جانۋارلار الەمىنە جارقىن كوزقاراس

تابيعات – انا وزگەشە ءبىتىم بەرگەن جىرت­قىش اڭنىڭ سانى الەمدە جىل وتكەن سا­يى­ن سيرەپ بارادى. جەر بەتىندە ىلبىستەر مەكەندەيتىن 20 ايماق بولسا, سونىڭ ەكەۋى – قازاقستانداعى جوڭعار الاتاۋى مەن ىلە الاتاۋى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 4 مىڭعا جەتەر-جەتپەس ءىلبىس قالدى دەگەن دەرەك بار. زوولوگيا ينستيتۋتى تەك ىلبىستەردىڭ عانا ەمەس, سيرەك كەزدەسەتىن بارلىق اڭ-قۇستاردىڭ تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن دەرەكتەر بازاسىن قۇرىپ, ونى جان-جاقتى جەتىلدىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.

«ورتاق دەرەكتەر بازاسى – جانۋارلار الە­مىنەن حابار بەرەتىن بىرەگەي الاڭ. بەلگىلى ءبىر اۋماقتا جانۋارلاردىڭ قانشا ءتۇرى ءومىر سۇرەتىنىن, ولاردىڭ تارالۋ ايماعىن, بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, كوبەيۋ نەمەسە ازايۋ فاكتىلەرىن, جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە ۇشىراۋى ىقتيمالدىعىن ءارى ولارعا تونگەن قاۋىپتى سيپاتتايتىن جوبا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. 2021 جىلدان بەرى ءبىز سولتۇستىك تيان-شان جانۋار­لار دۇنيەسى كاداسترىنىڭ ەلەكتروندىق با­زاسىن قۇرۋعا باعىتتالعان جوبامەن جۇمىس ىستەي باستادىق. دەرەكتەر بازاسى جوبا بارىسىندا جينالعان مۇراعاتتىق, ادەبي جانە جاڭا دەرەكتەردى قامتىدى. 2023 جىلدىڭ قازان ايىندا ەلەكتروندى مالىمەتتەر بازاسى جانۋارلاردىڭ 948 تۇرىنە ارنالعان 10 633 جازبانى قۇرادى. جوبانىڭ ناتيجەسىندە, جانۋارلاردىڭ 3 550-دەن اسا ءتۇرى تۋرالى اقپارات جينالدى – ەڭ كىشكەنتاي ومىرتقاسىزداردان باستاپ قۇستار مەن سۇتقورەكتىلەردىڭ ەڭ ۇلكەن تۇرلەرىنە دەيىن. مۇنداي اقپارات جانۋار­لار پوپۋلياتسياسىنىڭ ديناميكاسىن تالداۋ ءۇشىن, سونداي-اق بولاشاقتا فاۋنانىڭ وزگەرۋ تەندەنتسيالارىن انىقتاۋ ءۇشىن ماڭىزدى», دەيدى زوولوگيا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى مارينا چيريكوۆا.

زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس, عالىم­دار ارقار سانى ارتىپ بارا جاتقانىن انىقتاعان. ءبىر كەزدەرى سولتۇستىك تيان-شاندا تارالۋى ايتارلىقتاي تو­مەن­دەگەن قوڭىر ايۋلاردىڭ دا سانى ارتا باس­تاپتى. 1996 جىلى ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركى قۇرىلىپ, كۇزەت رەجىمى كۇشەيگەننەن كەيىن ايۋلار ەجەلگى مەكەنىنە سيرەك بولسا دا باس سۇعا باستاعان. وسىلايشا, بىرتە-بىرتە ولكەنىڭ قاۋىپسىزدىگىن سەزگەن جانۋارلار مۇندا تۇراقتاپ قالعان. ساراپشىلار ايۋ سانىنىڭ ءوسۋى مەن تارالۋ ايماعىنىڭ بۇرىن ءومىر سۇرگەن شەگىنە دەيىن كوبەيەتىنىن بولجاپ وتىر.

كەيىنگى 20-30 جىلدا تۇلكى پوپۋلياتسيا­سى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراما­عا­نىمەن, سولتۇستىك تيان-شان بوكتە­رىن­دە پايدا بولا باستاعان قورقاۋدىڭ تا­رالۋ ايماعىنىڭ كەڭەيۋى بايقالعان. م.چي­ري­كوۆا جابايى اڭنىڭ وسى تۇرلەرى ارا­­سىندا باسەكەلەستىك پايدا بولا باس­تاعا­نىن ايتادى. زەرتتەۋشىلەر بۇل فاكتور­لاردى انىقتاۋعا زاماناۋي تەحنولوگيا مۇم­كىندەرىن پايدالانۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن.

«نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – كوپتەگەن جىل بويى جيناقتالعان جانۋارلار الە­مى تۋرالى بارلىق مالىمەت پەن جاڭا دە­رەكتى ءبىرتۇتاس دەرەكقورعا بىرىكتىرۋ. ءبىز سونداي-اق جاقىن ارادا اشىلاتىن جانە بارلىعىنا قولجەتىمدى بولاتىن ەلەكتروندىق پورتالدا دەرەكقورىمىزدى كورسەتتىك. بۇل ۋاكىلەتتى ورگاندار ءۇشىن دە, بارلىق تابيعات اۋەسقويلارى ءۇشىن دە ءتيىمدى. دەرەكتەر بازاسى سولتۇستىك تيان-شاندا جانۋارلاردىڭ قانداي تۇرلەرى ءومىر سۇرەتىنىن, ولاردىڭ قاي جەردە تارالعانىن جانە قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ول.

بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدەگى قار بارىسى پوپۋلياتسياسىن زەرتتەۋ جانە قورعاۋ ۇلكەن مانگە يە. حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ (حتقو) قىزىل تىزىلىمىنە ەنگەن بيىكتىكتى سۇيەتىن بەكزات اڭنىڭ ەلىمىز ءۇشىن سيمۆوليكالىق ماڭىزى دا ەرەك. ءتىرى جان تىرشىلىك ەتپەستەي كورىنەتىن قۇزار شىڭدار مەن تاۋ مۇزدىقتارىن مەكەن ەتكەن بۇل اڭنىڭ تاريحىنا قاتىستى اڭىز-ءافسانالار جەتىپ ارتىلادى. ەجەلگى پارسى ەلىندە بارىستى اڭشىلىق ءۇشىن قولعا ۇيرەتكەن دەگەن دەرەك بار. تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعاندا «يربيز» ءسوزى «قار مىسىعى» دەگەن ماعىناعا سايادى. حالقىمىز جىرتقىشتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا قاراپ «تاۋ بارىسى نەمەسە قار بارىسى» دەپ اتاپ كەتكەن. مىسىق تۇقىمداستار ساناتىنا جاتاتىن جىرتقىش اڭنىڭ دەنە تۇرقى – 125-135, بيىكتىگى – 60, قۇيرىعى مەترگە دەيىن جەتەدى. شۇباتىلعان ۇزىن قۇيرىعى تىم سەزىمتال ءارى اسا ساق جانۋاردىڭ باسقان ءىزىن جاسىرىپ, قاۋىپ-قاتەردەن ساقتايدى. ءىلبىستى تاۋ قابىلانىنان دارالاپ تۇراتىن دا وسى ۇزىن قۇيرىعى بولسا كەرەك. ىرىلەرىنىڭ سال­ماعى 30-40 كگ تارتادى. دەنەسىندە ساقينا ءتارىزدى قارا داقتارى بار, ءجۇنى قالىڭ جىرتقىشتىڭ ءتۇسى – تەڭبىل-شۇبار, كوك سۇر.

ەڭ عاجابى, سولتۇستىك تيان-شان فاۋ­ناسى – سۇتقورەكتىلەرمەن قاتار الۋان ءتۇرلى قۇستاردىڭ, كەمىرگىشتەردىڭ, شوپ­قورەكتىلەردىڭ جانە جىرتقىشتاردىڭ جايلى مەكەنى. بۇل تۇرلەردىڭ ءاربىرىن قورعاۋ – جانۋارلار دۇنيەسىمەن اينالىساتىن عالىمدار ءۇشىن جاۋاپتى مىندەت.

الماتى