قازاقستاندىقتار پرەزيدەنت شەشىمىن قولدايدى
حالىق سەنىمى – ەڭ بيىك مارتەبە
ەلباسىنىڭ رەسپۋبليكا ازاماتتارىنا, پارلامەنتكە, “نۇر وتان” پارتياسى ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىن باسپاسوزدەن وقىپ, تانىسىپ شىعىپ, ۇلكەن اسەردە قالدىم. پارلامەنتتىڭ ۇسىنعان زاڭ جوباسىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قويا ما ەكەن, قويماس پا ەكەن دەگەن ساۋال ءبىرازدان بەرى ەل ىشىندەگى اڭگىمەگە وزەك بولىپ جۇرگەن-ءدى. ەلباسى وسىنداي اتاقتى رەسمي زاڭداستىرۋعا ءزارۋ مە؟ ەلباسى دەگەن اتاق دەكرەتپەن, جارلىقپەن, زاڭمەن بەرىلە مە, حالىقتىڭ ءوز جۇرەك قالاۋىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە دەگەن پىكىرلەر ءجيى ەستىلىپ ءجۇردى. ويتكەنى, ءبىز ن.نازارباەۆتى كوپتەن-اق ەلباسىمىز دەپ اتاپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. ول ءۇشىن زاڭ قابىلداۋ قاجەت پە؟ ونسىز دا مەملەكەت باسشىسىن بۇكىل حالىق سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى. ەلباسىنا دەگەن ەل سۇيىسپەنشىلىگى جوعارى, وعان حالىق ۇلكەن سەنىم ارتادى. مۇنى كۇن سايىن سەزىپ تە, كورىپ تە ءجۇرمىز. سوندىقتان دا دەپۋتاتتاردىڭ بۇل باستاماسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرىپ, ۇلىقتاۋعا كومەكتەسە قويار ما ەكەن دەگەن پىكىرلەر دە بولدى.
ارينە, پارلامەنتاريلەردىڭ بۇل باستاماسىن نەندەي ءبىر ۇپاي جيناۋدىڭ, كوزگە ءتۇسۋدىڭ امالى دەپ قابىلداۋ ءجون بولا قويماس. حالىق ىقىلاسىن, كوپشىلىك سەزىمىن رەسمي تۇردە زاڭداستىرساق دەگەن ولاردىڭ يگى تىلەكتەرىنەن تۋعانى ءسوزسىز. ءبىراق ولاردىڭ بۇل قادامى قوعام تاراپىنان بىرىڭعاي وڭ قولداۋ تاپتى دەپ ايتۋ قيىن. ءتۇرلى اڭگىمەلەرگە جول بەردى.
بۇگىنگى وركەنيەتتى عاسىردا وزگە جۇرتتان الابوتەن مەملەكەت باسشىسىنا ارنايى اتاق بەرىپ, داڭعازا جاساۋدىڭ ءوزى الەمدىك ساياساتتا قالاي قابىلدانادى, بۇل نوبەل سىيلىعىن بەرۋ نەمەسە مەملەكەتتىك ماراپاتتاۋدىڭ تۇرىنە دە جاتپايدى عوي دەۋشىلەر جەتكىلىكتى بولدى. ن.نازارباەۆتىڭ رەسپۋبليكا ازاماتتارىنا, پارلامەنتكە, “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىن وقىعاندا حالىق ءوز باسشىسىنىڭ كورەگەندىگىنە, ساياسي تاپقىرلىعىنا ىشتەي ريزا بولدى. مەن دە سونداي سەزىمدە بولدىم. ءارينە, پرەزيدەنتكە بۇل اتاقتى قيماعاندىقتان ەمەس, بۇل زاڭسىز-اق حالىق ءوز باسشىسىن سىيلايدى, قۇرمەتتەيدى عوي دەگەن ويدان تۋعان.
“مەنىڭ وتباسىمنىڭ مۇشەلەرى... وزگە ازاماتتار سياقتى تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتۋگە نەمەسە قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەر اتقارۋعا جانە بيزنەسپەن اينالىسۋعا قۇقىلى. سونىمەن قاتار, بارشا قازاقستاندىقتار سياقتى ەل ازاماتتارىن تەڭەستىرەتىن بۇلجىماس زاڭعا باعىنۋى ءتيىس”, دەگەن سوزدەرىن وقىعاندا, ەلباسىنىڭ زاڭدى قۇرمەتتەۋى ءوز وتباسىنا ەرەكشە ارتىقشىلىق بەرۋگە, قازاقستاننىڭ باسقا ازاماتتارىنان دارالاپ, ۇستەم جاعدايعا قويۋعا تۇبەگەيلى قارسى ەكەندىگى كوپ جاعدايدى اڭعارتادى. بۇل ن.نازارباەۆتىڭ ادىلدىگىن, دانالىعىن, دەموكراتتىعىن دالەلدەي تۇسەدى.
“بۇرىنعى كۇيەۋ بالام, ءۇش نەمەرەمنىڭ اكەسى ر.اليەۆتىڭ شەكتەن شىعۋى ارقىلى تەك ءوز وتباسىن, بالالارىن, مەنى عانا ەمەس, تۇتاس ەلدى ساتىپ كەتۋى – ماعان جانە مەنىڭ وتباسىما وراسان قاسىرەت بولدى”, دەگەن سوزدەرىن وقىعاندا, پرەزيدەنتتى ادام رەتىندە تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ەلباسىنىڭ دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعانىن, جانى اۋىرىپ, جۇرەك سىزداۋىن جەتە ۇعىنىپ, ەلباسىنا دەگەن ىشتەي ىقىلاسىڭ, تىلەكتەستىگىڭ ارتا تۇسەدى.
ەلباسىنىڭ وتان ءۇشىن, ەل ءۇشىن, ءاربىر ازامات ءۇشىن جانىن سالىپ, كۇن-ءتۇن دەمەي ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىن كورىپ تە, سەزىپ تە ءجۇرمىز. سول ءۇشىن دە پرەزيدەنتكە زور دەنساۋلىق, كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي تىلەيمىز. ءويتكەنى, ەلىمىزدىڭ الدىندا وراسان ءۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ولاردىڭ ويداعىداي ورىندالۋىنا ەلباسى كامىل سەنەدى. ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاسامپاز ەڭبەگىنە ءاردايىم سۇيسىنە قارايمىز. ءبىز ءبارىمىز ن.نازارباەۆتىڭ قاراپايىمدىلىعىنا, حالىققا جاقىندىعىنا, ورىنسىز ماداققا, جەكە باسىن ەلدەن ەرەك دارالاپ, قولپاشتاۋعا قارسى ەكەنىن دە بىلەمىز. بۇل ارناۋ سوزىندە دە “ارقاشان ءتۇرلى ماقتاۋ مەن ماداقتان بيىك تۇرۋعا تىرىسامىن جانە وسى ۇستانىمدا قالا بەرەمىن”, دەپ اتاپ كورسەتىپتى.
ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى – پارلامەنت ۇسىنعان زاڭدارعا قول قويماي, كەرى قايتارۋى – ن.نازارباەۆتىڭ تۇلعاسىن بۇرىنعىدان دا زور بيىككە كوتەرە تۇسەدى. ويتكەنى, پرەزيدەنت جالعان ماداق, جاساندى ماراپات ءۇشىن ەمەس, حالىق ءۇشىن, قوعام ءۇشىن, ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى مۇرات تۇتادى جانە بۇل ەڭبەگىن پۇلدامايدى, وزىنە ەرەكشە مارتەبە بەرۋدى قالامايدى. ەلباسىنا ءوز حالقىنىڭ, ءوز ەلى ازاماتتارىنىڭ, ءوز وتانداستارىنىڭ سەنىمىنەن بيىك مارتەبە, جوعارى ماراپات جوق. ەل سەنىمى, حالىق قۇرمەتى ن.نازارباەۆتىڭ كۇش-قايراتىنىڭ, ومىرگە قۇشتارلىعىنىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
ەلباسىنىڭ ۇستانىمىنا ەل ريزا
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەل باسى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭدارعا قول قويۋدان باس تارتىپ, ول ءجونىندە اقپارات قۇرالدارىندا جاريا ەتىلدى. ەلباسىنىڭ وسى ماسەلەگە بايلانىستى پايىمىمەن مۇقيات تانىسىپ, جوعارى ريزاشىلىق سەزىمدە بولدىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى رەتىندە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وتكەن ۋاقىتقا ەرىكسىز كوز جىبەردىم.
اۋەلى تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق وتە اۋىر جاعداي ەلەس بەردى. بىرىنەن سوڭ ءبىرى توقتاعان ءوندىرىس ورىندارى, قيۋى قاشقان ەكونوميكالىق بايلانىس, جىلان جالاعانداي بوس سورەلەر, قۇنسىزدانعان اقشا, تاعىسىن تاعىلار. وعان قوسا كوشكەن جۇرتپەن ىلەسە ايتەۋىر “جىلى جاققا” قاراي اعىلۋ. وسىنداي كەزدە ەل ىشىندە “شىنىندا بىزدەر دەربەس مەملەكەت بولا الامىز با” دەگەن ساۋالدار تۋىنداماي قالعان جوق.
مىنە, وسى كەزەڭدەردە ن.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانىپ, ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن يگى ىستەرگە جول باستالدى. ەلدى تىعىرىقتان شىعارۋ جولىندا تىڭنان جۇرگىزىلگەن سونى ىزدەنىس پەن ەرەسەن ەڭبەك كوپ ۇزاتپاي ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, قازاقستانعا الەم قىزىعا نازار اۋدارا باستادى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋى دەپ بىلەمىن.
ەلباسى وسى اۋىر كەزەڭنىڭ ءوزىندە كورەگەندىك تانىتىپ, الداعى 2030 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيا ۇسىندى. باسىندا كوپشىلىك ۇركە قاراعان وسى ستراتەگيا قازىر قولداۋعا يە بولىپ, كەلەشەكتىڭ باستى باعدارلاماسىنا اينالدى. وسى باعدارلامانى باسشىلىققا الۋدىڭ ناتيجەسىندە ءتۇرلى باعىتتارداعى ءىسىمىز وڭعا باستى. وسى جولدا ەلباسىنىڭ قاجىرلى قايراتىمەن قوسا, كەمەڭگەرلىگى دە ايقىن تانىلدى. كۇيرەگەن وداقتىڭ ورنىندا پايدا بولعان كەيبىر ەلدەردەگى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايلاردى وزىمىزدەگىمەن سالىستىرا وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ تاۋبە, شۇكىر دەۋى ورىندى. وسىنداي قىسپاقتى جاعدايدا ەل باسقارىپ, ەل-جۇرتىن قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي باستاپ الىپ كەلە جاتقان ازاماتقا قانداي اتاق بەرىلىپ, قانداي ماداق ايتىلسا دا جاراسىمدى. قازاقستان حالقى وسى ۇستانىمدا بولىپ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ونى ءبىراۋىزدان راسىمدەدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل ۇسىنىس ءۇشىن حالىققا, دەپۋتاتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى جانە ادەتتەگىدەي قاراپايىمدىلىق تانىتىپ, زاڭعا قول قويۋدان باس تارتۋ سەبەبىن ءتۇسىندىردى.
اسىرەسە, ەلباسىنىڭ “بارشاڭىز بىلەسىزدەر, ماعان قاراپ ايتىلعان بارلىق ماداققا, مەنىڭ جەكە تۇلعامدى ايرىقشا ۇلىقتايتىن ۇسىنىستارعا مەن ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىپ كەلەمىن... مەن ارقاشان ءتۇرلى ماقتاۋ مەن ماداقتان بيىك تۇرۋعا تىرىسامىن جانە وسى ۇستانىمىمدا قالا بەرەمىن”, دەگەن جولداردى وقىعاندا ەل تانىعان, الەمدى مويىنداتقان ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ شىنايى كەيپىن كوردىم.
ەلباسىنىڭ وسى ۇسىنىسىن قازاقستاندىقتار وڭ قابىلداپ, وعان دەگەن زور ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىنىنە كامىل سەنەمىن. ەلباسىنىڭ وسى قادامى ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ونەگە بولۋعا ءتيىس. ءاربىر ازامات ەلگە قىزمەتتەگى لاۋازىمىمەن نەمەسە العان اتاعىمەن ەمەس, ەتكەن ادال ەڭبەگىمەن باعالانۋى كەرەك.
ەلباسىنىڭ وسى قادامىن قولداي وتىرىپ, بىزدەر, “نۇر وتان” حدپ مۇشەلەرى پارتيا جەتەكشىسىنىڭ ۇستامدىلىعى مەن قاراپايىمدىلىعىن ءوزىمىزدىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا باسشىلىققا الىپ وتىرۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىن.
نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
ەرلىككە پارا-پار شەشىم
ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋ قارقىنى الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزىن تاڭعالدىرىپ وتىرعانى شىندىق. كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان تاۋەلسىز ەلدەر اراسىندا ەرتەڭىنە ەركىن قۇلاش سەرمەپ بارا جاتقان قازاقستاننىڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە باعىت ۇستاعانى كۇنى كەشە سياقتى ەدى. ەندى وعان قول جەتكىزۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى جاسالعانىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. مۇنداي قوعامدىق دامۋدىڭ سارابدال ساياساتىن ايقىنداپ, الداعى كۇندەرگە سەنىمدىلىكپەن قادام باسۋىمىزعا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقانى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى. سوندىقتان دا ەل قامىن ويلاپ ءىس قىلعان ازاماتىنا حالىقتىڭ ىقىلاسى شەكسىز. ەلىمىزدىڭ قاي ءوڭىرىنە بارساڭىز دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا العىس سەزىمىن ءبىلدىرىپ جاتادى. ءسوزى مەن ىسىندە الشاقتىق بولمايتىن ەلباسىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە جانە “نۇر وتان” حدپ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىن وقىعاندا, كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ تاعى ءبىر ەرەسەن ۇلگىسىن كورگەندەي بولدىق.
ارينە, تۇڭعىش پرەزيدەنت, ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى پارلامەنت تاراپىنان بولعان ۇسىنىستار دا مىڭداعان سايلاۋشىلاردىڭ تىلەكتەرى ەكەنى ءسوزسىز. دەگەنمەن, ەلباسى بيىك پاراسات يەسى ەكەنىن تانىتتى. جەكە باسىنىڭ قامىنان گورى ۇلتتىڭ, ەلدىڭ, ەلدىكتىڭ ماسەلەسىن جوعارى قوياتىنىن بۇل جولى دا تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن اڭعارتتى. زاڭمەن بەكىتىلمەسە دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – الدەقاشان ەلباسى, ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە تەك ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردە مويىندالعان الەمدىك تۇلعا. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى قيىندىقتان قارا نارداي قايىسپاي الىپ شىقتى, تاياۋ ونجىلدىقتىڭ قوعامدىق دامۋ باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ەل ەرتەڭى ءۇشىن سەنىمدى, بولاشاقتان مول ءۇمىتتى. سوندىقتان دا حالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆتى پارلامەنت زاڭداستىرماسا دا ەلباسىمىز, حالىقتىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى,ۇلت كوشباسشىسى دەپ بىلەدى. ونى ءدالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
سونىڭ وزىندە پرەزيدەنتتىڭ ارناۋى شىنايىلىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ ونەگەلى ۇلگىسى بولدى. ەلباسىنىڭ ءوزىنىڭ وتباسى تۋرالى اڭگىمەنى دە اينالىپ وتپەي, بۇرىنعى كۇيەۋ بالاسى ر.اليەۆتىڭ قياڭقى قىلىعىن اشىق ايتۋىنىڭ ءوزى ەرلىككە پارا-پار ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتتى, حالقىنا قانشالىقتى سەنەتىنىن قاداپ ايتتى. قازىرگى تاڭدا حالقىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ ەكەنىن وسىلاي دالەلدەدى. اركەز ءوزىن حالقىنان بيىك قويمايتىن ەلباسىنىڭ ارناۋى ونىڭ بەدەلىن بۇرىنعىدان دا بيىكتەتتى. حالىق سەنىمى بۇرىنعىدان دا نىعايا ءتۇستى. كىسىلىك پەن كىشىلىكتى ۇشتاستىرا ءبىلگەن ەلباسى ونەگەسى بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعاندارعا ۇلگى-ونەگە بولدى. مەن ەلباسىنا دەگەن جۇرەكجاردى ويىمدى بىلدىرە وتىرىپ, ءوزىم باسقاراتىن سەرىكتەستىك شارۋاسىندا بولسىن, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندەگى قوعامدىق جۇمىستارىمدا بولسىن ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە قۇلشىنا ءتۇستىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارناۋىنداعى تىڭ تۇجىرىمدارى حالىقتىڭ وعان دەگەن ريزاشىلىعىن ارتتىردى. مۇنداي قاسيەت تەك ەلىم دەگەن ەردىڭ بويىندا عانا بولسا كەرەك-ءتى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى باعاعا ابدەن لايىق تۇلعا عانا ەمەس, شىن مانىندە ەلباسى.
جۇمابەك كۋكانوۆ, “اليا جولدارى” جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى.
اقتوبە وبلىسى.