استراحان گۋلاگى

زەرتتەۋشىلەر دەرەگىنە سۇيەن­سەك, 1951-1952 جىلدارداعى مالى­مەتتەر بويىنشا قازاقكسر-ءنىڭ 14 وبلىسىندا 26 لاگەر ءبولىمى مەن بولىمشەسى جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ءبىرى – كاسپي تەڭىزىنىڭ سول­تۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان گۋلاگ جۇيەسىنە قاراعان «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى.

قازىر مەملەكەت تاراپىنان تا­ريحتا­عى اقتاڭداقتاردى زەرتتەۋ­گە جان-جاق­تى مۇم­كىندىك جاسالىپ وتىر. «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ تاري­حىن زەرتتەۋگە دە ارنايى جوبا سەبەپشى بولدى. زەرتتەۋشى عا­لىمدار عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالاعان كون­كۋرستى ۇتىپ ال­عاننان كە­يىن وسى تاقىرىپپەن ارنايى اينا­لىسۋعا قول جەتكىزدى. جوبا «گۋلاگ جۇيەسىندەگى پرور­ۆا جانە استراحان لاگەرلەرى: تاريح, ەس­تەلىك, تاعىلىم (1932-1950)» دەپ اتالادى. جوبا قۇرامىنا ۇلجان احمەتوۆا, مۇقتار ابىلسەيىت, امانگەلدى جۇماباەۆ, سەرىكجان يسمايلوۆ ەنىپ, ولار ارحيۆتەگى لاگەر دەرەكتەرىمەن تانىسادى. وسىلايشا, عىلىمي جۋرنالداردا بىرنەشە ماقالا جاريالاپ, «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ قۇپيا قۇجاتتا­رىن اشىپ, زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. وعان 30 جىل بويى ستاليندىك لاگەرلەر تاريحىن زەردەلەۋمەن اينالىسقان رەسەيلىك عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گالينا يۆانوۆا دا قاتىسقان.

– جوبانىڭ ماقساتى كسرو كولەمىندە گۋلاگ جۇيەسىنە ەن­گەن «پرورۆا-استرا­حان» ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىنىڭ تاريحىن, اتقار­عان قىزمەتىن, وندا ۇستالعان تۇت­قىنداردىڭ قيلى تاعدىرىن زەرتتەپ, وتكەننەن تاعىلىم الۋدى كوزدەيدى. بۇل تاقىرىپقا كەز­دەي­سوق كەلگەن جوقپىز. بىر­نەشە جىل قاتارىنان ارحيۆتەردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن كەزەڭدە كەي­بىر كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تاريحي وقي­عالارى بەلگىسىزدىككە تىرەل­گەن شەشىمى جوق سۇراقتار تابىلدى. گۋلاگ جۇيەسىندەگى «پرورۆا» (استرا­حان) لاگەرىنىڭ تاريحى تۋ­را­لى ىزدەنىستەر 2020-2022 جىلدار ارا­لىعىندا اتىراۋ وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى, اتىراۋ وب­لىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەن­تى ار­نايى مەملەكەتتىك ءارحيۆى, رەسەي ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ استراحان وبلىسى دە­پارتامەنتى­نىڭ اقپاراتتىق ورتالىعى جا­نىن­دا­عى ارحيۆ, رەسەي فەدەراتسياسى استراحان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ماسكەۋ قالاسىنداعى رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى جانە ودان وزگە بىر­نەشە ارحيۆ جانە كىتاپحانا قورلارىندا جۇر­گى­­زىل­دى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنەن بەلگىلى بول­عانداي, قازاقستاندا قۇرىل­عان كسرو بىرىككەن مەملەكەتتىك ­سايا­سي باس­قار­ماسىنىڭ 1932 جىل­دىڭ ­ 5 قىر­كۇ­يەگىندەگى №858/س بۇي­رى­عىمەن كاسپي تەڭىزىندەگى پرور­ۆا ارالىندا «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرىن قۇرۋ تۋرالى شەشى­مى قا­بىلدانىپتى. زەرتتەۋ بارىسىندا لاگەر العاش پرورۆا ارالىندا (قازىرگى اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانىنىڭ اۋما­عىن­دا) قۇرىلۋىنا وراي «پرورۆا» ەڭ­بەكپەن تۇزەۋ لاگەرى دەپ اتالىپ, كەيىن 1940 جىلى تەڭىزدىڭ جاعالاۋ سۋى تايازدانىپ, ايلاققا كەمەنىڭ كەلە الماۋىنا بايلانىستى با­لىق اۋلاۋ شارۋاشىلىعى توقتاعان. ودان ءارى بالىق اۋلاۋدىڭ باستى نىسانى رەتىندە ازەربايجان مەن استراحان ارالىعىنداعى تراەكتوريا تاڭ­دالعاندىعىن بىلدىك. وسىعان وراي اتى «استراحان» ەڭ­بەكپەن تۇزەۋ لاگەرى دەپ وزگەر­تىل­گەن. ياعني ءبىر لاگەر 1932 جىل­دىڭ 5 قىركۇيەگىندە «پرورۆا» ەڭ­بەك­پەن تۇزەۋ لاگەرى اتىمەن قۇرى­لىپ, 1940 جىلعا دە­يىن جۇمىس ىس­تە­گەن. ودان ءارى لاگەردىڭ اتاۋى 1940 جىلى ارنايى جارلىقپەن «استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگە­رى دەپ وز­گەرتىلىپ, 1950 جىلدىڭ 9 قاڭ­تارىندا جا­بىلعان. ءارى قا­راي لاگەر كولونياعا اۋىسقان. ايتسە دە تاريحي قۇجاتتارعا قا­راساق, «استراحان» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگە­رىنىڭ تۇتقىندارى 1953 جىلى ي.ۆ.ستالين دۇنيەدەن وتكەن­نەن كە­يىن عانا امنيستياعا ءىلىنىپ, بوسا­تىلعانىن, وعان دەيىن سول كۇيى قىز­مەتىن جالعاستىرعانىن باي­قاي­مىز, – دەدى ۇلجان احمەتوۆا.

«پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لا­گە­رىنىڭ ورتالىعى 1932 جىلى استراحان قالاسى بولعان. ودان كەيىن ستالينگراد شايقاسى تۇ­سىن­دا مايداننىڭ جاقىندى­عى­نا باي­لانىستى 1941 جىلى گۋرەۆكە اۋىسادى. الايدا 1942 جىل­دىڭ ناۋرىزىنا قاراي قايتادان استراحان قالاسىنا كوشىرىلىپتى. بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا «پرورۆا-استرا­حان» لاگەرلەرىنىڭ ءىرى 4 ءبولى­مى بولعان. ولار – «پرورۆا», «استراحان» (مۋمرا), «بۇ­رىن­شىق», «گۋرەۆلاگ». بۇعان قوسا بىر­نەشە بولىمشەسى مەن لاگەر پۋنكتتەرى كولونيالارعا اۋىس­قان. ۇ.احمەتوۆانىڭ ايتۋىن­شا, جالپى ەڭبەكپەن تۇزەۋ مە­كە­­نىندەگى تۇتقىندار سانى ءار جىل­­داردا 2 مىڭنان 11 مىڭعا دە­يىن جەتكەن. ەڭ­بەك­پەن تۇزەۋ لا­گەرىنە ۇجىمشار, كەڭشار شا­رۋا­شىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا قار­سى بولعان, باي, كۋلاك دەپ تا­نىلعاندار, الاش قوزعالىسىنا قا­تىسۋشىلار, ياعني كەڭەس ءداۋىرى­نىڭ بۇكىل ساناتىنداعى كەڭەس وكى­مەتىنە قارسى شىققان, «جاۋ» دەپ ەسەپتەلىنگەن ادامداردىڭ بار­لى­عى قاماۋعا الىنعان. ءتىپتى بالىق شا­رۋاشىلىعىنىڭ كاسىبي ما­مان­­­دارى دا ارنايى وسى لاگەرگە قىز­مەتكە جىبەرىلگەن. تۇتقىن­دار بالىق شارۋاشىلىعىمەن قوسا لاگەر اۋماعىنداعى اكىمشى­لىك-شارۋاشىلىق نىساندار قۇرى­لىستارى مەن ازاماتتىق قۇ­رىلىس نىساندارىندا جۇمىسقا جەگىلگەن. ولار «باكۋ – گۋرەۆ – قاندىعاش» مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇ­رى­­لىسىن سالۋعا دا قاتىسقان. سون­داي-اق ازىق-ت ۇلىك دايىنداۋمەن, باۋ-باقشا جانە مال شارۋا­شى­لىعى­مەن دە اينالىسىپتى.

2021 جىلى 21-25 شىلدە كۇن­دەرى زەرت­تەۋشىلەر جوبا اياسىندا «تورۋس» كوم­پانياسىنىڭ قىزمەت­كەرلەرىمەن بىرلەسىپ, «سارايشىق – پرورۆا – بۇرىنشىق – اتىراۋ – سارايشىق» ەكسپەديتسياسى­نا شىق­تى. ولار گۋلاگ جۇيەسى­نە قاراعان «پرورۆا» (استراحان) ەتل ءبو­لىمىنىڭ «پرور­ۆا» لاگەرى, «گۋرەۆ» لاگەرى, «بۇرىن­شىق» لاگەر­لىك پۋنكتتەرىنىڭ ورنا­لاس­قان جەرىن تاۋىپ, زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزدى.

– بىزدەر الدىمەن ارحيۆ قۇ­جاتتارىنان انىقتاپ الىپ, ودان كەيىن كاسپي تەڭىزى­نىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىنداعى پرورۆا ارالىندا ورنالاسقان لاگەر (قا­­زىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلى­­وي اۋدا­نىنداعى «مورس­كوي» كەن ور­نى ما­ڭى), كاسپي تەڭىزى بوزاشى تۇبەگىندەگى «بۇ­رىن­شىق» لاگەرلىك پۋنكتى (قا­زىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭ­عىستاۋ اۋدانى), كەلەسى ءبولىمى «گۋرەۆلاگ»-تىڭ ورىندارىندا (قازىرگى اتىراۋ قالاسىنداعى اۆانگارد №2, №3, №4 شاعىن اۋداندارىنان ەركىنقالا, راكۋش اۋماعىنا دەيىن) زەرتتەۋلەر جۇر­گىزدىك. وسىلايشا, «پرورۆا» ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ ورنى­نا بارىپ جۇمىس ىستەدىك. الدى­مەن لاگەر قۇرىلىسىنىڭ سىزباسى دايىندالىپ, ودان كەيىن لاگەر تۇتقىندارىنا سالدىر­­عان. مەديتسينالىق پۋنكت, نەگىزگى باس­قارما ورنى, بالىق ساقتايتىن, بالىق تۇزدايتىن, تاعى وزگە دە نىساندارىن تۇتقىندار وزدەرى تۇرعىزعان. ەكسپەديتسيا كەزىندە تا­بىلعان نىساندار ارحيۆ قۇجات­تارى­مەن سايكەس كەلگەندىگىن باسا ايتۋىمىز قاجەت. ول جەردە تەك تاريحشىلار عانا ەمەس, ارحەولوگتەر, توپوگراف, گەوگراف جانە قازىرگى «تورۋس» كومپانياسى­نىڭ قىز­مەتكەرلەرى جۇمىس ىستەپ, اەرو­عارىشتىق زەرتتەۋ جۇمىستا­رىن جۇرگىزدى. لاگەر ورنىنان دە­رەكتىك ماتەريالدىق ەسكەرت­كىش قۇجاتتارىن تاپ­­تىق. اتاپ ايتساق, تۇتقىنداردىڭ قول­­دانعان بۇ­يىم­دارى: قاسىق, ىدىس جانە تۇر­­مەنىڭ تەمىر قورشاۋلارى, ءتۇر­لى با­لىق اۋلاۋ قۇرالى: تورلار, اۋلار جانە اي­لاق­تىڭ نەگىز­گى قۇ­رال-جابدىقتارى, تاعى وز­گەلەرىن كەزدەستىردىك. «پرورۆادا» تۇت­قىنداردىڭ ۇستا شەبەر­حانا­سىنىڭ ورنىن انىقتادىق. ونىڭ ورنىنان تابىلعان ەتىك­تىڭ نال­دەرىنە قاراپ, ەر, ايەل ادامنىڭ, ءتىپتى بالالار ەتىگىنىڭ نالدەرىن انىق­تادىق. سول جەردە بالىق اۋلاي­تىن قۇرال­دار, تورلار, اۋلار جانە ايلاقتىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارى ءالى دە جاتىر ەكەن, – دەدى زەرتتەۋشى.

جالپى, كسرو نكۆد گۋلاگ جوسپارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى لوماكيننىڭ مالىمەتى بويىنشا «پرورۆا» لاگەرى بالىق اۋلاۋدا مەملەكەت جۇكتەگەن جوسپارلارىن ورىنداي الماعان. 1937 جىلى – 119,1 مىڭ, 1938 جىلى – 94,5 مىڭ, 1939 جىلى 102,0 مىڭ تسەنتنەر بالىق اۋلانادى. بىرتىندەپ «پرورۆا» لاگەرى اۋماعىنان با­لىق اۋلاۋ جوسپارىن ورىنداۋ قيىن­داي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە كاس­پي پرورۆا ارالىنان قا­شىق­تاپ, تاياز­داي باستايدى. سوندىقتان لا­گەر وزىنە بولىنگەن اۋماقتان تىس «اكۆاتوريا» ۋچاسكەلەرىندە ءبىر جىل بويى بالىق اۋلاعان. سول ارالىقتا اۋىر ەڭبەكتەن بىر­نەشە ادام ءولىم قۇشقان. بۇ­عان قوسا سايا­سي تۇتقىندارعا توسەك ورىندارى مەن كيىم-كەشەكتەرى­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە باي­لانىس­تى ءتۇرلى اۋرۋ اسقىنعان, وعان مە­دي­­تسينالىق كومەك جەتكىلىكتى دەڭ­گەيدە كور­­سەتىلمەگەن. زەرت­تەۋشىلەر ارحيۆ قۇ­جات­تارىنا زەر سالا وتىرىپ, «پرورۆا» نەمەسە استراحان لاگەرىندە ادام ءولىمىنىڭ كوبەيۋى 30-جىلدارمەن سالىستىرعاندا 1941 جىلدىڭ 4-توقسانى جانە 1942 جىل­دىڭ 1-توقسانىندا كوپ بولعانىن بايىپتادى.

جوبا ناتيجەسىندە «قازاق­ستان­­نىڭ كاسپي تەڭىزى ايما­عىندا­عى لاگەر جۇيەسى (1932-1953)» اتتى قۇجاتتار جانە ماتەريالدار جيناعى جارىق كورگەن. ارنايى سايت ازىرلەنىپ, ەلىمىزدەگى ەڭبەك­پەن تۇزەۋ لاگەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆ­تى كارتاسى جاسالىپ, وندا قولدا بار ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە ما­لىمەتتەر جيناقتالعان. سايت­تان «پرورۆا» (استراحان) ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى تۋرالى جيناقتالعان مالىمەتتەردى كەزىكتىرۋگە بولادى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشار­­شىلىق قۇرباندارىن ەسكە ­الۋ كۇنى اتىراۋ وب­لىسىنا قا­راس­تى جىلىوي اۋدانى اكىم­شىلىگى­مەن بىرلەسە كاسپي تەڭىزىنىڭ سول­تۇستىك شىعىسىنداعى پرورۆا ارالىنا, لاگەر­دىڭ العاش قۇرىل­عان ورنى  –پرورۆا ون­دىرىسىنە با­راتىن تاسجول بويىنا قۋعىن-سۇر­گىن كورگەن ساياسي تۇتقىندارعا ارنالىپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلعان.