قازاقتىڭ ەدىلباي قويى

حالىقتىق سەلەكتسيا جەمىسى

رەس­پۋبليكاداعى بارلىق بيازى, جار­تى­­لاي بيازى, كروسبرەدشەن دەگەن تۇ­قىم­­نىڭ انالىعى – قازاقتىڭ قىل­شىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى. كەيىننەن كەيبىر قا­سيەتتەرى ەدىلباي قويىمەن جاق­سار­­تىلعان. ەدىلباي قويى ەلىمىزدەگى قۇي­رىق­تى قويلاردىڭ بارلىق تۇقىمى مەن تۇقىمدىق توپتارى, تارماقتارىنىڭ جاق­سار­تۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.

كەزىندە قازاقتىڭ قۇيرىقتى قوي­لا­رىنىڭ ءتۇرلى تارماقتارىن زەرتتەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان بۇكىلوداقتىق عى­لىم اكادەمياسى مەن ماسكەۋ زووتەحنيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسياسى بۇل قوي­لاردىڭ ىشىندە 22 گەوگرافيالىق نۇسقالار مەن تارماقتاردى انىقتادى. زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ اكادەميك م.يۆانوۆ ولاردى ءۇش توپقا بولگەن. ءىرى توپقا: ەدىلباي, تەمىر, شاجى-سلامحان, قوس­تاناي, تەرىساققان, ىرعىز-شالقار, با­عانالى, بەساتا­­ جانە باسقا; ورتاشا: قۇم, تورعاي, قوتان-بالقاش, سارىسۋ, شۋ, قار­قا­رالى, بالقاش بويى, زايسان, التاي جانە باسقا; مايدا توپقا: مەركى, جەتىسۋ, ەرتىس بويى, ورىس, اداي, تۇرىكپەن-شىمكەنت, اسى-شيەلى جانە باسقا قوي تارماقتارىن جات­قىزدى.

كوپتەگەن بەلگىلى عالىمداردىڭ پىكى­رىن­­­­شە وسى قوي تۇقىمدارىنىڭ ىشىندە ەڭ باعالى تۇقىمدىق جانە ءىس جۇزىندە قۇن­دى­­لىعى بار, وزىنە بۇكىل جەر بەتىندە تەڭ­دەسى جوق جانە دۇنيە جۇزىندەگى قوي شا­رۋا­شىلىعىنىڭ التىن قورى دەپ ەدىلباي قويى تۇقىمىن سانايدى. ويتكەنى بۇل ءتۇر – عا­سىرلار بويى حالىقپەن بىرگە ءوسىپ كەلە جات­قان قوي تۇقىمى, قازاقتىڭ ءتول تۇقىمى, حالىق سەلەكتسياسىنىڭ جەمىسى.

ەدىلباي قويى XIX عاسىردىڭ اياعىندا باتىس قا­زاقستان وبلىسى بۇرىنعى فۋر­­مانوۆ جانە قازتالوۆ اۋدانىنىڭ جەرىن­دە, ەدىل وزەنى بويىن قونىستانعان قازاق­تار­­دىڭ تابيعي ىرىكتەۋ جانە وزىندىك سەلەك­تسيا­سى ناتيجەسىندە شىعارىلعان. جالپى, «ەدىل بويى­نىڭ قويى» دەگەن ءسوز تىركەس­تە­رىنەن گورى, «ەدىلباي قويى», دەپ ايتۋعا جەڭىل, ىڭ­عاي­لى بولعاسىن اتاپ كەتكەن.

وزىندىك بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى

مال ماماندارى بۇل قويدى سىرتقى تۇلعاسىنىڭ بەرىكتىگىنە, كەۋدەسىنىڭ كەڭدى­گى­نە, ءتوس سۇيەگىنىڭ شىعىڭقىلىعىنا, جال­پى سۇيەگىنىڭ بەرىكتىگىنە, تولدەرىنىڭ تەز جەتىل­گىشتىگىنە, تابيعي قاتاڭ قىسقى جايى­لىم­عا توزىمدىلىگىنە قاراي ىرىكتەگەن.

ەدىلباي قويىنىڭ ەتى ءدامدى, قۇنارلى بولادى. اسىرەسە 4-5 ايلىق قوزىلارىنىڭ ەتى مەيلىنشە ءسىڭىمدى كەلەدى. بۇل قويلار­دىڭ ەت الۋ ەرەكشەلىگىنە بۇلشىق ەتتەرىنىڭ جاقسى جەتىلۋى, جوعارعى بيولوگيالىق جانە تاماقتىق قۇندىلىعى جاتادى. ولار تەز جە­تىلگىشتىك قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ەركەك توق­تىلاردى 12 ايىندا سويعان كەزدە ۇشا­سىنداعى بۇلشىق ەت-سۇيەك قاتىناسى ساقا قويلاردىڭ كورسەتكىشىنە ساي كەلەدى.

اكادەميك ق.مەدەۋبەكوۆ ەدىلباي قويىن قاراكول قويى مەن اقالتەكە جىل­قى­سى سياقتى سەلەكتسياسى جەتىستىگىنىڭ وزىق ۇلگىسى دەپ سانايدى. قازاق ەلى بۇل تۇقىمدى ماقتانىش تۇتادى, سوندىقتان ونى ساقتاپ, سانىن ارتتىرا بەرۋ قاجەت.

دارىگەر-ديەتولوگتەر ەدىلباي قويى ەتىنىڭ قۇرامىندا حولەستەرين مولشەرى باس­قا مال ەتىنە قاراعاندا تومەن ەكەن­دى­گىن ايتادى. پروفەسسور پ.كياتكين «كۋر­ديۋچنىە وۆتسى ي پلەمەننايا رابوتا س نيمي» اتتى ەڭبەگىندە: «قۇيرىقتى قويلاردىڭ ەتى­نىڭ رومانوۆ, مەرينوس جانە باسقا سول­تۇستىكتە وسىرىلەتىن قويلار سياقتى سۇي­كىمسىزدەۋ, ءيىسى مەن ءدامى بولمايدى; ولاردىڭ ەتى شىرىندى, جاعىمدى ءيىستى, وتە ءدامدى, تەز قورىتىلادى جانە جوعارى قۋات­تى بولىپ كەلەدى. قۇيرىقتى قوي­لار­دىڭ ەتىن پىسىرگەندە اعىلشىننىڭ ەتتى تۇ­قىم­دارىنىڭ ەتى سياقتى سورپا كوبىك­تەن­بەيدى, شوگىندى قاق بەرمەيدى. قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسى مەرينوس, اعىلشىن ەتتى قويلارىنىڭ مايىنا, اسىرەسە, ءىرى قارا ەتىنىڭ مايىنا قاراعاندا تومەن كە­لەدى» دەپ جازعان.

ەدىلباي قوي تۇقىمىنىڭ قۇيرىق ما­يىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە پروفەسسور پ.كيات­كيننىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ءبىر جا­سار ىسەكتىڭ قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ تەم­­پەرا­تۋراسى 34 س0-تى, 2 جاسارىندا – 36 تيىسىنشە, 3 جاستاعىسىندا 41-42 س0-تى قۇرايدى, ال مەرينوس قويلارىنىڭ قۇيىم­شاق مايلارىندا بۇل كورسەتكىشتەر رە­تىنە ساي – 43-45, 30-31 س0, سيىر مايىندا – 51-36 س0.

ال ءبىز جۇرگىزگەن ەدىلباي قويىنىڭ قۇي­رىق مايىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە كەلە­تىن بولساق, اتىراۋ وبلىسى «سۇيىن­دىك» شارۋاشىلىعىندا سويىلعان 4,5 ايلىق ەركەك قوزىلارىنىڭ قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ جانە توڭازۋ تەمپەراتۋراسى 33,5 جانە 22,3 س0, يودتىق سانى 41,21-ءدى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتەر ەدىل­باي قوزى قۇيرىق­تا­رىنىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىنىڭ وتە جو­عا­رى دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورسەتەدى.

1987 جانە 1990 جىلدارداعى قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كور­مەسىنىڭ چەمپيوندارى – №3547-3472 جانە 4206-3651 قوشقار مەن انالىقتىڭ سال­ماق­تارى تيىسىنشە 143 جانە 125 كيلونى, 1958 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا كورسەتىلگەن قوشقاردىڭ سالماعى 167 كيلونى قۇرادى. ەدىلباي قويلارى دەنە تۇل­عاسىنىڭ ىرىلىگى مەن ءتىرى سالماق كور­سەتكىشتەرى بويىنشا تەك گيسسار قوي­لارىنان عانا ءسال تومەن دەڭ­گەيدە, ال ءجۇن ءتۇسىمى مەن ساپاسى ولاردان ەداۋىر جوعارى. ال ەدىلباي قويى­نىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلگىشتىك قاسيە­تىن ەسەپتەي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى كليمات­تىق جانە ازىقتىق جاعدايلارىمەن ەرەك­شە­لەنەتىن كەڭ-بايتاق دالامىزدىڭ كەز كەل­گەن وڭىرىندە الاڭسىز باعۋعا بولادى.

ەدىلباي قويلارىنىڭ وتە باعالى تۇ­قىم­­دىق ماتەريالدىق گەنەتيكالىق كوزى رەتىندە حالىق شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن ماڭىزى بار. بۇل قوي تۇقىمىنىڭ قانى ەلى­مىزدە ءوسىرىلىپ وتىرعان بارلىق قىل­شىق ءجۇندى جانە جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويلاردى شىعارۋعا, ونىم­دىلىك-قاسيەتتەرىن جاقسارتۋعا كەڭىنەن قول­دانىلىپ كەلەدى. الىنعان قوزىلاردىڭ ومىرشەڭدىگى جوعارى, تابيعي-كليماتتىق جاع­دايلارعا بەيىمدەلگىش كەلەدى.

الەمدەگى قوي شارۋاشىلىعىندا حا­لىق­تىڭ ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىنە بايلانىستى قوي ەتىن, اسىرەسە قوزى ەتىن ءوندىرۋ جوعارىلاۋدا. وسىعان سايكەس دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتە ەت باعىتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىن دا­مى­تۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى جاسالىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل سالاداعى وندىرىلەتىن بۇ­كىل ءونىمنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 80-90%-ى قوي ەتىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى, سوندىقتان ەت با­عىتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىن ور­كەن­دەتۋگە كوڭىل اۋدارىلۋى زاڭدى. سە­بە­بى ىشكى جانە سىرتقى نارىق كەڭىستى­گىن­دە جوعارى سۇرانىسقا يە ساپالى قوي ەتى, اسى­رەسە قوزى ەتىن كوپتەپ وندىرۋگە كوڭىل اۋدارىلىپ كەلەدى. قازىرگى نارىقتىق جاع­­داي­دا حالىق قانداي قوي تۇقىمىن ءوسىرۋ قاجەتتىلىگىن ءوزى بىلەدى. بۇرىنعىداي نۇسقاۋ جاساۋ جوق. تەك ولارعا ءوسىرىپ وتىر­عان مالدارىنىڭ ونىمدىلىك ساپاسىن ارتتىرۋعا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇ­­مىس­تارىن جۇر­گىزۋگە كومەك كورسەتۋ كەرەك.

سونىمەن بىرگە بۇل قوي تۇقىمدارىنان كىلەم, كىلەمدىك بۇيىمدار, كيىم جانە تۇر­مىسقا قاجەتتى زاتتار جاساۋ ءۇشىن قىل­شىق جانە ءتۇبىت ارالاس ءجۇن, ىشىكتىك, تون­دىق تەرى شيكىزاتتارى وندىرىلەدى. اتا-بابا­لا­رىمىز ونىڭ كۇزگى تەرىسىنەن تون, قىس­قى تەرىسىنەن ت ۇلىپ تىگىپ پايدالانعان. وسىلاردى ەسكەرسە, ۇكىمەت ەلىمىزدە قوي شار­ۋا­شىلىعىن دامىتۋدى كەڭىنەن قول­دا­ۋى قاجەت.

قازىردە ەلىمىزدەگى تازا تۇقىمدى ەدىل­­باي قويىنىڭ ناقتى سانىن ەشكىم ايتا ال­مايدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­­دا­رىن­دا ەلىمىزدە 1 ملن-عا جۋىق ەدىل­­­باي قويى بار دەپ كورسەتىلىپ ءجۇردى. بۇل سانعا قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قوي­لا­­رىنىڭ دا كەيبىر وتارى كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. ال 2010 جىلدارى قازاق قوي شار­­ۋا­شىلىعى عزي عالىمدارىنىڭ ەسە­بىن­­­شە تازا تۇقىمدى ەدىلباي قويىنىڭ سانى رەسپۋبليكا بويىنشا 200 مىڭ باس شاماسىندا بولار دەگەن بولجام ايتىلدى جانە ولار باتىس قازاقستان, اتىراۋ, اقتوبە, اقمولا, جانە الماتى وبلىس­تا­رىنىڭ شارۋاشىلىقتارىندا ءوسىرىلدى. ال وزگە ايماقتاردا كەيبىر جەكەلەگەن شا­­ر­ۋا­­شىلىقتار بولماسا, ەدىلباي قويى كەڭ تا­رالماعان.

رەسپۋبليكالىق ستاتيستيكا اگەنتتىگى مالى­­مەتىنە قاراساق, مال باسى جانە ونىڭ ونىم­دەرى جىلما-جىل بىرقالىپتى ءوسىپ كەلەدى. ال ماماندىق تۇرعىدان قاراساق ءتورت ت ۇلىكتىڭ دامۋ قارقىنى مەن ولاردىڭ ونىم­دىلىگى ناقتى مۇمكىندىكتەرگە سايكەس ەمەس.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ەدىلباي قويىن ءوسىرىپ-جەتىلدىرۋمەن اينالىساتىن بىر­نە­شە اسىل تۇقىمدىق مال زاۋىتتارى مەن تۇ­قىمدىق مال شارۋاشىلىقتارى بار. ولار­دا ەدىلباي تۇقىمى قويلارىن جەتىل­دىرۋ جانە سەلەكتسيالاۋ, اسىلداندىرۋ جۇ­مىس­­تاردى, قازاق قوي شار­ۋا­­شىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىم­دارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 2019 جىلعا دەيىن جۇرگىزىپ كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «بىرلىك» تۇقىمدىق مال زاۋىتىندا, اتىراۋ وبلىسىنىڭ «سۇيىندىك» تۇ­قىمدىق مال زاۋىتىندا, ماقاش اتىنداعى جانە قۇرمانعازى اتىن­دا­عى تۇقىمدىق مال زاۋىتتارىندا ەدىلباي تيپتەس «اق­قا­راباس» قوي تۇقىمىن شىعارۋدىڭ سەلەك­تسيا­لىق جۇمىستارى جۇر­گىزىلىپ كەلەدى. بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ باستى مىندەتى – رەس­پۋبليكانىڭ وزگە وڭىر­لە­رىن­دە وسى تازا­قاندى ەدىلباي قويىنىڭ ءتولىن ساتىپ, ونىڭ وسىرىلۋىنە ىقپال جاساۋ.

ەدىلباي قويىن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى كلي­مات­­تىق جانە ازىقتىق جاعدايلارىمەن ەرەك­­شەلەنەتىن بارلىق اۋماعىندا وسى­رۋ­گە بولادى. جالپى, قۇيرىقتى قوي­لار ەلىمىزدىڭ قۇرعاق دالا, ءشول مەن شو­لەيت­­تى ايماقتاردىڭ تابيعي جايىلىم جاع­داي­لارىنا تاماشا بەيىمدەلگەن, تەز ءوسىپ جە­تىل­گىش جانە سيرەك ءشوپ قورىن جاقسى دا ءتيىمدى پايدالانىپ, تەز وڭالادى.

ءوسىمتال تۇقىمدى ساپالاندىرۋ جولى

ايتسە دە, ەدىلباي قويىنا قاتىستى ءالى دە اتقاراتىن شارۋا بارشىلىق. ماسە­لەن, ءبىز ونىڭ بويىنان بۇدان 40-50 جىل بۇرىن­عى ەتتىلىك پەن سالماق­تى­لىقتى كورە الماي كەلەمىز. ەدىلباي قويىن وسىرۋگە ۇمتىلىس تا, ىقىلاس تا بار, تەك ولاردىڭ ونىم­­دىلىگىن, تۇقىم­دىق قاسيەتتەرىن جوعا­رى­­لاتۋعا دۇرىس كوڭىل بولىنبەي كەلە جا­تىر. ال قازىرگى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋا­شى­لىق قۇرىلىمداردىڭ كوپ­­شىلىگىندە زووتەحنيك مامانىنىڭ جوق­­تىعىنان, زووتەح­ني­كالىق جۇمىستار ناقتى جۇرگى­زىل­مەۋ سالدارىنان مالدىڭ تۇ­قىم­نىڭ ناسىلدىك مۇمكىندىكتەرى دۇرىس پاي­دالانىلمايدى. شارۋاشىلىقتاردا سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرا الاتىن, مالدىڭ تۇقىمدىق ساپاسى مەن قاسيەتتەرىن اجىراتا بىلەتىن مال ماماندارى اسا قاجەت. سەبەبى ء«ىس تەتىگىن كادر شەشەدى» دەگەن قاعيدا قاي زامان بولسا دا ءوز كۇشىندە قالادى, ونى ءومىر­دىڭ ءوزى دالەل­دەگەن.

ەدىلباي قويى تۇقىمىن جاقسارتۋ جول­دارى مىنانداي ماقساتى ناتيجەلەر جۇر­گىزۋگە بايلانىستى:

- مالدىڭ كونستيتۋتسيالىق بەرىكتىگىن ساق­تاپ, جەتىلدىرە ءتۇسۋ, تۇقىمنىڭ تىرىلەي سال­­­ماعى, ومىرشەڭدىگى مەن ونىمدىلىگىن جاق­سار­تادى;

- شارۋاشىلىق قۇرىلىمداردا قوي ما­لى­نىڭ تۇقىمىن, ساپاسىن اجىراتا الاتىن, ماقساتتى سەلەكتسيالىق-اسىلدان­دى­رۋ جۇ­مىس­تارىن ساۋاتتى تۇردە جۇرگىزە بىلە­تىن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ;

- ەدىلباي قويىنىڭ تىرىلەي سالماعى مەن كەيىپتەرىن ونان ءارى ارتتىرۋ, بۇل ارادا ۇرعاشى توقتىلار تۋىلعان جىلى شا­عىلىسقا جىبەرمەۋ, ەركەك قوزىلاردى 4,0-4,5 جاسىندا وتاردان بولەك باعۋ نەمەسە تارتتىرىپ جىبەرۋ;

- تۇقىمنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءوز مانىندە پايدالانۋ, ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ونىمدىلىك باعىتىندا شىعارىلعان تۇقىمدىق سۇلە, نە جەلى مالدارىن پايدالانۋ, ولار قاتارداعى مالداردى پايدالانعانمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە جىلدام ناتيجە بەرەتىندىگى انىق;

- اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرە­تىن شارۋا قوجالىقتارىندا ءارتۇرلى تۇ­قىم اتا­لىقتارىن پايدالانۋ, ياعني مال باسى­نىڭ ازىپ-توزۋىن بولدىرماۋ;

- جالپى ەلىمىزدەگى قوي مالىنىڭ تۇقىم­دىق قۇرامىن انىقتاۋ ءۇشىن ەكس­پە­دي­تسيالىق زەرت­تەۋ جۇمىستارىن ۇيىم­داس­تىرۋ, وعان سالاداعى تاجىري­بەلى ما­ماندار, عىلى­مي زەرت­تەۋ ينستيتۋت­تا­رىنىڭ بىلىكتى عالىم­دا­رى قاتىس­تى­رىل­ۋى قاجەت;

- تۇقىمدىق مال شارۋاشىلىقتارىندا قاي تۇ­قىم مالى وسىرىلۋدە, ونىمدىلىك دەڭ­گە­يى­نىڭ اسىل تۇقىمدىق مال تالاپتارىنا ساي­كەس­تىگىنە جانە سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيىن اتتەستاتتاۋ;

- رەسپۋبليكاداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جان­­داندىرىپ, شارۋاشىلىقتاردا مال تۇقىم­دارىمەن سەلەكتسيالىق جۇمىس­تار­­­دى جۇرگىزۋ جانە مال ءوسىرۋ مەن اسىل­­داندىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن نە­گىز­گە الۋ.

ەدىلبايدىڭ ەرتەڭى قانداي؟

وزگە مال تۇقىمى قۇرىپ كەتسە قايتا جان­داندىرۋعا بولار, ال تازاقاندى ەدىل­باي قويى جويىلسا, ول ەشقاشاندا قال­پىنا كەلمەيدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – عاسىرلار بويى بابالارىمىزدان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ەدىلباي قويىن سول كۇ­يىندە كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ. حال­قى­مى­ز­بەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان بۇل قوي تۇقىمىنا كىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان شەت مەملەكەتتەر جەتكىلىكتى. ولاردىڭ وسى تىلەكتەرىنە ساي تۇقىممال زا­ۋىت­تارى قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىنان ۇرعاشى مال تۇقىمىن ساتۋدا. كەلەشەكتە ولار بۇل مالدى ءوسىرىپ, ەدىلباي قويى ءبىزدىڭ ءتول قويىمىز دەۋى دە كادىك. حالىق سەلەكتسياسى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن مالىمىزدىڭ ستاتۋسىن زاڭدى تۇردە يەمدەنىپ, ۇلت قۇندىلىعىنا اينالعان ءتول مالىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن ىقتيمال. ال ءبىزدىڭ كەلەشەك ۇر­پاق ەدىلباي قويى قازاق حالقىنىڭ ءتول مالى ەكەندىگىن دالەلدەي المايتىنى انىق. سوندىقتان ەدىلباي قويىن قا­زاق حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اۋىلداعى اعايىننىڭ ۇلتتىق بايلىعى رەتىندە باعالاپ ءارى ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ «ۇلتتىق قوي تۇقىمى» دەگەن مارتەبە بەرىلسە. ونى ۇكىمەتتىڭ ءوز قامقورلىعىنا العانى دا ءجون بولار ەدى. كىم بىلەدى, بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا ءومىر قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى, مالدىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋ تۋىنداي قالسا, تازاقاندى ەدىلباي قويىنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن جاڭا قوي تۇقىمىنا بەرۋگە جۇگىنەتىنىمىزگە ەش­كىم كۇمان كەلتىرمەيدى. سوندىقتان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتا ەدىلباي قو­يى­مەن جۇرگىزىلەتىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, جاڭا ين­نوۆاتسيالىق ادىستەر مەن وزىق تاجىري­بە­لەردى قولدانۋ قاجەت. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەدىلباي قو­­يىنا قاتىستى سەلەكتسيالىق-اسىل­­دان­دىرۋ جۇمىستارىنا ارنايى جەكە عى­لى­مي جوبا (باعدارلاما) قابىلداپ, ونى قار­جى­لاندىرسا جانە ونى ۇيلەستىرۋدى قازاقتىڭ قوي شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ قارا شا­ڭى­راعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇك­تە­سە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

قورىتا ايتقاندا, بۇگىندە ەدىلباي قويىنا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى وسى تۇقىمدى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى نارىق تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ال بۇل جۇمىستاردىڭ جەمىستى بولۋى – سە­لەك­تسيا­لىق جانە اسىلداندىرۋ عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋ دەڭ­گە­يىنە تىعىز بايلانىستى.

قانداي قوعام ورناتساق تا وسىناۋ باي­تاق ەلىمىزگە ءورىستى سالا, ءوسىمتال ت ۇلىك كەرەك. «قويعا جانى اشىماعاننىڭ قوعام­عا جانى اشىمايدى» دەگەن ەكەن كەزىن­دە «مال­شىلاردىڭ مارشالى» مويىنقۇمدىق ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ.

سالاعا قامقورلىق كەرەك. اتادان قال­عان اسىلدى ارداقتايتىن ۋاقىت جەتتى.

قوسىبەك ىرزاعاليەۆ,

اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

اتىراۋ وبلىسى