باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى قۇرىلعانىنا 100 جىل تولعان مەرەيتويىن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن اتاپ ءوتتى. باسقوسۋعا ازەربايجان, رەسەي, تاجىكستان, تۇركيا, وزبەكستان مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن مەيماندار ەلىمىزدە ارحيۆ ءىسى العاش قولعا الىنعان بوكەي ورداسىنا دا باردى.
باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا جانە 22 جەلتوقسان ارحيۆشىلەر كۇنىنە ارنالعان «باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحى ارحيۆتەردە» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياسى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. 20 جەلتوقسان كۇنى كونفەرەنتسيا وتسە, 21-22 جەلتوقسان كۇندەرى مەيماندار ورال قالاسىنان 550 شاقىرىم جەردەگى «حان ورداسى» تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنا ساپارلاپ, كەرەمەت اسەرگە بولەندى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى استانادا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ح سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە «تاريحتان سىر شەرتەتىن ورتاق مۇراعاتتى زەرتتەپ, ۇرپاققا اقيقاتتى جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قۇزىرلى ورگاندارىمىزعا بەيمالىم دەرەكتەردى بىرلەسىپ زەردەلەۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل, شىن مانىندە ماڭىزدى جۇمىس بولماق, سەبەبى ورتاق تاريحىمىزدا ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن اقتاڭداقتار بار» دەگەن بولاتىن. بۇگىنگى ءىس-شاراعا كورشىلەس رەسەي ەلىنەن كەلگەن پياتيگورسك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق پاندەر, شىعىستانۋ جانە تەولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى جۇماعۇلوۆا ايگۇل تەمەرحانقىزىنا, استراحان وبلىستىق حالىق مادەنيەتىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى اق ءداستۇرلى حالىق مادەنيەتى ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ادىسكەرى قابديەۆ جامبىل ناسيحات ۇلىنا, تۇركيا ەلىنەن ۆيكارا ۋنيۆەرسيتەتى «تىلدەر جانە تاريح گەوگرافيا» فاكۋلتەتىنىڭ جالپى تۇرىك تاريحى ءبولىمى باستىعى كەلگەن گۋندوگدۋ ابدۋللاح مىرزاعا, وزبەكستان عىلىمدار اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلباەۆ نيزومددين نورمامات ۇلىنا, ازەربايجان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گاسىموۆ شيكار ماگامەداليوگلىنا, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تاريحشى عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەرگە, ارحيۆ سالاسىندا كوپ جىلدار ەڭبەك ەتكەن مايتالمان ارداگەرلەر مەن ارحيۆ ماماندارىنا العىس ايتامىز», دەدى كونفەرەنتسيانى قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشقان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ.
سونىمەن قاتار بۇل كۇندەرى ورال قالاسىنا قازاقستان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلزيرا قارساقباەۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءجاميلا ابدىقادىروۆا, ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە ساتاەۆا, پاۆلودار وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى قارجان تاتباي, ارحيۆ سالاسىنىڭ ارداگەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى رىستى ساريەۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ەكس-ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بوريس جاپاروۆ, تاعى باسقالارى اق جايىق ءارحيۆىنىڭ عاسىرلىق تويى قۋانىشىنا ورتاقتاستى.
ورال وڭىرىندەگى مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىنىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسى جايىندا «عاسىرلىق عيبراتحانا» اتتى ماقالا جاريالانعان بولاتىن.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 2453 قور جانە 643 704 ساقتاۋ بىرلىگى بار. بۇگىنگى كۇنى عاسىرلىق تاريحى بار. بۇل ەلىمىزدىڭ, وبلىسىمىزدىڭ تاريحىن قالىپتاستىرۋشى اسا قۇندى قۇجاتتاردى ساقتايتىن بىردەن ءبىر ورىن.
سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان ءارحيۆىنىڭ قىزمەتىندە ايتارلىقتاي وزگەرىس بولدى. اسىرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, ەكونوميكا سالالارىن, الەۋمەتتىك سالانى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ, ەلەكتروندىق قۇجاتتار قورىنىڭ مولايۋى قازاقستان بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىقتى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرۋ ءىس جۇزىندە بارلىق سالالار مەن باعىتتاردى, ونىڭ ىشىندە ارحيۆ ءىسىن دە قامتۋدا» دەگەن سوزىمەن ۇندەسىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ بازاسىندا «ەلەكتروندىق ارحيۆ» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋگە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 110,0 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «ەلەكتروندىق ارحيۆ» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى (ااج) ىسكە قوسىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا بارلىعى 97 707 ءىس نەمەسە 14 550 567 پاراق ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلدى.
«ارحيۆ قۇجاتتارىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ, ەلەكتروندىق وقۋ زالى ماسەلەسى رەسپۋبليكا بويىنشا العاش ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا باستاۋ الىپ, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ وتىرعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز», دەيدى ءوڭىر باسشىسى.
دەگەنمەن ارحيۆ سالاسىنىڭ قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەرى دە از ەمەس بولاتىن. اسىرەسە ارحيۆ عيماراتتارى توزىپ, ساقتاۋ قويمالارى تولىپ, قۇندى قۇجاتتاردى جوعالتۋ قاۋپى تۋعان ەدى. بۇل باعىتتا دا جاقسى جاڭالىق بار ەكەنىن, جاقىن ارادا ارحيۆ عيماراتتارى قۇرىلىسى قولعا الىناتىنىن ەستىدىك.
- 2024 جىلى الەۋمەتتىك-ينۆەستيتسيالىق جوبا اياسىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (اقجايىق, بايتەرەك, بوكەيورداسى, جانىبەك, سىرىم) سىيىمدىلىعى 200 مىڭ ساقتاۋ بىرلىگىنە ارنالعان تيپتىك ۇلگىدەگى اۋداندىق مەملەكەتتىك ارحيۆ عيماراتى قۇرىلىسى سالىنادى. ال 2025-2026 جىلدارى بارلىق اۋداندا جاڭا ارحيۆ عيماراتتارىن سالۋ جوسپاردا بار. وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى دا كۇن تارتىبىندە تۇر, - دەدى ناريمان تورەعالي ۇلى.
ارحيۆ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 2020 جىلدان باستاپ 50%-عا دەيىن كوتەرىلگەن بولاتىن. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش 20%-عا ءوسىپ, 2025 جىلى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 100%-عا دەيىن جەتەتىن بولادى. سونىمەن قاتار 2024 جىلدان باستاپ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىلدىق جەرىندە قىزمەت ەتەتىن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىنا 25%-عا دەيىن ۇستەماقى تاعايىندالدى.
بۇعان قوسا باتىس قازاقستان اكادەميالىق كوللەدجىندە ورتا ارناۋلى ءبىلىمدى ارحيۆ ماماندارى دايىندالىپ جاتىر. جىل سايىن 25 مامان مەملەكەتتىك گرانت ەسەبىنەن ءبىلىم الىپ, ۆەدومستۆولىق جانە باسقا دا ارحيۆتەردە ەڭبەك ەتەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى