وتكەن اپتا سوڭىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى, اقمولا وبلىستىق اكىمدىگى جانە «بابالار رۋحىنا تاعزىم» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدە «ابىلاي حاننىڭ جورىق جولدارى جانە ۇلى دالانىڭ ۇلى تۇلعالارى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ, ءىس-شارا بارىسىندا «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى ەكىنشى جيناقتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
تاعىلىمدى باسقوسۋعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ عالىمدارى, «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسى مۇشەلەرى جانە جۋرناليستەر قاتىستى.
اتالعان جيىنعا ۇيىتقى بولىپ وتىرعان دۇنيە – ولكەتانۋشى مۇراتقاجى ىدىرىس ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 2021 جىلى شىلدەنىڭ 31-ىنەن باستاپ, تامىزدىڭ 14-ىنە دەيىنگى ارالىقتا ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە شىعىس وڭىرىنە عىلىمي زەرتتەۋ ماقساتىندا جورىق جاساعان «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسيانىڭ قورىتىندى ەسەبى.
جورىق جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جارتى اي مەرزىمدە 8000 شاقىرىم جول ءجۇرىپ, ولكە تاريحىمەن تانىسقان. ياعني العاشقى قادامىنا ارقاداعى تاريحي نىسان سىرىمبەتتەن باستاعان جورىقشىلار جولاي بۋراباي اۋدانى اۋماعىنداعى كەنەسارى اۋىلىن جاناي ءوتىپ, ورتا عاسىردا شايبان اۋلەتىنىڭ سۇلتاندارى ۋاقىتشا قونىس قىلعان جالتىرعا سوعىپ, ءارى قاراي قازاق ارىستارىنىڭ ءىزى قالعان قاراوتكەلگە ايالداپ وڭتۇستىك-شىعىستى بەتكە العان.
«وسى ساپارىمىزدا ەرەيمەنتاۋ – ەكىباستۇز – باياناۋىل ارقىلى سارىارقانىڭ قۇيقالى مەكەنى سەمىزبۇعى – بوتاقارا, قارقارالى – قازىلىقتى كوكتەي ءوتىپ, حح عاسىر باسىنداعى الاش استاناسى سەمەيگە ات باسىن تىرەدىك. ودان ءارى ەجەلگى تاريحىمىز تۇنىپ جاتقان شىعىس قازاقستان جەرىندەگى اتاقتى شىلىكتى قورعاندارىن كوزىمىزبەن كورىپ, ودان كەيىن التاي مەن الاتاۋدى جالعاپ جاتقان تارباعاتاي تاۋلارىن بوكتەرلەي جورتىپ, جەتىسۋدىڭ جيەگىنە جەتتىك. ءارى قاراي بالقاش – اقجال – اقسۋ – ايۋلى ارقىلى ۇيىق مەكەن كوكشەتاۋعا ورالدىق. بۇگىن وسى ەكسپەديتسيا بارىسىندا جيناقتالعان ماتەريالدار نەگىزىندە قۇراستىرىلعان كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلىپ وتىر», دەدى ولكەتانۋشى مۇراتقاجى ىدىرىس ۇلى.
جيىن بارىسىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى التىناي امىرەنوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالعان ەكسپەديتسيا 2018 جىلى جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان ەكەن. ياعني وبلىس باسشىلارى بۇنداي رۋحاني-تاريحي ولكەتانۋ جۇمىسىن قولدايدى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى مارات احمەتجانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. وندا: «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسيانىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى حالقىمىزدىڭ تاريحي, رۋحاني, مادەني مۇرالارى مەن سالت-ءداستۇرىن, ۇلى تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جانە ەلىمىز تەرريتورياسىنداعى كيەلى ورىندارىمەن تانىسۋ باعىتىندا ءبىرشاما قۇندى مالىمەتتەر جيناقتادى. جاڭا قازاقستاننىڭ وركەندەپ وسۋىنە, وتانىمىزدىڭ باي مادەني قۇندىلىقتارىن دامىتۋداعى ەلەۋلى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن. شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىڭىزگە تابىس, وتباسىلارىڭىزعا اماندىق, مىقتى دەنساۋلىق تىلەيمىن!» دەلىنسە, جيىنعا ونلاين قاتىسقان سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ پەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اينا ءمىسىرالىموۆا دا مۇنداي تاعىلىمدى جورىقتىڭ قورىتىندى شاراسى نەگىزىندە قۇراستىرىلىپ, جارىق كورىپ وتىرعان تۋىندىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنا بەرەرى مول ءارى پايدالى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ال جيىنعا قاتىسقان عالىمدار تاراپىنان پىكىر بىلدىرگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تانىمال تاريحشى-ەتنولوگ جامبىل ارتىقباەۆ: «بۇل جيناق قازاق تاريحىندا «ەرلىك ءداۋىرى» اتانعان ابىلاي زامانىنا ارنالىپ وتىر. بۇل كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ارەكەتى – ەل تاۋەلسىزدىگىن مىڭداعان جىلدىق مىقتى ىرگەتاسقا بەكىتەتىن التىن تامىر ەكەنى اقيقات. سونىمەن بىرگە ۇلى دالانىڭ ءاربىر تاۋى مەن تاسى, وزەنى مەن كولى, توعايى مەن ورمانى تەك توپونيميالىق ەسكەرتكىش قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مىڭداعان جىلدىق تاعىلىمدى تاريحتىڭ دەرەگى. مىنە, بىرنەشە جىل بويى مۇراتقاجى ىدىرىس ۇلى باستاعان رەسپۋبليكالىق «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» ەكسپەديتسياسى ۇلان-بايتاق قازاق جەرىن ارالاپ, بابالارىمىزدىڭ ەرلىك جولىندا قالدىرعان ەسكەرتكىشتەرىن تۇگەندەپ, ونى قالىڭ ەلگە تانىستىرىپ ءجۇر. ناتيجەسىندە, بىرنەشە كىتاپ جارىق كوردى. ولكەتانۋشىنىڭ اتقارعان ىسىنە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن», دەدى.
كەلەسى كەزەكتە ويىن ورتاعا سالعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فولكلورتانۋشى-عالىم سەرىك نەگيموۆ: «ولكەتانۋشى مۇراتقاجى ىدىرىس ۇلى ۇيىمداستىرعان عىلىمي-تاريحي, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ماتەريالدارىندا, ياعني «ابىلاي حاننىڭ قارا جولى» اتتى كىتاپتا ەل تاريحىنداعى, رۋحانيات كەڭىستىگىندەگى ۇلى وقيعالار, ەلدىك, مەملەكەتتىك, ۇلتتىق ماڭىزدى يدەيالار, تۇيدەك-تۇيدەك قازىنا-بۇيىمدار, كەرۋەنشىلەر, رۋ-تايپا كوسەمدەرى, حاندار, ابىزدار, بيلەر, باھادۇرلەر, جىراۋلار, سال-سەرىلەر جونىندە ءماندى ماعلۇماتتار بار. تاريحي, مادەني, ادەبي قۇندىلىقتارعا مەيلىنشە باي بۇل باسىلىمدا شاھياحمەت حازىرەت مەشىتى, ساڭعىل بي, قازانشى اۋليە, قارابۋرا اۋليە, اقبيكەش مۇناراسى, بابا تۇكتى شاشتى ءازيز, ىسقاق باب, ءبيبى ءماريام, ءجۇنىس اتا كەسەنەلەرى جايىندا تاريحي-شەجىرەلىك دەرەكتەر مەن اڭىزدار بەرىلگەن ەكەن. بۇل كىتاپ بولاشاق ءۇشىن وتە قۇندى تۋىندى بولارى انىق» دەدى.
تاريحي-تانىمدىق كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە قاتىسقان قازاقتىڭ باتىر ۇلى, عارىشكەر, قوعام قايراتكەرى توقتار اۋباكىروۆ تە جيىن ۇستىندە ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى لەبىزىن بىلدىرسە, تانىمال تاريحشى عالىمدار قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى قانات ەڭسەنوۆ قاتارلى ماماندار دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءىس-شارا سوڭىندا كۇيشى وتەۋلى ءادىل ابىلاي حاننىڭ «شاڭدى جورىق», «قارا جورعا» كۇيلەرىن ورىنداسا, ءبىرجان سال مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, ءداستۇرلى ءانشى داۋلەتحان مۇقتارحان اننەن شاشۋ شاشتى.