جەك: اتقارىلعان جۇمىس ەداۋىر

ەكونوميكانى وركەندەتۋدەگى «جاسىل ەنەرگيانىڭ» سالماعى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنىنە ەش­كىمنىڭ كۇمانى جوق. جاھان جۇر­تى­نىڭ تالپىنىسى دا بەكەر بولماسا كەرەك. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بارلىق قيىرىندا جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىنا ايرىق­شا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ال جام­بىل وبلىسىندا كۇن, جەل جانە سۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ءوندىرۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرىن وركەندەتۋ ماسەلەسى وڭىردە مىق­تاپ قولعا الىنعان با؟ 2010 جىلدارى باستالعان جۇمىستار ايتارلىقتاي ناتيجە بەردى مە؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كور­گەن ەدىك.

«وڭىردە جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى, انىعىراق ايتار بولساق, كۇننەن, جەلدەن جانە سۋدان ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋ ماقساتىندا اۋ­قىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستار 2010 جىلدان باستاپ قولعا الىنعانىن ايتا كەتكەن ءجون. جالپى, وسى باعىتتاعى جوبالاردى ارمەن قاراي دامىتۋعا جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى بيلىك تاراپىنان ايتار­لىق­تاي قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر­عا­نى اقيقات. بۇل باعىتتاعى جۇ­مى­ستار وسىدان 13 جىل بۇرىن باس­­تالعان ەدى. ناقتىراق ايتار بولساق, 2010 جىلى قۋاتى 2 مۆت قۇرايتىن 2 جەك نىسانى پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن. ەرتە باس­تان قامدانعان جامبىلدىقتار مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق دەۋگە تولىق نەگىز بار. جۇيەلى جۇمىس ودان كەيىن دە قارقىندى تۇردە جالعاسىن تاپتى. ماسەلەن, 2015 جىلى قۋاتى 114 مۆت قۇرايتىن 9 نىسان بار بولسا, 2021 جىلى جالپى قۋاتى 387,8 مۆت-عا جەتكەن نىساننىڭ سانى 17-گە دەيىن ارت­قانىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار. ال 2022 جىلى جالپى قۋاتى 451,3 مۆت قۇرايتىن نىساندار سانى 21-گە دەيىن جەتكىزىلدى. وسىعان قاراپ-اق جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىن ارتتىرۋ بو­يىنشا جامبىل وبلىسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن باعامداۋعا بولادى. ارينە, مۇ­نى­مەن توقمەيىلسۋ جاراماس. ويت­كەنى الداعى بىرنەشە جىل بويى ىسكە اسىراتىن جوبالاردىڭ سانى از ەمەس. اتقارىلعان جۇ­مىس­تار ناتيجەسىندە 6 سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتى 24,4 مۆت بولسا, 9 جەل ەلەكتر ستانسا­سى­نىڭ قۋاتى 175,65 مۆت-عا جەتتى. سونداي-اق 6 كۇن ەلەكتر ستان­ساسىنىڭ جالپى قۋاتى 251,25 مۆت ەنەرگيا وندىرۋگە جەتەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون», دەيدى وبلىس اكىمدىگى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دامير تۇڭعاتوۆ.

د.تۇڭعاتوۆ كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, ەلىمىز بويىنشا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىنىڭ سانى 132-گە جەتىپتى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى 2 525 مۆت ەلەكتر ەنەرگيا­سىن وندىرۋگە قاۋقارلى كورىنەدى. جالپى العاندا, جاڭارتىلعان قۋات كوزدەرىن ءوندىرۋ بويىنشا جامبىل وبلىسى ۇزدىكتەر قاتارىندا. الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ اۋقىمدى ەكەنىن پايىمداساق, كورسەتكىش جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنى داۋسىز. ويتكەنى جەر­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىك «جا­سىل ەنەر­گيا» ماسەلەسىنە ايرىقشا دەن قويىپ وتىر.

جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىنىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا وسى جىلدىڭ وزىندە بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىس ات­قارىلدى. ماسەلەن, 9 ايداعى قو­رىتىندىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەن­سەك, ساعاتىنا 542,4 ملن كۆت ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلدى. بۇل – ارينە, جاقسى كورسەتكىش.

جالپى, جەك نىساندارىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كور­سەت­كىشى جىل وتكەن سايىن ارتۋ ۇستىندە. ويتكەنى وڭىردە پرە­زي­دەنت تاپسىرماسىن ۋاق­تىلى ورىنداۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىس ات­قا­رىلىپ جاتىر. قىس­قاسى, با­لا­مالى ەنەرگيا كوزىن ءوندىرۋ جۇمىستارىنا جام­بىل­دىق­تار بىلەك سىبانا كىرىس­تى دەۋگە بولادى. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, وڭىردەگى ءىرى جوبالار ءتيىستى دەڭ­گەيدە ناتيجە بەرىپ جاتىر.

كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ بەدەرىندە وڭىردە ءىرىلى-ۇساقتى بىرقاتار جوبا ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون شىعار. ناقتى ايتار بولساق, 2021 جىلى جالپى قۋاتى 100 مۆت قۇرايتىن جاڭاتاس جەل ەلەكتر ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلدى. وڭىرىمىزدەگى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ستانسانىڭ قۇنى 49 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇعان قوسا قۋاتى 9,2 مۆت قۇرايتىن تاس­وتكەل سۋ قويماسىنداعى سۋ ەلەك­تر ستانساسىنىڭ ەكىنشى كە­زەڭى ىسكە قوسىلدى.

«جالپى العاندا, وڭىرىمىزدەگى اۋدانداردا بۇل باعىتتاعى جۇ­مىس­تار قارقىندى تۇردە ىسكە اسى­رىلىپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تە قولدان كەلگەن قولداۋدى كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2022 جىلى جامبىل اۋدانىندا قۋاتى 50 مۆت قۇرايتىن «AEC ASA» كۇن ەلەكتر ستانساسى جانە تالاس اۋدانىندا جالپى قۋاتى 13,5 مۆت بولاتىن «شەڭگەلدى», «شەڭگەلدى-2» جانە «نوۆاتەكس جەس» سەكىلدى 3 جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوباسى جۇ­زەگە اسىرىلدى. بۇل دا – از جۇ­مىس ەمەس.

بۇعان قوسا وسى جىلى سارىسۋ اۋدانىندا جالپى قۋاتى 100 مۆت قۇرايتىن «شوقپار جەس» ەلەكتر ستانساسى جوباسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل نىسان دا ءىرى جوبالاردىڭ قاتارىنا جاتادى.

باسقارما تاراپىنان اتقارىل­عان جۇمىستاردىڭ ساپاسىن تۇ­راقتى قاداعالاپ, زەردەلەپ تۇ­را­مىز. جوعارىدا ايتقان جوبا بو­يىنشا قازىرگە دەيىن 22 دانا جەل تۋربيناسىن ورناتۋ قاراس­تى­رىلعان بولسا, بۇگىنگى تاڭدا ينۆەس­تورلار تاراپىنان 20 دانا جەل تۋربيناسى ورناتىلىپ, جۇمىس قارقىنى ۇدەي ءتۇستى. جالپى, بۇل جوبا 2024 جىلدىڭ ال­عاشقى توقسانىندا پايدالانۋعا بەرى­لەدى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ويتكەنى مۇنداعى جۇمىس قارقىنى كوڭىل توعايتادى», دەيدى باسقارما باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى ماسە­لەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ.

جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى راسىندا دا زور ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءدال وسى ماسەلەگە بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدىڭ مامىر ايىندا ارنايى كەڭەس وتىرىسىن وتكىزگەن ەدى. كەڭەس وتىرىسىندا پرەزيدەنت جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن كوبەيتۋدىڭ ماڭىزىنا ايرىقشا توقتالعانى بەلگىلى. سونداي-اق پرەزيدەنت جەك-ءتى سالىپ قانا قويماي, جۇمىستى جۇيەلى تۇردە جۇرىزەتىن وتاندىق كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارعان ەدى.

«جاڭارتىلعان قۋات كوزدەرى جوبالارىنداعى قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى ءالى دە وتە از. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن جاڭا ستانسالاردى سالۋدى ۇيرەنىپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى ءوندىرىستى, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتىپ, بىلىكتى وتاندىق كادرلاردى دايارلاۋ قاجەت», دەگەن پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ جانى بار.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تور­اعا­لىعىمەن وتكەن كەڭەستەن كەيىن وسى باعىتتاعى جۇمىس ەلى­­مىزدىڭ بارلىق قيىرىندا شيراي تۇسكەنىنە تالاس جوق. وسى ماق­ساتتا وڭىرلەردە ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى. اسىرەسە جامبىل وبلىسىندا جا­ڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىن ارتتىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جوبالار قولعا الىنىپ جاتقانى كوڭىل قۋانتادى.

وبلىس اكىمدىگى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق باسقارماسى باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى د.تۇڭ­عا­توۆتىڭ ايتۋىنشا, جاڭار­تىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىن سالۋ جۇمىستارى الداعى جىلدارى دا ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەك. ويتكەنى وڭىردە جاڭا ستانسالاردى سالۋعا قولايلى ايماقتار جەتىپ ارتىلادى.

«شىنتۋايتىنا كەلسەك, جام­بىل وبلىسىندا جەك نىساندارىن سالۋعا ىڭعايلى اۋماق جەت­كىلىكتى. ونى ءبىز تولىققاندى زەردەلەپ شىقتىق. الداعى جىلدارى وڭىرىمىزدە ءۇش بىردەي ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرعان جايىمىز بار. وعان مۇمكىندىك جەتكىلىكتى دەپ ويلاي­مىز. جوباعا جاۋاپتىلار دا جۇمىسقا بار ىنتا-شىنتاسىمەن كىرىسۋگە, نىساندى ۋاقتىلى ىسكە قوسۋعا بەكىنىپ وتىر.

ءوڭىردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان مويىنقۇم اۋدانىندا بىرقاتار جۇمىس قولعا الىنباق. «Total Eren» جشس شال­عايداعى مويىنقۇم اۋدانى اۋماعىنان جالپى قۋاتى 1 گۆت قۇرايتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى كوزدەپ وتىر. جالپى قۋاتىنا قاراپ-اق, جوبانىڭ اۋقىمدى ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جۇمىستارى تالاس جانە سارىسۋ اۋداندارىندا دا جالعاسادى. ناق­تىراق ايتساق, «Masdar» كوم­پانياسى جالپى قۋاتى 500 مۆت-عا جەتەتىن نىساندى سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. سونداي-اق «China Power International Holding Limited» كومپانياسى سارىسۋ اۋدانى اۋماعىندا قۋاتى 500 مۆت قۇرايتىن جەل ەلەكتر ستانساسىن سالادى», دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشى­لى­عىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جاڭار­تىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىن سالۋعا ايرىقشا دەن قويىلىپ وتىرعانى انىق. بۇل باعىت بويىنشا جامبىل وبلىسىندا دا اتقارىلاتىن جۇمىس از ەمەس. ىسكە اسىرىلاتىن ءىرى جوبالار دا جەتىپ ارتىلادى.

د.تۇڭعاتوۆ كەلتىرگەن دەرەككە زەر سالساق, جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزى نىساندارىن سالۋ بويىنشا ءوڭىردىڭ الەۋەتى تولىققاندى زەردەلەنگەن. ناتيجەسىندە, 2030 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قام­تيتىن بول­جامدى كارتا جاسالعان. ەندىگى جۇمىستار سول كارتادا جوس­پار­لان­عان باعىتتار بويىنشا جۇر­گىزىلمەك.

«بولاشاقتا جاڭارتىلعان ەنەر­گيا كوزىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتاتىنى داۋسىز. ۋاقىتتىڭ ءوزى وسىنى مەڭزەپ تۇر. سول سەبەپتى دە وسى باعىت بويىنشا جۇمىستى شي­راتۋ ماقساتىندا بولجامدى كارتا جاسالىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. ويتكەنى الداعى جىلدارى وڭىردە جوسپارعا سايكەس بىرنەشە جوبا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

ءبىزدىڭ جوسپارعا سايكەس 2030 جىلعا قاراي جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىنىڭ سانى 2,4 گۆ قۋاتىمەن 32 نىسانعا دە­يىن جەتكىزىلەدى. جالپى العان­دا, بەلگىلەنگەن بارلىق جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزى زور. اتقا­رى­لىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ تۇپكى ناتيجەسى ەكولوگياعا زيان كەل­تىرمەي, ءوڭىردى «جاسىل ەنەر­­گيامەن» قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى», دەيدى د.تۇڭعاتوۆ.

جامبىل وبلىسى