تىرنەكتەپ جيعان-تەرگەن دۇنيە – وبەكتەپ تاپقان-باققان بالا-شاعانىڭ قامى. سولاردىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن بەينەتكەش اتا-انا ەشتەڭەدەن دە ايانىپ قالمايدى. «ەرتەڭ راقاتتى وسى بالالاردان كورەمىز» دەيتىن اياۋلى ءۇمىتتىڭ ءوزى تاۋ قوپارارداي الاپات كۇش بەرەدى. ءجيى ايتىلاتىن «بالا – ەڭ ۇلكەن كاپيتال» ءتامسىلىنىڭ ءمانى دە وسىندا جاتىر.
ءيا, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جەتكىنشەكتەرىن جەتكىزۋ, ەل قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن بارلىق اتا-انا بارىنشا كۇش سالادى. مۇنداعى كۇش دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر سيپاتى – قاراجات. ياعني بالالاردىڭ باقىتتى شاعىن قامتاماسىز ەتۋ, جان-جاقتى دامىتۋ اۋپىرىمدەپ بولسىن اجەپتاۋىر قارجى قۇيۋدى قاجەت ەتەدى. وسىلايشا, ولاردىڭ بولاشاعىنىڭ دا ىرگەتاسى قالانادى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى – قايتارىمدى قارىز رەتىندە ەمەس, العاۋسىز پارىز دەپ جاسالاتىن اكە-شەشەنىڭ مىندەتى. بىراق «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەگەندەي, بالاڭ ومىردە تابىسقا جەتىپ, تۇلعا بولىپ قالىپتاسا السا, ەڭبەگىڭنىڭ جانعانى, ەككەنىڭنىڭ جەمىس سالعانى.
بۇل جەردە ءبىز بالاعا بەرەرىمىزدىڭ ماتەريالدىق جاعىن ءسوز ەتپەكپىز. حالىق ساناسىندا تاپقان-تايانعان ناپاقاسىنىڭ ءبارىن بالا-شاعاسىنىڭ نەسىبەسى دەپ ءبىلىپ, بارلىعىن سولاردىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاساپ جاتىرمىز دەيتىن تۇسىنىكتىڭ باسىم ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بالالاردىڭ بولاشاعىنا دەپ اقشا جينايتىن اتا-انالاردىڭ ۇلەسى وتە از. ساراپشىلاردىڭ باعامداۋىنشا, ەلىمىزدە حالىقتىڭ شامامەن 10%-ىنان استامى عانا بالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى قۇپ كورەدى. ال نەگىزىندە 60%-عا جۋىق جۇرتتىڭ بالا كاپيتالىنا ۇلەس قوساتىنداي جاعدايى بار ەكەن. سوندا بۇل حالقىمىزدىڭ بالا بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدى قۇنتتامايتىنىنىڭ كورىنىسى مە, الدە قارجىلىق ساۋاتىنىڭ ءالى دە تومەندىگىنەن بە؟ جالپى, بالاعا كاپيتال جيناۋ داستۇرىمىزدە بار ما ەدى؟
وسىنداي ساۋالداردىڭ جەتەگىندە وتىرعاندا ءتورت جىل بۇرىن تۇڭعىشىم دۇنيەگە كەلگەندە شەشەمنىڭ نەمەرەسىنىڭ اتىنا دەپوزيت اشىپ, اقشا سالعانى ەسىمە ءتۇستى. قىزىعى, سول سالىنعان قارجى – ناعاشى اتامنىڭ مەنىڭ بالام تۋعاندا اتاعان تاناسىنىڭ پ ۇلى. سوندا شەشەم: «ول تانانى قوسا قوياتىن قوراڭ دا جوق. ودان دا ونى ساتىپ, قاراجاتىن قورعا سالايىق. ۇستىنە پايىز دا قوسىلىپ تۇرادى, ءبىز دە, ءوزىڭ دە اقشا سالىپ وتىرامىز», دەپ اقىل ايتتى. كەيىن ويلاپ قاراسام, قازاقتا بالا دۇنيەگە كەلگەندە ءوز جۇرتىنان دا, ناعاشى جۇرتىنان دا قارا اتايتىن ءداستۇردىڭ نەشە اتاسى بار ەكەن. ونداي اتالعان مالدارعا ەن سالىنىپ, ونىڭ باسى بىرنەشە جىلدا ءبىرشاما كوبەيگەن دە جاعدايلار بولعان. ياعني بالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ – قازاققا جات دۇنيە ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ۇل ەرجەتىپ ۇيلەنگەندە ەنشىسىن بولەتىن, قىز بويجەتىپ ۇزاتىلعاندا جاساۋىن بەرەتىن ءداستۇرىمىز دە وسى بالا كاپيتالى دەگەن ۇعىمنان الىس ەمەس سياقتى. تەك زامان اعىمىنا قاراي ولشەمدەر وزگەرگەن. جوعارىدا كەلتىرگەندەي, مالدىڭ ورنىن پۇل, قورانىڭ ورنىن قور باستى. اينالىپ كەلگەندە, بۇرىنعىنىڭ بالاعا دەپ مال جيناۋى بۇگىنگىنىڭ قور جيناۋى بولىپ تۇر. قۇددى, قوسىلعىشتاردىڭ ورنى اۋىسقانىمەن, ءمانى وزگەرمەگەن قوسىندى ىسپەتتى. ەندى وسى اۋىسۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, زامانا كوشىنە ىلەسەتىن اتا-انالاردىڭ قاتارى ارتقانى ماڭىزدى.
بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋشىلىك تە بار سياقتى. ويتكەنى بارعان سايىن جۇرتتىڭ قارجىلىق ساۋاتى ارتىپ, قاراجاتىن ءتيىمدى ۇقساتۋ جاعىنان وڭ اسەر بايقالادى. مىسالى, 2023 جىلدىڭ قاراشاسىنداعى دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدە 300 مىڭعا جۋىق بالانىڭ اتىنا بانكتەردە دەپوزيتتەر اشىلىپتى. «وتباسى بانكى» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆانىڭ ايتۋىنشا, جاسىنا تولماعان بالالارعا 12 721 دەپوزيت اشىلعان. ال 5 جاسقا دەيىنگى بالالاردا 50 140 دەپوزيت بار.
وسى «وتباسى بانكىنىڭ» وزىندە بالا كاپيتالىنا باعىتتالعان ەكى دەپوزيت ءتۇرى بار. بۇل – «قاراپايىم بالالار» دەپوزيتى جانە «ارناۋ» دەپوزيتى. ەكەۋىنىڭ ازداعان ايىرماشىلىعى بولعانىمەن, قارجى قۇيعان سايىن ۇستىنە پايىزى مەن مەملەكەتتىك سىيلىقاقى قوسىلىپ, جيناق مولايا تۇسەتىن ارتىقتىقشىلىقتارى بارشىلىق. بالالار دەپوزيتتەرىنىڭ ءتيىمدى شارتتارى بالا 18 جاسقا تولعاننان باستاپ-اق باسپانا الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ەسەيگەندە بولىنەتىن ەنشىسى دايىن. وسىلايشا, بۇرىنعىنىڭ ولشەمىنە سالساق, بالا كاپيتالى ەنشىگە دەپ مال جيناۋ بولىپ شىعادى.
بالالاردىڭ بولاشاقتا باسپانالى بولۋىنا باستايتىنى سياقتى ءبىلىم الۋىنا دا جاعداي جاسايتىن جيناقتار بار. سونىڭ ءبىرى – «Aqyl» دەپوزيتى. بۇل جيناقپەن ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورنىندارىندا, سونداي-اق شەتەلدەردە كەز كەلگەن ءبىلىم الۋ ءتۇرىنىڭ اقىسىن تولەۋگە بولادى. ال ەگەر بالا گرانتقا تۇسسە, دەپوزيتتەگى اقشانى باسقا بالانىڭ اتىنا اۋدارۋ قاراستىرىلعان. اتالعان دەپوزيت ءتۇرى ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بىرنەشە بانكتە بار.
وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتەن بارلىق بالانىڭ اتىنا اقشا اۋدارىلا باستاۋى جاڭا جىلدىڭ جارشىسى بولىپ تۇر. بۇل «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى – ەلدىڭ ەن بايلىعىنان بالالاردىڭ بولاشاعىنا بولىنگەن ەنشى. ەندى وسى يگى باستاماعا عانا يەك ارتىپ قويماي, بۇعان قوسا اتا-انالار تاراپى دا بالالارىنىڭ اتىنا جاپپاي دەپوزيت اشىپ قويسا, قانەكەي؟ وسىلايشا, جاڭا جىل جارىلقاپ, ءار بالانىڭ نەسىبەسى ەسەلەنە تۇسسە, نۇر ۇستىنە نۇر.