قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا ەلىمىزدەگى بارلىق بالانىڭ تۇرعان جەرىنە, جاعدايىنا قاراماستان, ساپالى ورتا ءبىلىم الۋعا قۇقىلى ەكەنى انىق جازىلعان. بىراق «اۋىل بالاسى مۇنداي مۇمكىندىككە يە مە؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. سەبەبى شالعاي ەلدى مەكەندەگى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ دەڭگەيى قالا مەكتەبىنەن الدەقايدا تومەن ەكەنى اقيقات. اۋىلدا كادردىڭ تاپشى ەكەنى دە بەلگىلى. قايتپەك كەرەك؟ قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسى مەن مۇمكىندىكتەر تەڭسىزدىگىن قالاي جويامىز؟
ءبىر مۇعالىم بىرنەشە پاننەن بەرەدى
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى بىرقاتار ءىرى جوبانىڭ جەتەكشىسى راۋان كەنجەحان ۇلى ەلىمىزدەگى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ تۇيتكىلدەرى ءارتۇرلى ەكەنىن, تيىسىنشە ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى دا ءارالۋان بولۋ كەرەگىن جەتكىزدى.
– اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعى بىزگە عانا ەمەس, كوپ ەلگە ءتان. كەز كەلگەن ەلدە ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ءبىر تەتىگى – ءدال وسى ايىرماشىلىقتى جويۋ. قازىر قابىلدانىپ جاتقان كوپ قۇجاتتا ساپالى ءبىلىم قولجەتىمدى بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ ءجۇرمىز. ال ەندى ونى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى – ءار وڭىردە ءارتۇرلى. ويتكەنى جەرىمىز كەڭ جانە ءار ءوڭىردىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, وزىنە عانا ءتان وزەكتى ماسەلەلەرى بار. ايتالىق, تۇركىستاندا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇر. سولتۇستىكتە كەرىسىنشە اۋىلدارداعى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە بالا تاپشى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ 85 پايىزى – شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر. مۇنداي مەكتەپتەردە تولىق قۇرامدا مۇعالىم ۇستاۋ قيىن. ايتالىق, شاعىن جيناقتى ءبىر مەكتەپتە 40 بالا وقيدى دەسەك, 40 مۇعالىم ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ماماندىعى كەلسىن-كەلمەسىن, ءبىر مۇعالىم 2-3 پاننەن ساباق بەرەدى. وسىنىڭ سالدارىنان وقۋشىلار ءبىلىمدى جەتكىلىكتى تۇردە الا الماي وتىر. سوندىقتان ءار وڭىردەگى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشەتىن جەكە ستراتەگيا كەرەك. بارىنە ورتاق تالاپپەن تىعىرىقتان شىعا المايمىز, – دەدى ر.كەنجەحان ۇلى.
ونىڭ پىكىرىنشە, ءار ءوڭىر ءوز اۋماعىنا بەيىمدەلگەن, لايىقتالعان, وزىنە ءتان ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. ەكىنشى ۇلكەن مۇمكىندىك – تەحنولوگيالار. قازىرگى ءىت قۇرالدارمەن, جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن بارلىق بالانىڭ ۇزدىك ۇستازداردىڭ قولىمەن جاسالعان الەمدەگى ەڭ ىلگەرى ادىستەمەلىك جەتىستىكتەردى ەسكەرەتىن قورمەن (وقۋلىق, باعدارلاما, ادىستەمەلىك قۇرالدار, ماتەريالدار) ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساساق, وندا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتە دە, شاعىن جيناقتى ءبىلىم وشاعىندا دا ساپا بىردەي بولادى.
انگليا امالى
راسىمەن, قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنداعى, قاراستىرىلعان مۇمكىندىكتەر تۋراسىنداعى تەڭسىزدىك ماسەلەسى وزگە ەلدەردە دە بار. دامىعان مەملەكەتتەر بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن قالاي تارقاتتى؟ «Anglian Learning Multi Academy Trust» نەگىزىن قالاۋشى-باس ديرەكتورى, انگليالىق پەداگوگ كەيت ەۆانس ۇلىبريتانيادا اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن تەڭەستىرۋ 90 جىل بۇرىن باستالعانىن جەتكىزدى.
«انگلياداعى قالالىق مەكتەپتە دە, اۋىلدىق ءبىلىم ورداسىندا دا جۇمىس ىستەدىم. كەيىنگى 12 جىلدا اۋىل مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. مەنىڭشە, اۋىل مەن قالا مەكتەبى اراسىنداعى بۇگىنگى جاعداي قارجىلاندىرۋ مەن عيماراتتاردىڭ ءتۇرى, ماتەريالدىق اسپەكتىلەرى جاعىنان وتە ۇقساس. بىراق ءاردايىم بۇلاي بولعان ەمەس. ارينە, تاريحي تۇرعىدا قالالارداعى جانە اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن كورسەتكىشتەرى اراسىندا الشاقتىق بولدى. دەمەك بۇل – وزگەرگەن نارسە. كەيبىر ايىرماشىلىقتار ءالى دە بار جانە اۋىلدىق جەردەگى بالالار ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ۇلىبريتانياداعى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى. ءوزىم ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپ «اۋىل كوللەدجى» (جوعارى مەكتەپتى مەڭزەگەن بولۋى كەرەك – رەد.) دەپ اتالادى. بۇل – ۇلىبريتانيانىڭ ءبىر بولىگىندەگى كەمبريدجشيردە دامىعان مەكتەپتىڭ ەرەكشە ءتۇرى. اۋىلعا قاتىستى اتالعان جۇمىس 90 جىل بۇرىن باستالعان. ول كەزدە اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى اراسىنداعى ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن ەدى. اۋىل كوللەدجىن قۇرۋ يدەياسى «قاي جەردە تۇراتىنىنا قاراماستان, بارلىق بالاعا بىردەي مۇمكىندىك بولۋى كەرەك» دەگەن ويدان شىققان. بۇل اۋىل كوللەدجى قوزعالىسىنىڭ باستاۋى بولدى», دەدى ك.ەۆانس.
بريتانيالىق سپيكەرىمىزدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اۋىل كوللەدجى يدەياسى اۋىل ادامدارىن, بۇكىل قوعامداستىققا مەكتەپتى ولاردىڭ دا مەنشىگى رەتىندە سەزىندىرۋدەن تۇرادى. ياعني كۇندىز وقۋشىلار وقىسا, كەشكى ۋاقىتتا ەرەسەكتەرگە وقۋعا, ءوزىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بارلىق نىسان, سپورت عيماراتتارى, كىتاپحانالار – قوعامعا ورتاق. وسىنىڭ ناتيجەسىندە وقۋشىلار جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقپەن ەمەن-جارقىن ارالاسادى, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتىڭ دا ءوز مەنشىگى سەزىنەتىن مەكتەپكە دەمەۋشىلىك جاساۋىنا ىقپال ەتەدى. جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ ينۆەستيتسياسى ارقىلى مەكتەپ جاڭارتىلىپ, جاقسارىپ, جاڭعىرتىلادى.
«بۇگىندە ماسەلە بۇرىنعىداي وتكىر تۇرماسا دا, كەيبىر قالاداعى ناتيجە كەيبىر شالعاي اۋداندارعا قاراعاندا ءالى دە جاقسىراق ەكەنى راس. بۇعان سەبەپ بولاتىن كەيبىر ماسەلەلەر بار. مىسالى, وتە شالعاي, وقشاۋلانعان وڭىرلەرگە مۇعالىمدەردى تارتۋ قيىن. سونىمەن ءبىز ادامداردى قالاي ىنتالاندىرۋعا, تارتۋعا, ولاردىڭ ءوز ۇلەسىن قوسۋعا بولاتىنىن قاراستىرۋىمىز كەرەك ەدى. الايدا ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەدى, بۇل قيىندىق ءالى كۇنگە دەيىن بار. بىراق بۇرىنعىداي ەمەس. دەسەك تە وزەكتى ماسەلە جەتكىلىكتى. اتاپ ايتساق, انگليادا مۇعالىمدىكتەن كەتىپ جاتقان ادام كوپ, ءبىلىم سالاسىنا كەلىپ جاتقاندار از. بۇل – ۇلتتىق پروبلەما. نەگىزىنەن شالعايداعى اۋىل مەكتەپتەرى كوبىرەك زارداپ شەگىپ جاتىر. Cىزدەردەگىدەي بىزدە دە مۇعالىمدەردى الىس وڭىرلەرگە تارتۋعا باعىتتالعان ءارتۇرلى جوبا بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – «وقىتۋ – ءبىرىنشى» دەپ اتالاتىن جۇيە. بۇل وقىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىن وتە بىلىكتى تۇلەكتەردى تارتۋعا باعىتتالعان. وسى جۇيە بويىنشا ۇزدىك تۇلەكتەر بالالاردى وقىتۋمەن ەكى جىل بويى اينالىسادى, كەيىن ولار جوعارى ساپالى دايىندىقپەن ءبىرشاما وقشاۋلانعان ورىندارعا, شالعاي اۋىلدارعا جىبەرىلەدى», دەيدى ك.ەۆانس.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «وقىتۋ – ءبىرىنشى» جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم بەرۋدە ەكى جىل عانا بولعاندار دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, كەي نارسەنى وزگەرتۋگە كومەكتەسەدى. بىراق جۇيە تولىقتاي ءمىنسىز ەمەس. بۇدان باسقا دا قارجىلىق ستيپەنديالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن باعىتتار جۇمىس ىستەدى. ولاردىڭ وزىندىك اسەرى, ىقپالى بولعانىمەن, تۇراقتى ناتيجە كورسەتپەگەن.
قۇس ءوسىرۋشى باستاماسى
انگلياداعى جۇيە بويىنشا اۋىل ادامدارى مەكتەپ جاعدايىنىڭ جاقسى بولۋىنا مۇددەلى. بۇل جۇيەنى بىزگە ەنگىزۋگە كەلە مە؟ ءوزى دە قالاعا كوشىپ كەتكىسى كەلىپ, شارۋاسى شاتقاياقتاپ تۇرعان اۋىلداعىلاردىڭ مەكتەپتى جابدىقتاۋ تۋرالى ويلاۋعا مۇرشاسى بار ما؟ بۇعان ءبىلىم سالاسىنىڭ رەفورماتورلارى جاۋاپ ىزدەي جاتار. ازىرگە ءبىزدىڭ ەلدە باستالعان جۇيەگە ويىسايىق.
جالپى, ەلىمىزدەگى ءاربىر مەكتەپ ۇزدىك جاعدايعا جەتۋ ءۇشىن بيزنەس-قاۋىمداستىق تا مۇددەلى بولعانى اسا قاجەت. وسى وي بىرتىندەپ ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سەبەبى تەك مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا جاقىن ارادا بارلىق بالانى جايلى مەكتەپپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. اۋىل مەكتەبى دەسە, بۇگىندە وسى اتاۋمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جوبا ويعا ورالادى. اۋىلداعى مەكتەپتەردى ينفراقۇرىلىم, قۇرال-جابدىق, مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگى جاعىنان جوعارى ساپاعا كوتەرۋگە باعىتتالعان بۇل جوبا قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان كادىمگى كاسىپكەردىڭ باستاماسى ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەس. اۋىل بالالارىنىڭ قامىن ويلاپ, يگى ءىستى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان وتاندىق كاسىپكەردىڭ ەڭبەگى وزگەلەرگە ۇلگى بولسا دەيسىڭ. «Aitas» حولدينگىنىڭ يەسى سەرىك تولىقباەۆ «ەلدىڭ تۇراقتى دامۋى اۋىلداردىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى» دەگەن كوزقاراسپەن اۋىل مەكتەپتەرىنە جۇيەلى تۇردە جاعداي جاساپ ءجۇر.
«سەرىك تولىقباەۆ وسى يگى ءىسىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى كاتونقاراعايدان باستادى. سول اۋداندا اۋىلدىق ايماقتاردى تۇراقتى دامىتۋ قورىن قۇردى. بۇل قور تۇتاس ءبىر اۋداننىڭ اۋىلدارىن جان-جاقتى (مەديتسينا, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك جاعداي) دامىتۋعا باعىتتالدى. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە اۋىل ادامدارىنىڭ ادەتتە بالاسىنا ساپالى ءبىلىم ىزدەپ قالاعا كوشەتىنىن ءبىلىپ, قور قۇرۋ ارقىلى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كوزدەلدى. وسىلايشا, بۇل وي ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مىقتى رەفورماتورلاردىڭ ءبىرى كۇلاش شامشيدينوۆاعا جەتتى. ول «اۋىل مەكتەبى» جوباسىن باستاۋدى ۇسىندى. «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ءبىراز پەداگوگىن وقىتقانىمەن, ولاردىڭ ۇيرەنگەنىن ءىس جۇزىندە قولدانۋعا ءبىلىم وشاقتارىنداعى جابدىقتالۋ جاعدايىنىڭ تومەندىگى مۇمكىندىك بەرمەدى. سول سەبەپتى اۋىل مەكتەپتەرىن قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ءسويتىپ, 2019 جىلى اقمولا, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان 3 مەكتەپتى تاڭداپ الىپ, قور وقۋ وشاعىن تولىق جابدىقتاۋمەن, جاڭعىرتۋمەن اينالىستى. ال نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سول مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرىن وقىتتى. ناتيجەسىندە, 3 اۋىل مەكتەبى قايتا تۇلەپ شىعا كەلدى», دەيدى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن تۇراقتى دامىتۋ قورىنىڭ ديرەكتورى دانيار توقتارباەۆ.
جۇمىسى جۇيەلەنگەن قور 2020 جىلى ءار اۋدانعا ونداعى بىرنەشە شاعىن جيناقتى مەكتەپتى بىرىكتىرەتىن ءبىر تىرەك مەكتەبىن قۇرۋدى, سول ارقىلى اۋدانعا رەسۋرستىق ورتالىق جاساقتاۋدى, اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ايىرماشىلىعىن جويۋدى مىندەت ەتىپ الدى. 2022 جىلعا دەيىن 5 مەكتەپتى قاتارعا قوستى. بىلتىر تاعى 4 مەكتەپتى تاڭداپ الۋدى كوزدەپ, ءتۇرلى دەمەۋشىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقاندا, سول ۋاقىتتا جاڭادان قۇرىلعان «قازاقستان حالقىنا» قورىنان ۇسىنىس ءتۇسىپ, «اۋىل مەكتەبى» جوباسى قولداۋ تاپتى.
«قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ قولداۋىمەن بىلتىر 17 وڭىرگە 17 تىرەك مەكتەبىن قۇرۋدى باستادىق. بۇل جەردە ءبىر نارسەنىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك: «قازاقستان حالقىنا» قورى 17 مەكتەپتى كوزگە كورىنەتىن, قولمەن ۇستاۋعا كەلەتىن زاتتارمەن جابدىقتايدى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سول مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرىن وقىتادى, ال ءبىزدىڭ قور كوزگە كورىنبەيتىن, ياعني سول وقىتۋ كۋرستارىنىڭ, سەمينارلاردىڭ, اكادەميالىق, اكىمشىلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق شىعىندارىن جاۋاپكەرشىلىگىنە الادى. بىلتىر 17 مەكتەپتىڭ ناتيجەسىن كورسەتكەننەن كەيىن 2023 جىلى 63 مەكتەپتى كەشەندى جاڭعىرتۋمەن اينالىستىق. كەلەر جىلى 200 مەكتەپكە جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى د.توقتارباەۆ.
«تاسباقا-ينتەرنەت»
ءيا, اۋىل مەكتەبى مۇعالىمدەرىنىڭ نوۋتبۋك ارقالاپ, قىرعا شىققان كورىنىسى الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ تارادى. مۇنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ويتكەنى اۋىل مەكتەپتەرىندە ينتەرنەتتىڭ اتى عانا بار. تەحنيكا مەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان زاماندا تاسباقانىڭ جىلدامدىعىنداي ينتەرنەت مەكتەپتى تاس عاسىرىندا قالىپ قويعانداي كۇيگە ءتۇسىرىپ وتىر. بۇعان پاندەميانىڭ كەزىندەگى قاشىقتان وقىتۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەنبىز. الگىندە ايتىلعانداي, تىرەك مەكتەپتەردى قۇرۋدىڭ ءوز تيىمدىلىگى بار. ويتكەنى ونلاين وقىتۋ ارقىلى ءبىر ءپاننىڭ مۇعالىمى كورشىلەس جاتقان 2-3 اۋىلدىڭ مەكتەبىندە جۇمىس ىستەي الادى. بۇل ءار پاننەن ارنايى ماماننىڭ ساباق بەرۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بىراق ينتەرنەت بولماسا, بار بولعاننىڭ وزىندە جىلدامدىعى تاسباقانىڭ جۇرىسىندەي بولسا, قايتىپ ساباق بەرەدى؟
وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ايبات ءىلياسوۆ وتكەن ايدىڭ سوڭىندا مەكتەپتەردەگى ينتەرنەت جىلدامدىعىنا قويىلاتىن تالاپتار بەكىتىلگەنىن ايتتى.
«جىل باسىندا مەكتەپتەردىڭ 19 پايىزى عانا تالاپقا ساي بولعان ەدى, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ 65 پايىزىندا ينتەرنەت جىلدامدىعى ارتتىرىلدى. بيىل ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, مەكتەپتەردەگى ينتەرنەت جىلدامدىعىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەكىتتى. بارلىق مەكتەپ بويىنشا جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە وقۋ ۇدەرىسىندە تسيفرلىق شەشىمدەردى تولىق پايدالانۋ ءۇشىن ينتەرنەت جەلىلەرىنە قوسىلۋ تەحنولوگياسىنا ينۆەنتاريزاتسيا جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, Starlink تەحنولوگياسىنا قوسىلۋ ءۇشىن ينتەرنەت جىلدامدىعى تومەن ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ءتىزىمى ءتۇزىلدى. قاناتقاقتى جوبا اياسىندا 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن بۇل مەكتەپتەردى Starlink تەحنولوگياسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى ايبات ءىلياسوۆ.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ حابارلاۋىنشا, الماتى, اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنداعى 10 اۋىل مەكتەبى قاناتقاقتى رەجىمدە Starlink تەحنولوگياسىنا قوسىلدى. ەگەر بۇرىن ونداعى ينتەرنەت جىلدامدىعى 4 مبيت/س اسپايتىن بولسا, ەندى جىلدامدىق 150 مبيت/س دەيىن جەتتى. 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن 2000 مەكتەپتى SpaceX ينتەرنەتىنە قوسۋ جوسپارلانعان.
جوسپارلاعان جاقسى عوي, بىراق ءىستىڭ ناتيجەسى ماڭىزدى. ءارى بۇل ناتيجە بالالارعا تاپ قازىر قاجەت. سەبەبى ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 30 جىلدان اسسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن مىڭداعان وقۋشى الىس جەردەگى مەكتەپكە قاتىناپ وقۋعا, بولماسا جاقىن ماڭداعى پەشپەن جىلىتىلاتىن وقۋ وشاقتارىندا ءبىلىم الۋعا ءماجبۇر. مۇنداي جاعدايدىڭ ءبىلىم ساپاسىنا قانداي اسەرى بار دەرسىز؟ بۇل ماسەلە جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت, جاقسى جابدىقتالعان كىتاپحانا مەن كابينەتتەر, بىلىكتى مۇعالىمدەر ماسەلەسىمەن بىردەي ماڭىزدى. ويتكەنى ءوزىڭىز ويلاڭىز, دۇرىس جىلىتىلمايتىن سىنىپتا وقىعان, قىستىڭ بوراندى كۇندەرى 100-200 مەتر جەردەگى اجەتحاناعا قاتىنايتىن بالالار ءجيى سۋىقتاپ اۋىرىپ قالادى. دەنساۋلىعى ناشار بالانىڭ وقۋعا دا زاۋقى سوقپايتىنى انىق. ءبىلىم ساپاسى دەگەنىمىز وسى. ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, شىن مانىندە, ءدال وسىنداي قاراپايىم قاجەتتىلىكتەردى ورىنداۋدان, لايىقتى جاعداي جاساۋدان باستالعاندا عانا ناتيجەلى بولادى.