدە وتىراتىن تورەم سىرتتا ءجۇر» دەگەندەي, بۇل اعامىزعا ارتار كىنا جوق. تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولدى. كەنەسارىنىڭ باس سۇيەگىنە قاتىستى الىپقاشپا اڭگىمە ايتقاننان بۇرىن ارتىندا قالعان ۇرپاعىن تۇگەندەپ العان دۇرىسىراق-اۋ, ءسىرا.
سۇلتان ىبىراي