«تۇرار» – تۇراقتىلىق كەپىلى

شارۋاشىلىق باسشىسى قاي­رات وسپانوۆ اۋىلدىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا جىلىنا 300 ملن تەڭگە قارجى جۇمسايدى. ناتيجەسىندە, اياداي عانا اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن قازىر ەشبىر قالادان كەم ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى. ەلدى مەكەندەگى 250 ەرەسەك تۇرعىننىڭ 200-ءى جەرگىلىكتى شا­رۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

– ءبىزدىڭ وڭىردە اۋىلداعى ۇي­لەردىڭ كوبى وتكەن عاسىردىڭ سەك­سەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا, ءبىرازى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا سالىنعان. سودان بەرى وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ءىرى شارۋاشىلىقتار اۋىلعا ءۇي سالىپ, قاراپايىم حالىققا قاراسايىن دەمەيدى. بۇل – تۇبىرىمەن دۇرىس ەمەس. ماسەلەن, ءبىزدىڭ فەرمادا جاڭا تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن نەمىس قۇرىلعىلارى تۇر, ەگىستىك ال­قاپتارىمىزدا «دجون دير», «كلاسس» سياقتى جوعارى ساپالى زاماناۋي تەحنيكالار جۇمىس ىستەيدى. ال قۇلاعالى تۇرعان ەسكى ۇيدە تۇرىپ جاتقان ادامدى مۇن­داي سوڭعى ۇلگىدەگى قۋاتتى تەحنيكاعا وتىرعىزۋ نەمەسە زاماناۋي «اقىلدى» قۇرىلعىلاردى باسقارتۋ, ەڭ الدىمەن, ادامدىققا سىن, ودان كەيىن ءبىر-بىرىنە مۇل­دە ۇيلەسپەيتىن دۇنيە عوي. جۇ­مىس­شىنىڭ تۇرمىس جاعدايى مەن ول ىستەيتىن تەحنيكا سايكەس كەلۋى كەرەك. سوندا عانا جۇمىس ونەدى. كەز كەلگەن ەلدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ەڭبەك رەسۋرسى, ادام. سوندىقتان جىل سايىن شامامىز جەتكەنشە الەۋمەتتىك سالانى جاقسارتۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز, – دەيدى كاسىپكەر.

سوڭعى جىلدارى شارۋاشىلىق اۋىل تۇرعىندارىنا 25 تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرگەن. ءار ۇيگە ورتا­لىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى كە­لىپ تۇر. ءبارى دەربەس ديزەلدى وتىن­مەن جىلىتىلادى. الداعى جىلى اۋىلدىڭ شەتىنە بىرنەشە رەزەرۆۋار قويىلىپ, سول جەردەن ءار ۇيگە گاز قۇبىرىن تارتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. اۋىل كوشەلەرى دە سەرىكتەستىكتىڭ ءوز قارجىسىنا جوندەلەدى. قامىستى شاڭداقتىڭ تاقتايداي ءتۇپ-ءتۇزۋ كوشەلەرىنە توسەلگەن اسفالتتىڭ ساپاسى كوپ قالانىڭ اسفالتىنان ارتىق. شا­رۋاشىلىقتىڭ جول جاساۋ تەح­نولوگياسى ەرەكشە: الدىمەن جولدىڭ بەتىنە ارماتۋرا توقىپ توسەپ, ونىڭ ۇستىنە قالىڭدىعى 30 سم بەتون قۇيادى. بەتوننىڭ ۇستىنە ءىرى تۇيىرشىكتى اسفالت توسەلەدى دە, ونىڭ بەتى مايدا تۇيىرشىكتى تاعى ءبىر اسفالت قاباتىمەن جابىلادى. مۇنداي جول قىتايدىڭ 40 توننالىق اۋىر تەحنيكاسىن دا مىڭق ەتپەي كوتەرىپ, ونداعان جىلدار بويى وي-شۇقىرسىز قالپىندا ساقتالىپ تۇرادى.

قامىستى شاڭداقتا وزگە اۋىل­دارداعىداي ەمەس, جاس وتباسىلار كوپ تۇرادى. وسىدان بولار, سە­رىكتەستىك جۇمىسشىلارىنىڭ دا 65-70 پايىزى – جاستار. ءبىر شاڭىراقتا دۇنيەگە ءسابي كەلسە, شارۋاشىلىق 300 تەڭگە كو­لەمىندە ءبىر رەتتىك سىياقى بەرۋدەن جاڭىلعان ەمەس. بۇل ءۇردىس 1997 جىلدان بەرى قاراي جالعاسىپ كەلەدى. شارۋاشىلىق باسشىسى كەلەسى جىلى مۇنى 1 ملن تەڭگەگە ءوسىرۋدى كوزدەپ وتىر.

سەرىكتەستىك جۇمىسشى­لارى­نىڭ دەنى جاڭا ۇيلەردە تۇرادى. مۇنىڭ سىرتىن­دا قانشاما جىل وسى شارۋا­شىلىقتا جۇمىس ىستەپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان زەينەتكەرلەر كوممۋنالدىق قىزمەت تولەمىنەن تولىق بوساتىلادى. اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ ءبىرى ناۋقاستانىپ قالسا, ونىڭ ەمى مەن ءدارى-دارمەگى شارۋا­شىلىقتىڭ موينىندا. اۋىر ناۋ­قاستىڭ وتاسىنا كەتكەن شىعىن دا شارۋاشىلىق ەسەبىنەن وتەلەدى. اۋىل جاستارىنىڭ وقۋ اقىسىن دا, بالا قوستانايدا, استانا, ءيا الماتىدا, ءتىپتى الەمنىڭ قاي قالاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقانىنا قاراماستان, وتىز جىلدان بەرى سەرىكتەستىك ەسەبىنەن تولەنەدى.

تاياۋدا شاعىن اۋىل ورتالى­عىندا بالالار ويىن الاڭىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. بۇل جىل باسىندا اۋدان اكىمدىگى مەن سەرىك­تەستىك اراسىندا قول قويىلعان مەموراندۋم شەڭبەرىندە جۇزەگە اسقان. شارۋاشىلىق ءوز قارجىسى ەسەبىنەن 15 ملن تەڭگە ءبولىپ, قالاداعى ويىن الاڭدارىنىڭ ءبىر كەم تۇسپەيتىن قالاشىقتى ەل يگىلىگىنە تاپسىرىپ بەرگەن.

– «تۇرار» جشس ءوڭىردىڭ الەۋ­مەتتىك سالاسىن جاڭعىرتۋدا كوپتەگەن ىسكە مۇرىندىق بولدى. بۇعان دەيىن قايرات باقىتجان ۇلى وسى اۋىلعا حوككەي كوردىن, باسسەين, فاپ سالىپ بەرسە, ەندى مىنە, بالالارعا تاماشا تارتۋ جاساپ وتىر. قامىستى شاڭداق وسى اۋدانى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل وڭىردەگى ەڭ ۇلگىلى اۋىلعا اينالدىپ وتىر. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى باس­تى نازاردا ۇستاپ وتىرعان ماسە­لە, – دەيدى اۋدان اكىمى ءتاۋبا يسا­باەۆ.

كاسىپكەر قايتار وسپانوۆ: «قالاعا كەلگەن اۋىل بالاسى ون­داعى ويىن الاڭىن كورگەندە تاڭعالماۋى كەرەك. بۇل الاڭ – سول ءۇشىن سالىنعان دۇنيە. مۇندا بالا قۇلاعاندا جاراقات الىپ قالماۋى ءۇشىن توسەلگەن تارتان توسەنىش, اتكەنشەك, سىرعاناق, تۋرنيك, باس­كەتبول, فۋتبول الاڭى سياقتى ويىن بالاسىنا كەرەكتىڭ ءبارى بار. قۇرىلىس بارىسىندا ەڭ الدىمەن بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى ەسكەرىلدى», دەيدى كاسىپكەر.

قامىستى شاڭداقتاعى فەلد­شەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت مەملەكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ سەرىكتەستىگى باعدارلاماسى اياسىندا 60 ملن تەڭگە قارجىعا سالىنعان. اتالعان باعدارلاما ەكى جاققا دا ءتيىمدى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كاسىپكەر الەۋمەتتىك نىساندى سالىپ, كەرەك قۇرىلعىمەن جابدىقتاعان سوڭ, مەملەكەت ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قۇرىلىسقا كەتكەن شىعىندى تولىق قايتارىپ بەرەدى.

فاپ-تىڭ ءتورت ورىندىق كۇن­دىزگى ستاتسيونارى جۇمىس ىستەيدى. دارىگەرلىك پۋنكت اناۋ-مى­ناۋ اۋرۋ­حاناڭىزدان كەم تۇسپەيدى. ىشىندە جەكە-جەكە ەمدەۋ بول­مە­لەرى, ءوز ءدارىحاناسى بار. مۇندا بۇگىندە التى مەديتسينا مامانى ەڭبەك ەتەدى.

– ءبىزدىڭ فەلدەرشىك-اكۋشەرلىك پۋنكت ناۋقاستارعا دارىگەرگە دەيىنگى العاشقى مەديتسينالىق كو­مەك كورسەتەدى. ماسەلەن, ەسەپتە 320 ادام تۇرسا, سونىڭ 288-ىنە ەم-دوم جاسالدى. ماڭايداعى اۋىل تۇرعىندارى دا بىزگە كەلىپ ەم-دوم الىپ كەتەدى. مىسالى, بيىل 480 ادام سكرينينگتەن ءوتتى, – دەيدى فاپ مەڭگەرۋشىسى الەكساندرا كوۆتۋن.

الاقانداي عانا اۋىلدا ىستەلىپ جاتقان يگى ىستەرگە جەرگىلىكتى تۇر­عىندار دا ريزا.

جەرگىلىكتى سەرىكتەستىكتىڭ ارقا­سىندا ءبىز ءوزىمىزدى قالادا تۇر­عىنداي سەزىنەمىز. اۋىلدىڭ جولى, سۋى بولسا, جارىعى كۇنى بويى جا­نىپ تۇرسا, ودان ارتىق نە كەرەك؟ مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ كوبى جەر­گىلىكتى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتەدى. تابىسى جامان ەمەس. سوسىن دا شىعار, اۋىلدان ەشكىم كەتىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە, كوشىپ كەلۋشىلەر بار. سەرىكتەستىك ديرەكتورى حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاۋدان شارشاعان ەمەس, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى قايىنجامال سۋشكو.

شيرەك عاسىردان بەرى ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىق بۇگىندە وبلىستاعى ەڭ وزىق شارۋا­شىلىقتاردىڭ ساناتىندا تۇر. سەرىكتەستىك 21 مىڭ گەكتارعا ءدان سىڭىرسە, سونىڭ تەڭ جارتىسى ارپا, س ۇلى, جۇگەرى, سويا, بۇرشاق, قى­شا, جاسىمىق ءتارىزدى ءداندى دا­قىلداردىڭ ەنشىسىندە. ويتكەنى «تۇ­رار» جشس 300 جىلقى, 3200 قا­را مال وسىرەدى. سونىڭ 1200-ءى ساۋىن سيىر. شارۋاشىلىق باس­شىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر سيىر كۇنىنە 28 ليتر ءسۇت بەرەدى. ءسۇتتىڭ ءار ءليترى 250 تەڭگە تۇرادى. مۇنىڭ سىرتىندا مەملەكەت ءبىر ليتر سۇتكە 45 تەڭگە سۋبسيديا تولەيدى.

– ەگەر تابىسىڭ ەسەلەنە ءتۇسسى­ن دەسەڭ, وندا ەڭبەك ادامىنا لايىق­تى جاعداي جاسا. سوندا عانا جۇ­مىسىڭ ونەدى. اۋىلدىڭ بەتىنە قان جۇگىرەدى. قازىرگى جاستار اۋىل­دا تۇرعىسى كەلمەيدى. جۇمىس جوق دەيدى. تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن سىلتاۋ ەتەدى. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە, شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتەتىندەردىڭ دەنى جاستار. ءبىز ولارعا لايىقتى جاعداي جاساپ قويدىق. جالاقىلارى دا جوعارى, – دەيدى قايرات وسپانوۆ.

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ا.باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستا­ناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىن «سەر­پىن» باعدارلاماسى بويىنشا تا­مامداعان اقبەرگەن سايپىرحانوۆ قازىر «تۇرار» سەرىكتەستىگىندە اگرو­نوم بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر.

– مۇندا كەلگەنىمە ەش وكىن­بەيمىن. كەرىسىنشە, وسىنداي قۋات­تى شارۋاشىلىقتان وزىمە لا­يىقتى جۇمىس تاپقانىما قۋا­نامىن. ەگەر ەلىمىزدەگى ءار شا­رۋاشىلىق «تۇرار» سەرىكتەستىگى سياقتى حالىققا جاردەمدەسەر بولسا, وندا اۋىلدىڭ باعى جانار ەدى. وقۋدى بىتىرە سالىسىمەن ەڭبەككە ارالاسقان ماعان شارۋاشىلىق ديرەكتورى جاسسىڭ دەگەن جوق, ءتورت بولمەلى پاتەرگە كىرگىزدى. ەندى اتا-انامدى وسىندا كوشىرىپ اكەلسەم بە دەپ ءجۇرمىن. جىل سوڭىنا قاراي ۇيلەنىپ, وتباسىن قۇرماقپىن. وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي, ءۇيدىڭ ىشىندە ءبارى بار. ىستىق, سۋىق سۋى ۇزىلمەيدى. مۇنى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەت دەپ بىلەمىن, – دەيدى اقبەرگەن سايپىرحانوۆ.

الداعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە اۋىل شەتىندەگى كەڭەس زامانىنان قال­عان ەسكى ۇيلەر ءسۇرىلىپ, ورنىنا جاڭا باسپانا تۇرعىزىلماق. كا­سىپكەر سول ماڭايداعى اشىق الاڭعا سۋ بۇرقاق ورناتۋدى جوس­پارلاپ وتىر. كۇنى كەشە عانا شا­عىن اۋىلداعى تاعى ءبىر كوشە كۇر­دەلى جوندەۋدەن ءوتتى.

قوستاناي وبلىسى