بيىل الەۋمەتتىك سالا ءۇشىن قوماقتى جىل بولدى دەسە دە ارتىق ەمەس. باستى جاڭالىق – سالاعا قاتىستى ءتۇرلى زاڭدار جۇيەلەنىپ, الەۋمەتتىك كودەكس قابىلداندى. زاڭ تالاپتارى دا ءبىر ىزگە ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارى الەۋمەتتىك سالانى جەتىلدىرۋگە زور ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز.
جۇمىسسىزدىقتى ازايتاتىن 11 جوبا
ۇكىمەتتىڭ 2023 جىلعى تابىستاردى ارتتىرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك سالاداعى قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارىنا قاراعاندا جەتىستىك مول. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان 11 ۇلتتىق جوبا اياسىندا بيىل 908,5 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستى. بۇعان قوسا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا اكىمدىكتەر جاس كادرلار ءۇشىن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىستى وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتالارىن بەكىتتى. بۇل جۇمىس كارتاسىنىڭ ەرەكشەلىگى – وڭىرلەردەگى جۇمىس ورىندارىنا سۋبسيديا بەرىلەدى. ءسويتىپ, قازىر جۇمىس بەرۋشىلەر ازاماتتاردى جۇمىسقا بەلسەندى قابىلداي باستادى, ويتكەنى ولار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات الادى, ال ۇنەمدەلگەن اقشامەن ءوز بيزنەسىن ودان ءارى دامىتۋعا بولادى.
ۋاقىتشا جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ارقىلى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ء«بىرىنشى جۇمىس ورنى», «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى», «كۇمىس جاس» جوبالارى ىسكە قوسىلدى. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۋاقىتشا سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا 196,3 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارعا جاتاتىن جاستار پراكتيكاسى, قوعامدىق جۇمىستار قاتارلى جوبالار ەڭبەك نارىعىنداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋگە كومەكتەسىپ, ازاماتتاردىڭ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ساناتتارىن كوبىرەك قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, ء«بىرىنشى جۇمىس ورنى» جوباسى ەڭبەك جولىن باستايتىن تۇلەكتەرگە ءتيىمدى. وعان 29 جاستان اسپاعان جاستار قاتارىنداعى جۇمىسسىزدار جاتادى. جۇمىس ىزدەۋشى كەمىندە 24 اي مەرزىمگە تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسا الادى. ال «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوباسى اياسىندا زەينەتكەرلىك جاسقا دەيىنگى جۇمىسكەرلەردەن جيناقتالعان تاجىريبە مەن داعدىلاردى بەرۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس ورنى قۇرىلادى.
«ۇرپاقتار كەلىسىمشارتىنا» 35 جاستان اسپاعان, 2 جىل بۇرىن بىتىرگەن وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى قاتىسادى. جۇمىستىڭ ۇزاقتىعى 6 ايدان اسپايدى, اياقتالعاننان كەيىن قاتىسۋشىعا تۇراقتى جۇمىس ورنى بەرىلەدى نە زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان قىزمەتكەردىڭ ورنىن باسادى. جالاقى كەمىندە 30 اەك-ءتى قۇرايدى.
«كۇمىس جاس» جوباسى – جۇمىس بەرۋشى زەينەتكەرلىك جاسقا تولماعان 50 جاستان اسقان جۇمىسسىز ادامداردىڭ جالاقىسىن سۋبسيديالاي وتىرىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ارنالعان جۇمىس ورنى. جۇمىستىڭ ۇزاقتىعى 36 ايدان اسپايدى, قاتىسۋشىعا زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن تۇراقتى جۇمىس ورنى بەرىلەدى. جالاقىنى جۇمىس بەرۋشى ءوزى بەلگىلەپ, ءوزى تولەيدى. بۇل رەتتە مەملەكەت العاشقى 12 ايداعى جالاقىنىڭ 70%-ىن جابادى. 13 ايدان 24 ايعا دەيىن جالاقىنىڭ 65%-ىن, 25 ايدان 36 ايعا دەيىن جالاقىنىڭ 60%-ىن جابادى, بىراق بۇل 30 اەك-تەن اسپايدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جالاقى مەن جاردەماقى ءوستى
2023 جىلى ءار مينيسترلىك جالاقىنى ءوسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزگەنى بەلگىلى. بۇل شارا نەگىزىنەن ازاماتتىق قورعاۋ, مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيا جانە قورعانىس سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتارلى ءبىراز ەڭبەك ادامىن قامتيدى. ماسەلەن, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى قۇتقارۋشىلارعا جانە قۇتقارۋشى مىندەتىن اتقاراتىن باسقا دا قىزمەتكەرلەرگە لاۋازىمدىق جالاقىسىنىڭ 70%-ى مولشەرىندە قوسىمشا اقى بەلگىلەدى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ورمان كۇزەتى قىزمەتتەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارىنا, جانۋارلار دۇنيەسىن جانە ورمانداردى قورعاۋ سەكىلدى مامانداندىرىلعان ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە, بالىق شارۋاشىلىعى مەملەكەتتىك كاسىپورىندارىنىڭ ينسپەكتورلارى سەكىلدى ەڭبەك ادامىنىڭ دەنساۋلىققا جانە ومىرگە زيان كەلتىرۋ قاۋپىنە بايلانىستى جۇمىستىڭ قۇجاتتارى جاڭاردى جانە لاۋازىمدىق جالاقىنىڭ 100% مولشەرىندە قوسىمشا اقى بەلگىلەندى. ىشكى ىستەر جانە قورعانىس سالاسىندا دا وسىنداي جاعىمدى جاڭالىق كوپ. ءبىلىم سالاسى 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ پەداگوگتەردىڭ جالاقىسىن 1,3 مولشەرىندە كوەففيتسيەنت بەلگىلەۋ ارقىلى ارتتىردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىستاعى 2,73 كوەففيتسيەنتىن 3,42-گە كوتەردى.
ۇكىمەت حالىقارالىق تاجىريبەنى جانە حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ تومەنگى جالاقىنى (ەتج) ايقىنداۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسىن ازىرلەپ جاتىر. ەتج مولشەرىن ورتاشا جالاقى مەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشتەرىن پايدالانا وتىرىپ انىقتاۋ ۇسىنىلدى. بۇل ءتاسىل جۇمىسشىلاردىڭ كىرىسى مەن وندىرىلەتىن تاۋارلاردىڭ كولەمى اراسىندا ناقتى بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل الەۋمەتتىك جاردەماقىلار دا ءوستى. 1 قاڭتاردان باستاپ جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى 8,5%-عا ۇلعايتۋ جۇرگىزىلدى. ەلىمىزدە بالا كۇتىمى, مۇگەدەكتىگى بار ء(ى-ءىى), اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى سەكىلدى ساناتتار بويىنشا 2 ميلليونعا جۋىق ادام جاردەماقى الادى. اتالعان ءوسۋ وسى ساناتتاردىڭ ءبارىن قامتىپ وتىر. جاردەماقىنىڭ مولشەرى ءوسىپ قانا قويماي, كەيبىر ساناتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرى جەتىلدىرىلدى. ماسەلەن, بيىل بالا كۇتىمى بويىنشا مەملەكەتتىك جاردەماقى الۋ كەزەڭى 1 جاستان 1,5 جاسقا دەيىن ۇلعايتىلدى. 2023 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ «التىن القا» نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 6,4 اەك-تەن 7,4 اەك-كە دەيىن ءوستى. 1 شىلدەدەن باستاپ جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن, مۇگەدەكتىگى جانە اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردى, مەملەكەتتىك ارناۋلى جاردەماقىلاردى الۋشىلار قايتىس بولعان جاعدايدا جەرلەۋگە ارنالعان بىرجولعى تولەم مولشەرى 15,7 اەك-تەن 35 اەك-كە دەيىن ۇلعايتىلدى. 1 شىلدەدە الەۋمەتتىك كودەكس زاڭدى كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى وسى سالادا كوپتەگەن وڭ وزگەرىس بولدى.
9,1 مىڭ ادامعا گرانت بەرىلدى
مەملەكەتتىك ورگاندار حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتارىن گرانتتار بەرۋ ارقىلى ءوز بيزنەسىن اشۋعا جاعداي جاساپ وتىر. 2023 جىلى مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 9,1 مىڭ ادام ستارتاپتاردى ىسكە اسىرۋعا قاراجات الدى. ءوز بيزنەسىن اشۋعا مەملەكەت ءحاوت وكىلدەرى ءۇشىن 400 كارتالىق اەك مولشەرىندە گرانت بولەدى. بۇل باستاپقى كاپيتال جاڭا بيزنەستى باستاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن قايتارىمسىز نەگىزدە بەرىلەدى.
«بۇل گرانتتارمەن تەحنولوگيالىق جابدىقتار, ەڭبەك قۇرالدارى, مال جانە قۇس ساتىپ الۋعا بولادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا تىگىن شەبەرحانالارى, ناۋبايحانالار, سۇلۋلىق سالوندارى, ءسۇت جانە باسقا دا ءوندىرىس ورىندارى اشىلدى. وسىلايشا, ازاماتتار وزدەرىنىڭ بيزنەس-الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا, ءوندىرىستى جولعا قويۋعا جانە دامىتۋعا, وتباسىن تۇراقتى تابىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك الدى. مۇنداي ءتاسىل كاسىپورىنداردىڭ يەلەرىنە جاعىمدى اسەر ەتىپ قانا قويماي, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتەدى», دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى س.جاقىپوۆا.
بۇعان قوسا 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ جاستارعا جەڭىلدىكپەن شاعىن نەسيە بەرۋ تەتىگى باستالدى. شاعىن نەسيە كونكۋرستىق نەگىزدە بەرىلەدى. بيىل بۇل بويىنشا سوماسى 25,4 ملرد تەڭگەگە 5,4 مىڭ بيزنەس-جوبا ماقۇلداندى.
ەڭبەك ادامى – ەرەكشە نازاردا
مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, 2023 جىلى الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمدەر 21 سالادا جاسالعان. مەملەكەت سالاۋاتتى جانە قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىسقا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جەتىلدىرىلمەك. قازىر دەپۋتاتتار سالالىق ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ ەڭبەكتى قورعاۋ, ەكولوگيالىق-ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك جانە ت.ب. باقىلاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ تولىققاندى جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان «قاۋىپسىز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىن» ازىرلەپ جاتىر. بۇل رەتتە ەڭ تومەنگى تاريفتىك مولشەرلەمەلەر, رازريادارالىق كوەففيتسيەنتتەر اۋىر ەڭبەك جاعدايلارىنداعى جانە زياندى ءارى قاۋىپتى جۇمىستاردا ىستەيتىن جۇمىسشىلارعا قوسىمشا اقى بەلگىلەنبەك.
ەڭبەك نارىعىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە بولدىرماۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ 3 211 كاسىپورىنعا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ ستاندارتتارى ەنگىزىلدى. قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىمەن بىرلەسىپ مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى باقىلاۋشى رەتىندە تارتۋدى كوزدەيتىن «حالىقتىق باقىلاۋ» الەۋمەتتىك جوباسى ىسكە قوسىلدى. قازىر بۇل جوباعا 252 كاسىپورىن قوسىلدى, وندا 600-دەن اسا قىزمەتكەر ىشكى باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە ارناۋلى الەۋمەتتىك تولەمدەر ەنگىزۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەندى.
«بۇل تۇزەتۋلەر ادامدارعا 55 جاستا زياندى ەڭبەك جاعدايلارىنان شىعىپ, ءتيىستى الەۋمەتتىك تولەمدەر الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. 7 جىلدان كەم ەمەس مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارىن تولەۋ شارتى قاراستىرىلعان. اتالعان تولەمدەر ءتورت ءتۇرلى قارجى كوزىنەن – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى, ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ قاراجاتى جانە جۇمىس بەرۋشىلەر ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. زەينەتكەرلىك جاسقا تولعاننان كەيىن ولار جالپىعا بىردەي بەلگىلەنگەن زەينەتاقى الادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 55 جاستان كەيىن كەنشىلەر ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەر الادى جانە قاجەت بولعان جاعدايدا زياندى ەڭبەك جاعدايىنا قاتىسى جوق باسقا جۇمىسقا ورنالاسا الادى. ازىرگە زاڭ جوباسى ءماجىلىستىڭ قاراۋىندا, ۇكىمەتتىڭ ۇسىنىسىن ولار قولداسا, بۇل 2024 جىلى ىسكە اسادى. ازىرگە العاشقى قادام جاسالدى.
قورىتا ايتقاندا, 2023 جىلى الەۋمەتتىك سالا ءۇشىن جومارت جىل بولدى. الەمدە الەۋمەتتىك ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن ەل بولماس, ءسىرا؟ سوندىقتان حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى – قاشاندا دامىتۋدى, ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن سالا.