اپورتتىڭ باعى قالاي جانادى؟

مينيستر اپورتتىڭ برەند رەتىندە تىركەلۋى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار بۇل باستاما ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

بوتانيك م.پوپوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1934 جىلى كىشى الماتى شاتقالىندا 190 گەكتارداي جەردى جابايى جەمىس ورمان­دارى الىپ جاتسا, قازىر بۇدان 9 گەكتار عانا قالعان. الماتى ماڭىندا اپورت وسىرۋگە قولايلى ايماقتار – تە­ڭىز دەڭگەيىنەن 800-900 مەتر بيىك ەڭبەك­شىقازاق, تالعار, قاراساي اۋداندارىنىڭ, الماتىنىڭ بوستاندىق, مەدەۋ اۋدان­­دارىنىڭ ءبىر­شاما جەرى, تەڭىز دەڭ­گەيىنەن 900-1 100 مەتر بيىك تومەن تاۋلى ايماق – تۇرگەن, ەسىك, تالعار, ۇلكەن جانە كىشى الماتى وزەندەرىنىڭ جاعالاۋى; تەڭىز دەڭگەيىنەن  1 100-1 350 مەتر بيىك ورتا تاۋلى ايماق – ەڭبەكشىقازاق جانە تالعار اۋداندارىنىڭ جەرلەرى.

اتالعان ماسەلە وسىعان دەيىن مەملە­كەتتىك دەڭگەيدە بىرنەشە رەت كوتەرىلگەن. 2019 جىلى الماتىدا وتكەن جيىندا پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىز­دىڭ قازىناسى – اپورتتى جاڭعىرتۋ قاجەت­تىگىن اتاپ كورسەتتى. قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە ارەكەت جاسالدى. 2012-2018 جىلدار ارا­لىعىندا الماتى وبلىسى اكىمدىگى جەر­گىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن شارۋالارعا اپورت ەگىپ, ونى ءوسىرۋ شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن 670,4 ملن تەڭگە ءبولدى دەگەن دەرەك بار. بىراق ناتيجەسى ءالى بەلگىسىز. ال عالىمدار بولسا, اپورتتىڭ ازىپ-توزىپ كەتۋىنىڭ 14 سەبەبى انتروپوگەندىك فاكتورلارعا بايلانىستى ەكەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. باسقاشا ايتقاندا, تابيعي ەمەس, ادام فاكتورىنا بايلانىستى. «اپورتتىڭ ساپا­سىزدىق ۇدەرىسى جىل ساناپ كۇشەيۋدە» دەگەن پىكىر­لەر ءجيى ەستىلە باستادى.

2016 جىلى الماتى اكىمدىگى «اپورتتى جاڭعىرتۋ» جوباسىن قولعا الىپ, «Apple World» جشس-گە اۋماعى 70 گەكتاردى قۇرايتىن ءۇش جەر تەلىمىن 40 جىلعا جالعا بەردى دەگەن دەرەكتەر بار. «Apple World» جشس وكىلدەرى باقتى قورشاپ, 34 مىڭ اپورت كوشەتىن وتىرعىزعان. الايدا جوبا جە­مىستى بولمادى. كاسىپكەرلەر بۇل ىستەن باس تارتىپ, شارۋانى ورتا جولدان تاستاپ كەتكەن.

الماتى اپورتىنىڭ داڭقى الەمگە تارادى. اقش بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجون كەننەديدىڭ ءىنىسى, سەناتور ەدۆارد كەننەدي 1973 جىلى الماتىعا كەلگەن ساپارىندا «مەن بۇكىل الەمدى ارالادىم, بىراق مۇنداي ادەمى, حوش ءيىستى جانە ءتاتتى المانى ەشقاشان تا­تىپ كورگەن ەمەسپىن», دەگەن ءسوزى گازەت بەتتەرىندە قاتتالىپ قالعان. كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سەناتور سول ساپارىندا بىرنەشە قوراپ اپورت الماسىن وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەن كورىنەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارىن قازىر وتكەن شاقپەن ايتىپ وتىرعانىمىز وكىنىشتى. اپورتىمىز دا ۇساقتالىپ, باستاپقى دامى­نەن ايىرىلىپ بارادى.

1908 جىلى گەرمانياداعى مانگەيم جەمىس ءوسىرۋ كورمەسىندە قازاق اپورتىنا جوعارى باعا بەرىلگەن. بۇل جاڭالىق ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا ءار بەرگەنگە ۇقسايدى. اپورت الماسىنىڭ رەسەيدى اينالىپ, سىبىرگە جانە وڭتۇستىككە – تەمىرجول ۆوكزالدارىنا جەتكىزىلگەنى, سونداي-اق پوشتا سالەمدەمەلەرىمەن جو­نەلتىلگەنى تۋرالى مالىمەتتەر بار. حح عا­سىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق اپورت قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالىپ ۇلگەرگەنگە ۇقسايدى.

ساراپشىلار اپورت قانا ەمەس, شۇبات, جال-جايانىڭ ءبىزدىڭ ونىمدەر ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ولاردىڭ قۇجاتتى بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. بىراق زاڭداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حاتتاما بىزدە جوق. سوندىقتان بۇل ءونىم بىزدىكى دەپ الەم ال­دىندا مەنشىكتەپ الۋعا زاڭدىق تەتىك تە جوق. قۇ­قىقتىق قورعاۋ تەك مەنشىككە عانا ەمەس, زياتكەرلىك مەنشىككە دە قاجەت ەكەنى وسىعان دەيىن ءجيى ايتىلدى.

ءبىزدىڭ ەلدە «تاۋار تاڭبالارى, قىزمەت كورسەتۋ تاڭبالارى, گەوگرافيالىق بەل­گىلەر جانە تاۋارلاردىڭ شىعارىلعان جەرىنىڭ اتاۋلارى تۋرالى» زاڭ سوناۋ 1999 جىلى قابىلدانعان ەدى. دەگەنمەن بۇل جەردە ايگىلى تاۋارلاردىڭ حالىقارالىق ساۋداسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدىڭ دسۇ شەڭبەرىندەگى كوپجاقتى ساۋدا كەلىسىمدەرىنە, سونىڭ ىشىندە زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ ساۋدا اسپەكتىلەرى تۋرالى كەلىسىمگە قوسىلۋى ماڭىزدى. مەنشىك قۇقىن زاڭداستىرۋ تۋرالى ەرەجەلەردىڭ ءبارى سول كەلىسىمگە لايىقتالىپ جازىلۋ كەرەك. ۇكىمەت اپورتتى مەنشىكتەپ الىپ, ەكسپورت ماسەلەسىنە كىرىسۋگە دايىندالىپ جاتسا, وتاندىق عالىمدار سول اپورتتى قايدان الامىز دەگەن ماسەلەنى تاعى دا جاڭعىرتىپ وتىر.

بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاق باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى باۋ-باقشا داقىل­دارىنىڭ بيوتەحنولوگياسى زەرتحا­ناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سۆەتلانا دولگيح جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە تاۋ بوكتەرىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-1200 بيىكتەگى قۇرىلىس الماتى اپورتى ءۇشىن قولايلى ايماقتى جويىپ جىبەرگەنىن ايتىپتى. تياناقتى ارەكەت ەتۋ ارقىلى ساپالى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى. ال قوسىمشا قولداۋسىز ۇلتتىق مۇرانى جاڭعىرتۋ, ونى ساپالى جاڭا دەڭ­گەيگە شىعارۋ تىم قيىن بولادى. مۇنىڭ بىرقاتار سەبەبى بار.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, سول بيىكتە ءوسىپ, كۇن جەگەن المانى عانا اپورت دەپ ايتۋعا بولادى ەكەن. 900 مەتردەن تومەن بيىكتە وسكەندەر اپورت ەمەس, جاي «سۋسلەپەر» جانە «ستولوۆكا» دەگەن جازعى سورتقا اينا­لادى. اپورت ساپاسىنىڭ ناشارلاپ كەتۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى سورتتىڭ تامىرلا­رىندا ۆيرۋستى ينفەكتسيا جيناقتالىپ قالدى. ال ەكىنشى سەبەپ, المانى ساباعىنان تامىرلاپ كوبەيتۋ ماسەلەسى باقىلاۋدان شىعىپ كەتتى. جۇيە بۇزىلىپ, ساپاعا ەمەس, سانعا باسىمدىق بەرىلدى.

ء«بىز اپورتتى برەند دەگەندە 1970-1980 جىلدارداعى ءبىر داناسى 0,5 نەمەسە 1 كيلو تارتاتىن اپورتتى ەسكە الامىز. قا­زىر اپورتتىڭ ءوزىن توقىراۋعا ۇشىراتىپ الدىق, قازىر ول اپورت جوق. ءتىپتى اپورت ءوسىپ شىعاتىن الما اعاشى دا جوق قازىر. شىندىققا تۋرا قارايتىن كەز كەلدى», دەيدى س.دولگيح.

ونىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدى تۇزەتۋگە بولادى. اپورت الماسىن تەك ءبىزدىڭ عانا برەند دەپ ايتۋعا وڭاي. ەگەر سيۆەرستىڭ باس­تاپقى قالپىن جاڭعىرتساق, ءاربىر الما اعاشىن 10 ەۋرودان باعالاساق, جان-جاعىمىز الماسىن دا, وسكىنىن دە ساتىپ الۋعا دايىن. اپورت اعاشىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇددەلى توپ تا جەتەدى.

«3-5 جىلدىڭ ىشىندە الما القابىن قالپىنا كەلتىرە الامىز. 2024 جانە 2025 جىلدارى اپورتتىڭ تاڭدالعان تۇرلەرىنە گەنەتيكالىق تالداۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اپورتتىڭ «قانقىزىل» نەمەسە «الماتى اپورتى» ەكەنىن دالەلدەيتىن ەڭ جاقسى سۇرىپتارىن ءوسىرىپ شىعارۋعا دا­يىن­بىز», دەيدى مامان.

اپورتتى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگى ۋىستان شىعىپ بارا جاتقانى – بارىمىزگە بەلگىلى جايت. اپورت بەلدەۋىندەگى سا­لىنعان قۇنى 1,5 ملن دوللار تۇراتىن ءزاۋلىم ءۇي يەسىنە بارىپ ء«ۇيىڭدى سۇرەمىز, ونىڭ ور­نىنا الما ەگەمىز» دەپ ايتۋعا عانا وڭاي. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, تاۋ بەل­دەۋىندەگى ءزاۋلىم ءۇي يەلەرىنە وتەماقى تولەۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى شەشۋ كەرەك. تىم بولماسا 5-10 گەكتار جەردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارا الساق, قالعان ماسەلەلەر رەت-رەتىمەن شەشىلەدى. مۇنداي پىكىردى وتىرعىزۋ ماتەريالدارىن وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى سەرىك سادىقوۆ تا قولدايدى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قوسىمشا قولداۋسىز ۇلت­تىق مۇرانى جاڭعىرتۋ, ونى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ تىم قيىن. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى – ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق قىرى. كاسىپكەرلەر ءبىرىن­شى كەزەكتە پايداعا باسىمدىق بەرەدى. المانىڭ وزگە تۇرلەرى العاشقى 2-3 جىلدا ءونىم بەرسە, اپورت 7-8 جىلدا ءونىم بەرەدى. تۇراقتى تۇردە جىل سايى­ن ءونىم بەرمەيدى, جىل ارالاپ دەمالىپ تۇراتىنى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمسىز.

«المانىڭ, ونىڭ ىشىندە الماتى اپور­تىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇر. اپورت­تىڭ كولەمى كىشىرەيىپ, ءدامى مەن ءيىس ساپاسى دا تومەندەپ كەتكەن. بىراق ءۇمىت ۇزىلگەن جوق. اپورتتىڭ الەكساندر جانە قان­قىزىل سورتتارى ءالى سىرىن بەرگەن جوق. ونىڭ 19 ءتۇرى بار. ەشتەڭە جاساماساق, اپورت برەندىن جوعالتىپ, وزگە ەلدەرگە تاۋەلدى بولىپ قالامىز», دەيدى س.سادىقوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, اپورت وسىرەتىن بەلدەۋدەگى باقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇش كەرەك, قارجى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە وتىرعىزۋ ماتەريالىن دايىنداپ الۋ ماڭىزدى. بۇل جۇمىستى اپورت القاپتارىن قالىپقا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار جۇرگىزۋ كەرەك. جوڭعار الاتاۋىنا عىلىمي ەكسپەديتسيا جىبەرىپ, سول جەردەن ەڭ قۇندى كوشەتتەردى تاۋىپ, ەڭ جاقسى سورتتارىن سوندا وتىرعىزۋ كەرەك.

«الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنداعى مامانداندىرىلعان باقتا اپورتتىڭ 120 ءتۇرى بار. ءبىز سولاردىڭ ىشىنەن ەڭ قا­جەت­تى­لە­رىن ىرىكتەپ الىپ, كوشەت وتى­عىزۋ كەرەك. قا­زىر ەلدە جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ 20 شاق­­تى تالىمباعى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 3-4 عانا اپورتپەن اينالىسادى», دەيدى سا­راپشى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, اپورت اعاشى وزىنە قولايلى ورتادا عانا كوكتەيدى, تا­بيعي قالپىن بۇزبايدى. اپورت بولاشاق ۇرپاققا جەتۋ ءۇشىن جوڭعار الاتۋىنداعى اپورت بەلدەۋلەرىن قالىپقا كەلتىرىپ, ۇلت­تىق گەرموپلازما ورتالىعىن اشۋ كەرەك. بۇل مىندەت زاڭنامالىق بازانى قالىپ­تاس­تىرۋدان باستالادى.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيو­لوگيا جانە مەديتسينا عىلىمدارى ءبولىمىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى ۆلاديمير بەرەزين وتكەن جىلى ورمان كودەكسىنە, سورت تۋرالى ەرەجەگە وزگەرىستەر مەن تولىق­­تىرۋلار, قورشاعان ورتانى باس­قارۋدى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە كەيبىر تولىقتىرۋلار قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپتى. مۇنداي تالاپتار قولدانىستاعى زاڭداردا دا اي­تىلعان. ناقتىلاساق, زاڭ جابايى جەمىس باقتارىنىڭ گەنوفوندىنىڭ ساقتالۋىن, قالپىنا كەلتىرۋىن قۇپ كو­رەدى. ساراپشى وسى رەتتە ءبىزدىڭ اي­ماقتا اگروبيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ بويىن­شا ۇلت­تىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ قاجەت­تىلىگىن كۇن تارتىبىنە شىعاراتىن كەز كەلگە­نىن دە ايتىپ ءوتتى.

«جەر بەتىندە تۇراتىن حالىق جىلىنا 40 ملن توننا الما جەيدى ەكەن. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە بۋدانداستىرىلعان نەمەسە حيميالىق قوسپالار ارقىلى باس­تاپقى قالپىنان ايىرىلىپ قالعان كلون الما ەمەس, تاۋ بوكتەرىندە كۇن ءسۇيىپ تولىسقان تابيعي المانى قالايدى. «قا­زاق­ستان – المانىڭ وتانى» دەگەن يدەيانى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا اينالدىرۋ كەرەك. وسى يدەيانى جۇزەگە اسىرساق, الما ەل بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى دونورلارىنىڭ بىرىنە اينالار ەدى», دەيدى ۆ.بەرەزين.

الماتى