بالامالى ەنەرگەتيكا – باسىم باعىت

جاھاندىق جىلىنۋ حالىقارالىق قوعام­داستىقتىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە اينالعالى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. اۋاعا بولىنەتىن زياندى گازدار كولەمىن ازايتۋ دا تالايدان بەرى ­ايتىلىپ كەلەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى شارتاراپقا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعاندا قالاي ارەكەت ەتكەن ءجون؟ بۇل ساۋال الەمنىڭ ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدارى مەن ساياساتكەرلەرىن الاڭداتىپ وتىر. مۇنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرى اتالادى. كۇن, جەل, بيو ەنەرگيانىڭ تيىمدىلىگى قانداي؟ ارتىقشىلىعى بار ما؟ ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكاعا اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋدى جاتقىزا الامىز با؟ كەڭ اۋقىمدى سەمينار-كەڭەس بارىسىندا وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەرگە قاتىستى ءتۇرلى ءتيىمدى دارىستەر كوپتەپ وقىلىپ, سالا ماماندارى ورنىقتى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

استانانىڭ ايازىنان انادولىعا دەيىن

بيىلعى قىس ەلىمىزدە جىلى باستال­عانى بەلگىلى. ادەتتە قاراشانىڭ ورتاسىنان اۋا ەلوردادا قالىڭ قار جاتاتىن. بىراق جەلتوقساننىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە قارا جەر كورىنىپ جاتتى. بۇل دا تابيعاتتىڭ وزگەشە قۇبىلىسى, كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى سەكىلدى. دەگەنمەن استانادان انادولىعا اتتانار كۇنى سارىارقانىڭ ساقىلداعان سارى ايازى قىسىپ بەردى. اۋا تەمپەراتۋراسى – 40 گرا­دۋسقا دەيىن تومەندەدى...

ءبىز مىنگەن ۇشاق اۋەگە كوتەرىلىپ, جىلى جاققا بەتتەگەن قۇس سەكىلدى انا­دو­لىعا باعىت الدى. وسىلايشا, قازاق­ستان­نان, وزبەكستاننان, قىرعىزستاننان, ازەر­بايجاننان, مىسىردان جولعا شىق­قان جۋرناليستەر مەرسين قالاسىندا جينالدىق. اۋەجايعا تۇسكەندە جەرورتا تەڭىزىنىڭ جىلى لەبى ەسىپ, استانا­دان شىققاندا كيگەن قالىڭ كۇرتە­لە­رى­مىزدى شەشۋگە تۋرا كەلدى.

قىسى جانعا جايلى, جازى ىستىق مەرسين قالاسىن تاڭداۋ بەكەر ەمەس. بىرىنشىدەن, مەرسين – تۇركياداعى تۇڭ­عىش اتوم ەلەكتر ستانساسى «اككۋيۋعا» ەڭ جاقىن ورنالاسقان ءىرى شاھار. ەكىن­شى­دەن, وڭىردە انادولىداعى ەڭ ءىرى جەل ترۋبينالارى مەن كۇن پانەلدەرى ورنا­تىلعان. ونىڭ ۇستىنە, قالا تۇر­عىن­دارى بالامالى ەنەرگەتيكا كوز­دە­رىن بارىنشا پايدالانۋعا تىرىسا­تى­نى انىق بايقالادى. ماسەلەن, شاھارداعى كوپتەگەن جەر ۇيدە كۇن پانەل­دەرى قويىلعان. سونداي-اق بيىك عيما­رات­تار­دىڭ توبەسىنە ارنايى تسيستەرنا ورنا­تىل­عان. وسىلايشا, كۇن ساۋلەسى ارقىلى تۇتىناتىن ىستىق سۋدى جىلىتادى.

«جاسىل» ەنەرگيانىڭ مۇمكىندىگى مول

سەميناردىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا­ New Nuclear Watch ينستيتۋتىنىڭ توراعا­سى تيم يە ءسوز سويلەپ, ءىس-شارانىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جيىن «جاسىل» ەنەرگيا تۇرلەرىنىڭ تەح­ني­كالىق جانە ەكونوميكالىق اسپەك­تى­­ل­ەرىنە, سونداي-اق كومىرقىشقىل گازدا­رىن از بولەتىن ەنەرگەتيكا تۇرلەرىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنە ءمان بەرەدى. تيم يە ءوز سوزىن­­دە قازاقستاندا New Nuclear Watch ينس­­تي­­تۋتىنىڭ فيليالى اشىلعانىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, ورتالىق ازياداعى جۇ­مى­سىن ورىس­تەتۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

«ورتالىق ازيانىڭ يادرولىق ەنەر­گە­تيكالىق قۋاتىن كەڭەيتۋ, كومىر مەن باسقا دا قازبا وتىندارىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا الەۋەتى زور دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل قازىرگى ۋاقىتتا وتە ماڭىزدى», دەدى تيم يە.

بۇدان كەيىن حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنت­تىگىنىڭ (IEA) ساراپشىسى كيت ەۆەرحارت تازا ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە كوشۋ­ جونىندە سەمينار وتكىزدى. ۇيىم 1974 جىلى مۇناي داعدارىسىنان كەيىن ەنەرگەتيكامەن قامتاماسىز ەتۋدى ءارتا­راپ­تاندىرۋ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە تەحنولوگيالىق زەرتتەۋ­لەر مەن يننوۆاتسيالاردى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان.

بايانداماشى كەلتىرگەن مالى­مەت­تەرگە سۇيەنسەك, اۋاعا پارنيكتى گازدار نەگىزىنەن ەلەكتر توعىن ءوندىرۋ, ونەركاسىپ, كولىك جانە عيمارات سالۋ كەزىندە كوپتەپ بولى­نەدى. ماسەلەن, 2022 جىلى 37,15 ميلليارد توننا ­زياندى گاز شىعارىلعان. سونىڭ ىشىندە ەلەكتر توعىنىڭ ۇلەسى 25 پا­يىزدان اسىپ ­كەتكەن.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, الەم ەلدەرى 2015 جىلى پاريج كەلىسىمىنە قول قويعان بولاتىن. سوعان سايكەس, ءار مەملەكەت اۋاعا شىعاراتىن زياندى گازدار مولشەرىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا ءتيىس. الدا-جالدا شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وسى مىندەتتەردى تولىعىمەن ورىنداسا, 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن شامامەن 25 ميل­­ليارد تونناعا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بار.

ماسەلەن, اۋىر ءوندىرىس سالاسىنا جاڭا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جاپپاي ەنگىزىلۋى كەرەك. كوشەلەردەگى ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىكتەر 60 پايىزعا دەيىن جەتۋى قاجەت. جاڭادان سالىنعان عيماراتتار قورشاعان ورتانى لاستامايتىن, كومىرقىشقىل گازىن بولمەيتىندەي جوبالانعانى ءجون. جەل جانە كۇن ەنەرگياسىنىڭ كولەمى مىڭ گيگاۆاتتان اسۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار دامىعان ەلدەر كومىر قولدانۋدان تۇبەگەيلى باس تارتقانى ابزال. سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, سوندا عانا الەم 2030 جىلعا قاراي اۋاعا بولىنەتىن ­زياندى گازدار كولەمىن 25 ميل­­ليارد تونناعا دەيىن ازايتا الادى.

«جاسىل ەنەرگەتيكاعا ءوتۋ قورشا­عان ورتاعا پايدالى بولعانىمەن, ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدا دامۋشى مەملەكەتتەرگە قيىندىق تۋعىزادى. جاڭارمالى ەنەرگەتيكا كوزدەرى مول قاراجات قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى وعان قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى ەلەكتر توعىنىڭ قۇنىن انىقتاۋدا اسا ماڭىزعا يە. الدا-جالدا دامۋشى مەملەكەتتەر ەنەرگەتيكا سالاسىندا باسقالارعا قاراعاندا بىرنەشە ەسە ارتىق قارجى تولەسە, وندا بۇل جاھاندىق مىندەتكە قول جەتكىزۋدى باسەڭ­­دەتەدى», دەدى حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ وكىلى.

ساراپشى بيىل جاسىل ەنەرگەتيكاعا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 1,7 تريلليون دوللارعا جەتكىزۋدىڭ ما­ڭىزىنا توقتالدى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2017 جىلى ونىڭ كولەمى تريلليون دول­لارعا جۋىقتاعان.

«حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنت­تىگىنىڭ دامۋ باعدارىنا سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي ينۆەستيتسيا كولەمىن 2 تريلليون دوللاردان اسۋى قاجەت. ال زياندى گازدار شىعارىلىمىن نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ ءۇشىن 4 تريلليون دوللاردان استام قاراجات قۇيۋ كەرەك. الەم ەلدەرى 2015 جىلى COP21 ءسامميتى كەزىندە قول قويعان پاريج كەلىسىمىنە سايكەس, مەملەكەتتەر پارنيكتى گاز شىعارىلىمىن نولدىك دەڭگەيگە تۇسىرۋگە مۇرسات بەلگىلەدى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر جاساي الساق تا, ۋادە ەتكەن مىندەتتەمەنى ورىنداۋعا ءالى ەرتە. اسىرەسە 2030 جىلعا دەيىن وعان قول جەتكىزۋ قيىن», دەدى ك.ەۆەرحارت.

بايانداماشىنىڭ بولجامىنا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي ەلەكتر توعىنا قاجەت­تى­لىك ءۇش ەسەگە دەيىن وسپەك. ياعني بۇل نولدىك باعداردان الدەقايدا جوعارى. ك.ەۆەرحارت سەمينار بارىسىندا ءتۇرلى بالامالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە شولۋ جاساي كەلە, الەم ەلدەرى اتوم ەنەرگەتيكا­سىن دامىتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. ويتكەنى مۇنىڭ بىر­نەشە سەبەبى بار.

بىرىنشىدەن, كۇن, جەل جانە بيو ەنەرگەتيكا كوزدەرى تاۋلىك بويى توقپەن قام­تاماسىز ەتە المايدى. تۇسىنىكتى تىل­مەن ايتساق, جەل تۇرماسا ترۋبينالار قوزعالمايدى, قاراڭعىدا كۇن پانەل­دەرى ەلەكتر وندىرمەيدى. وسىنداي ساتتە بالامالى ەنەرگەتيكانى الماستى­را­تىن ءوندىرىس قاجەت. سپيكەر تومەن كومىر­تەكتى ديسپەتچەرلىك تەحنولوگيا رەتىن­دە­ يادرو­لىق ەنەرگيانىڭ قىزمەت ەتۋ مەر­زى­مىن ۇزارتۋ باستى نازاردا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«تازا نولدىك شىعارىندىعا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن 2030 جىلعا قاراي تازا ەنەرگيا­نى­ بۇگىنگى دەڭگەيمەن سالىس­تىر­عاندا توعىز ەسە ارتتىرۋ قاجەت. الايدا كوپ شىعىن قاجەت ەتەتىندىكتەن, دامۋشى ەلدەرگە قيىن. ماسەلەن, جەل, كۇننەن توق ءوندىرۋ بارىسىندا اسا ماڭىزعا يە مينەرالدارعا ءبارى تاۋەلدى. ويتكەنى ولاردى وندىرەتىن ەلدەر ساناۋلى عانا. سون­دىقتان ونىڭ قۇنى قازبا وتىنداردان بىرنەشە ەسە ارتىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ بار», دەدى ك.ەۆەرحارت.

سەمينار بارىسىندا بايانداماشىدان «اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا پايدالانىلاتىن سۋدى كەيىننەن ۇيلەردى جىلىتۋعا پايدالانۋعا بولا ما؟» دەپ سۇراعان ەدىك. ك.ەۆەرحارتتىڭ ايتۋىنشا, تەحنيكالىق تۇرعىدا بۇعان مۇمكىندىك بار.

«نولدىك باعدار اياسىندا مۇنداي ءتاسىل­دى پايدالانۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ كورگەن ەدىك. ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزگە سايكەس, عيماراتتارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى تارتۋ مول قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. ياعني ونىڭ بولجامدى قۇنى پايداسىنان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەدى ەكەن. سوندىقتان بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىن وتە ارزانعا سالۋىمىز قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, عيماراتتاردى جىلىتۋدىڭ باسقا دا ءتيىمدى, ارزان, قورشاعان ورتاعا زالالسىز تۇرلەرى بار», دەدى ك.ەۆەرحارت.

اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءتيىمدى مە؟

سەميناردىڭ كەزەكتى ءبولىمى ەنەرگەتيكا­ سالاسىنا بولىنەتىن ينۆەستيتسيا مەن اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ تيىمدىلىگىنە ارنالدى. جۋرنا­ليس­تەر­گە ارناپ حالىق­ارا­ل­ىق يادرولىق ينفرا­قۇرىلىم بان­كىن­ (IBNI) ىسكە اسىرۋ ۇيىمىنىڭ سترا­تە­گيا­لىق­ كونسۋل­­تاتيۆتىك توبىنىڭ جەتەكشىسى دەنيەل دين ءدارىس وقىدى.

«وتكەن اپتادا COP28 ءسامميتى كەزىندە مينيستر­لىك دەڭگەيدە دەكلا­راتسياعا قول قويىلدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتەر اراسىندا جاھاندىق اتوم ەنەرگەتيكاسىن ءۇش ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەن­مەن وندا ميلليونداعان دوللار قاراجاتتى قالاي ءبولۋ ماسەلەسى قاراس­­تىرىلماعان. ەندەشە, وسىنداي ساتتە جاھاندىق قارجى نارىعىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا ارالاسۋىنا تۋرا كەلەدى. مۇنى جەدەل تۇردە اتقا­رۋى­­مىز قاجەت. وسىعان بايلانىستى حالىق­ارالىق يادرولىق ينفراقۇرىلىم بانكى (IBNI) قۇرىلىپ, مول كولەمدەگى قاراجاتتى كومىرتەگى گازىن ازايتۋ جولىندا ءتيىمدى جۇمساۋعا نازار اۋدارماق», دەدى د.دين.

بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, جاھان­دىق جىلىنۋمەن كۇرەس جولىنداعى مىن­دەت­تەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن ءار مەملە­كەتكە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ينۆەستيتسيانىڭ جاڭا پاراديگماسى قاجەت. ماسە­لەن, قاراپايىم تۇرعىندار ءۇشىن قانشالىقتى قولجەتىمدى ەكەنى ماڭىزعا يە.

«ينۆەستيتسيا قانشالىقتى «جاسىل»؟ بۇل ماسەلەنى كومىرتەگى گازدارى شىعا­رىلىمىن ازايتۋ ماقساتىنا قول جەت­كىزۋدە ەسكەرۋ قاجەت. ەنەرگەتيكا سالا­سىن­داعى ينۆەستيتسيا ۇزاقمەرزىمدى ساياساتتى كەرەك ەتەدى. نارىق قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ ناقتى ەرەجەلەر بەكىتىلگەن بە؟ مۇنىڭ ءبارى بالامالى, قورشاعان ورتاعا زيانسىز كەز كەلگەن ەنەرگەتيكا كوزدەرىنىڭ بارىندە ءوزارا بايلانىستى», دەدى د.دين.

سونىمەن قاتار سپيكەر ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپسىز ەكەنىنە نازار اۋدارۋدىڭ ماڭىزىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت گەوساياسي, ەكونوميكالىق جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى ەنەرگەتيكا سالاسىندا قيىندىق كورمەۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋى قاجەت. سونداي-اق حالىقارالىق يادرولىق ينفراقۇرىلىم بانكىنىڭ توراعاسى اتوم ەنەرگياسىنىڭ كومىرتەگى شىعارىلىمى ەڭ تومەن ەنەرگيا كوزى رەتىندە ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«قۇرىلىس پەن ءوندىرىس كەزىندە ازداعان مولشەردە بولسا دا زياندى گازدار بولىنەدى. اەس ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى ءتۇرى رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. قۋاتى جوعارى. ماسەلەن, ونىڭ تيىمدىلىگى 90 پايىزدان جوعارى. كومىرقىشقىل گازدارى شىعارىلىمىن نولگە ءتۇسىرۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋ جولىندا ەنەرگەتيكا سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەت. اتوم ەنەرگەتيكاسى مۇنى قامتاماسىز ەتە الاتىن امبەباپ شەشىم», دەدى د.دين.

بايانداماشى اتوم ەلەكتر ستان­سا­لارىنىڭ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىن ورىنداۋدان وزگە دە پايدالى تۇستارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ەلدەگى عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا دا زور ۇلەس قوسا الادى.

سونىمەن قاتار د.دين حالىقارالىق يادرولىق ينفراقۇرىلىم بانكىنىڭ جۇمى­سى جونىندە دە اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, IBNI مۇشە ەلدەر­دىڭ ۇكىمەتىنە تيەسىلى بولادى. وسى­لايشا, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ازيا دامۋ بانكى, ەۋرو­پالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى سەكىلدى حالىقارالىق قار­­جى ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلىمىنا ۇقساماق.

ء«بىز باستاپقى كاپيتال رەتىندە 50 ميل­ليارد دوللاردى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. ونىڭ جارتىسى مەنشىكتى تۇردە تولەنەدى, ال ەكىنشىسى قايتارىلۋعا جاتادى. وسىعان بايلانىستى 25 ميلليارد دوللار ۇلەستىرىلەدى. جوباعا 20 مەملەكەت قوسى­لادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. اقش سەكىلدى ەكونوميكاسى ۇلكەن ەلدەردىڭ ۇلەسى كوپ بولادى. وسىلايشا, اكتسيا ەلدىڭ ەكونوميكالىق كولەمىنە بايلانىستى بولىنەدى», دەدى د.دين.

المالىداعى «التىن باق»

سەميناردىڭ ەكىنشى كۇنى مەرسين وڭىرىندەگى Elmali (قازاقشاسى المالى) جەل جانە كۇن ەلەكتر ستانسالارىنا جول تارتتىق. شاھاردان شىققان اۆتوبۋس جەرورتا تەڭىزىن جاعالاي باتىسقا قاراي بەتتەدى. جول كورسەتۋشى گيدتىڭ ايتۋىنشا, ايماق قۇلپىناي, ماندارين سەكىلدى ءتۇرلى تسيترۋس جەمىستەر وسىرۋدەن تانىمال كورىنەدى. سونداي-اق مەرسيننىڭ تاريحى دا تەرەڭدە جاتىر. كەزىندە ريم يمپەرياسى, ۆيزانتيا سەكىلدى يمپەريالاردىڭ نەگىزگى پورتتى قالاسى سانالعان. بىرنەشە رەت قولدان-قولعا ءوتىپ, اقىرىندا وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن. مەرسين پروۆينتسياسىنىڭ تارسۋس قالاسى اپوستول پاۆەلدىڭ تۋعان جەرى سانالادى. سونداي-اق كلەوپاترا دا مىسىر ساپارىنا وسى جەردەن اتتانعان دەسەدى. وسمان يمپەرياسى كەزىندە دە مەرسين ۇلكەن ءرول ويناعان. كيپردى جاۋلاپ الار كەزدە تۇرىك اسكەرى وسىندا كۇش جيناپ, تەڭىزدەگى ارالعا شابۋىل جاساعان ەكەن...

ەكى ساعاتتىق جولدان كەيىن «المالى جەل ەلەكتر ستانساسىنا» كەلىپ جەتتىك. مۇندا جيىرماعا جۋىق جەل ترۋبينالارى ورناتىلعان ەكەن. ارقايسىسى بولەك-بولەك كومپانياعا تيەسىلى. ءبىز ارالاعان ستانسانى Sur Enerji كومپانياسى ورناتىپتى. جوبا 2016 جىلى باستالىپ, 2017 جىلى اياقتالعان. Vestas ماركالى قۋاتى 3 مۆت ترۋبينالارى ورناتىلعان.

ستانسا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىن­شا, ترۋبينالار ساعاتىنا 35 مەتر جىل­دام­دىقپەن جەل سوققاندا بۇكىل قۋاتىنا ەنەدى دە, شامامەن 3,4 مۆت ەلەكتر توعىن وندىرەدى. ترۋبينا قالاقشالارىنىڭ ۇزىندىعى – 56 مەتر. ستانسانىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 20 جىلعا دەيىن جەتەدى. ەرەكشەلىگى سول, ترۋبينالار جەلدىڭ باعىتىنا قاراي وزگەرىپ وتىرادى. وسى­لايشا, ونىڭ تيىمدىلىگى ارتاتىن كورىنەدى. الايدا جەلدىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا 100 مەتردەن اسقاننان كەيىن اۆتوماتتى تۇردە توقتايدى. سەبەبى مۇنداي ساتتە جۇمىس ىستەۋ ترۋبينالاردى سىندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

جالپى, تۇركيا كەيىنگى جىلدارى جەل ەنەرگەتيكاسىنا ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى ەلەكتر توعىنا قا­جەت­­تىلىكتىڭ 10 پايىزعا جۋىعىن, ياعني 11 گيگاۆاتت قۋاتتى جەلدەن وندىرەدى. انا­­دو­لى­دا شامامەن ­300-گە­ جۋىق جەل ەلەكتر ستانساسى, 4000-نان اسا جەل ترۋ­بي­ناسى بار. ءبىز بارعان المالىداعى جەل ەلەكتر ستانساسى سولاردىڭ ءبىر بولىگى عانا.

بۇدان كەيىن Bakirlar tekstil sanayi ve ticaret كومپانياسىنا تيەسىلى كۇن ەلەكتر ستانساسىن ارالادىق. مۇنداعى قۇرىلىس اياقتالعانىمەن, ءالى ىسكە قوسىل­ماعان. كومپانيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلعى قاڭتاردا ستانسا توق ءوندىرۋدى باس­تايدى. القاپقا 6772 پانەل ورناتىلعان. ولاردى جەرگىلىكتى كومپانيا شىعارعاندىقتان, قۇنى ارزانعا تۇسكەن. سول سەبەپتى 7-8 جىل كولەمىندە ءوزىن-ءوزى تولىق اقتاپ شىعاتىنىن العا تارتادى. كۇن پانەلدەرىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ونىڭ ەكى بەتى دە جارامدى. ياعني جوعارى قاراعان بەتى تىكەلەي تۇسكەن كۇن ساۋلەسىن قۋاتقا اينالدىرسا, تومەنگى جاعى جەردەن شاعىلىسقان ساۋلەدەن توق وندىرەدى.

انادولىداعى اعايىن كۇن ەنەرگەتيكاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءلازىم. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى كۇن پانەلدەرى قاجەتتىلىكتىڭ 5 پايى­زىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جوسپار بويىنشا تۇركيا 2035 جىل­عا قاراي كۇن ەنەرگەتيكاسىنىڭ كولەمىن ­­53 گيگا­­ۆاتتقا دەيىن جەتكىزبەك.

المالىداعى ساپارىمىز اياق­تال­عان­نان­ كەيىن سەمينارلار جالعاسىن تاپتى. بۇل جولى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى گەوساياسي ماسەلەلەر, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى قوعامدىق پىكىر جونىندە ءدارىس ءوتتى. سونداي-اق «اككۋيۋ» اتوم ەلەكتر ستانساسى جان-جاقتى تانىستىرىلدى.

استانا – مەرسين – سەليفكە – استانا