كەيدە اينا-تاريحتىڭ بەتىن سۇرتكەن سايىن ونىڭ ار جاعىنان وتكەن داۋىردەگى الۋان ءتۇرلى وقيعا, تاريحي شىندىقتار, ءتىپتى زاماننىڭ اعىسىنا توتەپ بەرىپ, ءوز ەڭبەگىمەن ەل جادىندا قالعان تۇلعالار تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. سول ءۇشىن دە كەشەگى كۇننىڭ وقىمىستىسىنىڭ ءبىرى حەنري گلاسسي: «تاريح – وتكەن كۇن عانا ەمەس, ول قازىرگى جيھانكەزگە پايداسى زور بەلگىلى ءبىر كوزقاراسقا يە كارتا» دەپ بەكەرگە ايتپاسا كەرەك. قالاي دەسەك تە, قازاق تاريحى قازعان سايىن قازىناسى قوپارىلىپ شىعا بەرەتىن سارقىلماس بايلىققا ۇقسايدى. ارينە, تامىرى تەرەڭ, سالتى مەن ءداستۇرى بەكەم ەلدىڭ وتكەن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ءوز ۇلەسى بولارى داۋسىز. وتارلىق ساياسات قانشا جەردەن بۇعالىق سالسا دا, تاريحتى ەشكىم تۇنشىقتىرا المايتىنىنا كوز جەتتى. «تاريح سۇراق قويا بىلگەن ادامعا عانا جاۋاپ بەرەدى». بۇل پاراساتتى ءسوزدى وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن حادجو حولبورن ايتىپتى. ونىڭ بۇل پايىمى ءوز تاريحىڭدى ىزدەۋدەن جالىقپا دەگەندى ايتىپ تۇرعانداي. ارينە, ىزدەيمىز دە. وتكەن داۋىرگە, قىزىل كوز قوعام مەن سولاقاي ساياساتقا ءبىزدىڭ كوبىرەك ەسەمىز كەتتى.
زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدى جالعاستىرۋ بارىسىندا قولىمىزعا تۇسكەن تاعى ءبىر كىتاپ جايىندا سويلەمەكپىز. ارينە, قازاق جانە قازاقستان حاقىندا. ۆاشينگتوننان پيتتيسبۋرگ قالاسىنا قاراي ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ تۋرالى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا جولعا شىقتىق. اراقاشىقتىق – التى ساعاتتىق جول. بۇندايدا نە ويلايسىڭ, ارينە, ساپار حاقىندا, ىزدەنىپ جۇرگەن تاقىرىبىڭا بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر تابۋ تۋرالى تولعاناسىڭ. دىتتەگەن جەرگە جەتىپ, ءار ەلدەن كەلگەن عالىمداردىڭ ءار تاقىرىپتاعى باياندامالارىن تىڭداپ, وي بولىسۋگە مۇمكىندىك الدىق. ارەدىكتە, پيتتيسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Hilman كىتاپحاناسىنا باس سۇقتىم. كىتاپ قورى باي, كەلۋشىلەرى از ەمەس بۇل رۋحاني وردانىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى بولىمىندەگى كاتالوگتەردى اقتارىپ وتىرىپ, «كەڭەس وداعىنداعى جاڭا ادام» دەگەن كىتاپتى كەزدەستىردىم.
كىتاپتىڭ اۆتورى ءۇندى رەۆوليۋتسيونەرى جانە ءۇندىستان سوتسياليستىك رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى بەجوي كۋمار سينحا. ونىڭ كىم بولعانى تۋرالى دەرەكتەردى اقتارىپ كورىپ ەدىك, مىنا مالىمەتتەردى كەزدەستىردىك. سينحا 1925 جىلى كانپۋردا وتكەن ءۇندىستان ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ سەسسياسىندا «حيندۋستان سەۆا دال» ناۋقانىن ۇيىمداستىرادى, كەيىنىرەك بريتان ۇكىمەتىنىڭ قۋدالاۋىمەن لاحور, رادجاحمۋندري, اندامان تۇرمەلەرىندە ساياسي تۇتقىندا بولىپتى. ءتىپتى 1938 جىلى 52 كۇن بويى تۇتقىندارعا جاسالعان ادامگەرشىلىككە جاتپايتىن ارەكەتتەرگە قارسى اشتىق جاريالايدى. ول اعىلشىندار تىيىم سالعان ء«ۇندى باستيلياسىنىڭ اندامانىندا» اتتى كىتاپ جازعان.
اتالعان كىتاپتىڭ ەكىنشى بەتىندە ءۇندى رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى بحاگات سينگحتىڭ سۋرەتى بەرىلگەن. بۇل اۆتوردىڭ وعان دەگەن وزگەشە قۇرمەتى بولسا كەرەك, سەبەبى, بەجوي كۋمار سينحا ونىڭ ءىزباسارى سانالادى. كەزىندە يوسيف ستالين بحاگاتتى ارنايى ماسكەۋگە شاقىرادى, بىراق بۇل شاقىرۋ وعان جەتپەيدى. سوندىقتان كەي ءۇندى تاريحشىلارى ەگەر ول ستالينمەن كەزدەسسە, ءۇندىنىڭ سول كەزدەگى ازاتتىق كۇرەسى باسقاشا جاعدايدا بولار ما ەدى دەگەن بولجامدار ايتادى.
بحاگات سينگح پەن ءستاليندى بايلانىستىرعان ادام 1920 جىلى تاشكەنتتە قۇرىلعان ەميگراتسيالىق ءۇندىستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى شاۋكات ۋسماني ەدى.1928 جىلى ۋسماني كوممۋنيستىك ينتەرناتسيونالدىڭ VI سەزىنە اتتانعالى جاتقاندا, بحاگات سينگح پەن ونىڭ جاقىن سەرىگى بەجوي كۋمار سينحانى وزىمەن بىرگە كەڭەس وداعىنا بارۋعا شاقىرادى. سينگحپەن بىرگە بەجوي كۋمار سينحا ءۇندىستان رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستارىنا جاۋاپتى بولدى. ول ءۋسمانيدىڭ بۇل شاقىرۋىن ءوزىنىڭ «كەڭەس وداعىنداعى جاڭا ادام» كىتابىندا راستايدى. ءبىز بۇل اقپاراتتاردان اۆتوردىڭ كىم بولعانىن جانە ونىڭ كىتابىنا نە ءۇشىن «كەڭەس وداعىنداعى جاڭا ادام» دەپ ات قويعانىن بىلە الامىز.
اتالعان كىتاپتى پاراقتاعاندا, ونىڭ تاقىرىبى, سودان سوڭ كىتاپ بولىپ شىققان جەرى بىردەن نازار اۋدارتادى. بۇل ەڭبەك ءۇندىستاننىڭ بومبەي, احمەداباد, جاڭا-دەلي قالالارىنداعى «حالىق» باسپاسىندا 1971 جىلى باسىلىپتى. بۇكىل كەڭەستىك ەلدەردىڭ سول كەزدەگى جاعدايىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ جازعان اۆتور قازاقستان تۋرالى دا كورگەن-بىلگەنىمەن بولىسەدى. العاشقى سويلەمىندە-اق ول ورتالىق ازياعا ورنالاسقان وسى مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, ونەركاسىبى مەن مادەنيەتى دامىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. بايقوڭىر عارىش ايلاعى تىڭ يگەرۋ ناۋقانى سياقتى اقپاراتتاردى دا قاعىس قالدىرمايدى. وسى تۇستا رەسپۋبليكاداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 30 پايىز, ال ورىستاردىڭ سانى 42 پايىز بولعانىن جازادى. ءسوز اراسىندا امەريكالىق سەناتور مەن ەرلى-زايىپتى ۋكرايندىقتىڭ ديالوگىن كىرىستىرەدى:
«سونشاما باي مەملەكەتىڭدى تاستاپ, مىنا ءشول دالاعا نەگە كەلدىڭدەر؟
– قازاقتارعا كومەكتەسەيىك دەپ كەلدىك».
ىلە-شالا ءسوز العان ۋكراين جىگىتى ء«بىز مۇندا كەلگەندە ەشتەڭەمىز بولماعان, ال قازىر ءبىزدىڭ 60 مىڭ گەكتار جەرىمىز بار. بىلايشا ايتقاندا, مۇندا تەككە جۇرگەنىمىز جوق». مىنە, كىتاپ يەسىنىڭ وسى ديالوگى ارقىلى كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قازاق جەرىن قالاي ەمىن-ەركىن پايدالانعانىن تۇيسىنەمىز. بەجوي وسىنى جازۋ ارقىلى سۇرقيا ساياساتتىڭ از حالىقتارعا قانداي ساياسات قولدانىپ جاتقانىن الەمگە پاش ەتكىسى كەلگەن دە شىعار, ءبارى دە مۇمكىن.
ارى قاراي «شىلىك» كەڭشارىندا قازاق, ورىس, وزبەك, ۋكراين سياقتى 33 ۇلتتىڭ وكىلى بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتقانىن بايانداي كەلە, بۇل كوپۇلتتى ايماقتا بايىرعى مادەنيەتتىڭ ءالى دە ساقتالىپ, ءتىپتى دامىپ كەلە جاتقانىنا تاڭىرقايدى, بىراق اسسيميلياتسيالانۋ ءۇردىسى دە ءجۇرىپ جاتقانىن اڭدايدى. ونى ەۋروپالىق ەرەكشەلىككە يە ورىس مادەنيەتى دالالىق قازاق مادەنيەتىن جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق ءجيى مازالاعانى شىندىق. سول سۇراقتىڭ جاۋابىن ول ءوزى ارنايى قاتىسقان الماتىدا وتكەن افريكا-ازيا كونفەرەنتسياسى دەلەگاتتارىنىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان ەسترادالىق قويىلىمنان ىزدەيدى. «ەڭ الدىمەن, ورىس بالەتىن كوردىك, سودان سوڭ قازاقتىڭ حالىق ءبيى ورىندالدى. تار كويلەك كيگەن ورىس بيشىلەرىنە قاراعاندا, بۇكىل دەنەسىن جاۋىپ تۇراتىن قازاقى كويلەك بيشىلەرگە قۇپ جاراسىپتى. كەلەسى كەزەكتە كسرو حالىق ءارتىسى بيبىگۇل تولەگەنوۆا ەسىمدى قازاق ءانشىسى ساحناعا كوتەرىلدى. ونىڭ تامىلجىعان داۋىسى مەنى عانا ەمەس, وتىرعان كورەرمەننىڭ بارىنە ۇناعانى شىندىق. ءوزى دە, داۋىسى دا اسەم انشىگە ءتانتى بولۋدان جالىقپادىق. ونى ءسوز جوق, «قازاقتىڭ بۇلب ۇلى» دەپ اتاعان دۇرىس بولار. وسىنداي كوڭىلدى كەشتىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولىپ وتىرعانىمدا, قاسىمدا وتىرعان قازاق ايەلى ماعان قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ البومىن سىيعا تارتتى. الگى ەستەلىكتىڭ ىشىنە «قازاق دالاسى مەن ەسكەرتكىشتەرىن ەستەن شىعارماعايسىز» دەپ جازىپتى. ولاردىڭ بۇل سىيلىعى سول ساتتەگى مەنىڭ كوڭىل كۇيىمدى ودان ءارى كوتەرىپ تاستادى» دەپ جازىپ, بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ سۋرەتىن كىتابىنا كىرىستىرەدى.
وسىلاي الماتىداعى ءبىرىنشى كۇنىن كوڭىلدى وتكىزگەن بەجوي كۋمار كەلەسى كۇنى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىنە بارادى. «مۋزەي دەسە, مۋزەي ەكەن, وتە رەتتى, ۇقىپتى ورنالاستىرىلعان, كەلگەن قوناقتارعا جازۋشىنىڭ ءومىر دەرەكتەرى تۋرالى شاعىن فيلم دە ۇسىنىلادى»دەي كەلە, مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ادەبيەتتەگى ورنى مەن بيىك بەلەسى تۋرالى ءوز كوزقاراسىن وقىرمانعا ۇسىنادى. «ول شىعارمالارى ارقىلى تۋعان حالقىنىڭ ويانۋى مەن ەركىندىك پەن تەڭدىك الەمىنە قاراي قادام باسۋىنا جول ىزدەدى» دەگەن شىنايى باعاسىن بەرەدى.
بەجويدىڭ كىتابىنىڭ كەلەسى بەتتەرىندە قازاقتىڭ ءان مەن جىرعا دەگەن تازالىعى, جامبىل جاباەۆ, «قاراكوز» سپەكتاكلى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرەدى. الماتىداعى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىنداعى ستۋدەنت جاستارمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ بولاشاققا دەگەن ۇستانىمى مەن كوزقاراسىن ءبىلۋدى كوزدەگەن ول ء«بىر ستۋدەنت تولستويدى ءسۇيىپ وقيتىنىن جانە ءبىرى بالزاكتى, ءبۋنيندى وقىپ جۇرگەنىن ايتتى», دەيدى. اۆتوردىڭ كەلەسى باس سۇققان جەرى – سول كەزدەگى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى. ورىس تىلىندە كۇندەلىكتى شىعاتىن بۇل گازەتتە نيكولاي شەۆتسوۆ ەسىمدى رەداكتورمەن كەزدەسكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. الماتىدا وتكەن ماحاتما گانديدىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ءىس-شارادا الماتىنىڭ ايگىلى عالىمى, قايراتكەر يشانباي قاراقۇلوۆپەن قالاي كەزدەسكەنىن اڭگىمەلەيدى. «قاراقۇلوۆ گاندي جانە ونىڭ مۇراسى تۋرالى بايانداما جاسادى. سودان كەيىن تاگوردىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارعان ءبىر پروفەسسور ءسوز الدى. ال مەن ءوز سوزىمدە بۇكىل الەمدە گاندي مەن لەنيننىڭ ارماندارى ورىندالاتىن كۇن الىس ەمەس ەكەنىن ايتقانىمدا, زالدا وتىرعاندار دۋ قول شاپالاقتادى».
وسىلاي ءوز تەبىرەنىسىن جاسىرا الماعان ول ءىس-شارادان سوڭ قاراقۇلوۆتىڭ ءوزىن قازاقى ۇلگىدەگى كيىممەن كەلىپ قۇشاقتاعانىن, ونىڭ بالا مىنەزدى, اق كوڭىل ادام, جۇزىندە ەش جاساندىلىق جوق ەكەنىن ايتادى. كىتاپتىڭ كەيىنگى بەتتەرىندە ورىس ۇلتى مەن قازاقتىڭ نەبىر قيىن كۇندەردە, جاقسىلىق پەن ماشاقاتتاردا دا بىرگە بولعانىن, گەرمانياعا قارسى كۇرەستە بىرگە سوعىسقا اتتانعانىن ەسكە تۇسىرەدى.
الەمدە قانشاما ۇلكەن كىتاپحانا بار, ال سولاردىڭ قاي بۇرىشىندا قازاققا قاتىستى دەرەكتەر شاڭ باسىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى, بىراق ونى ىزدەپ, عىلىمي اينالىمعا سالۋ كەشەگى تاريحىمىزدىڭ شاڭ باسقان بەتىن سۇرتۋمەن بىردەي يگىلىكتى شارۋا.
ۆاشينگتون, اقش