جىتىقارا ءوڭىرى مەن چەليابى وبلىسىنىڭ برەدى اۋدانىن ءبولىپ جاتقان مەملەكەتتىك شەكارانىڭ تۇبىندەگى ادىر-ادىرعا ۇلاسىپ جاتقان الاسا توبەشىكتەردىڭ ءبىرى قاراۋىلتوبە اتالادى. كىشكەنتاي عانا توبەشىكتىڭ تاۋعا بەرگىسىز تاريحى بار. قاراۋىلتوبەنىڭ ۇستىندە بەتى كەسەك-كەسەك شاقپاق تاستارمەن جابىلعان تومپەشىكتەر كوپ. كونەكوز قاريالاردىڭ اڭگىمەسىندە بۇل تاس زيراتتاردىڭ استىندا كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە قاتىسقان سۇلتانداردىڭ, باتىرلار مەن ساربازداردىڭ جاتقانى ايتىلادى.
بىردە ارداگەر جۋرناليست, ولكەتانۋشى قۋانىش ورمانوۆ اعامىز: «ەكەۋمىز جىتىقارا جاققا بارىپ كەلەيىك. كوپ جۇرتقا بەيمالىم ءبىر تاريح بار. سونى ءبىلىپ قايتاسىڭ. كولىكتى ءوزىم تابامىن, تەك قولايلى ۋاقىتىڭدى ايت», دەگەن. كوپ ۇزاماي اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمى جىبەرگەن جەڭىل كولىككە ءمىنىپ, جولعا شىقتىق. قۋانىش اعامىزدىڭ كەلە جاتقانىن ءبىلىپ وتىرسا كەرەك, ءبىزدى اۋدان اكىمى نۇرجان وتەگەنوۆ قارسى الدى. جارتى ساعاتتان سوڭ اكىمنىڭ جۇردەك «دجيبىندە» وتىردىق. قاراۋىلتوبەنى بەتكە الىپ بارامىز. قۋانىش اعا جولاي اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ جىبەردى.
– كەنەسارىنىڭ ساربازدارى نەگىزىنەن تورعاي مەن ىرعىز دالاسىنا شوعىرلانعان. پاتشا اسكەرى كوتەرىلىسشىلەردى ءۇش جاقتان قىسپاققا الادى. ورسكى وتريادىن اسكەري ستارشينا, قازىرگى تىلمەن ايتساق, پولكوۆنيك لەبەدەۆ, توبولسكىدەن شىققان اسكەردى سۇلتان احمەت ءجانتورين, ءسىبىر وتريادىن گەنەرال-مايور جەمچۋجنيكوۆ باسقارادى. بۇل ءۇش وترياد تورعاي تابانىندا توعىسىپ, كەنەسارى اسكەرىن تولىق قورشاۋعا الماق بولعان. الايدا بۇعان ولاردىڭ جەر جاعدايىن دۇرىس بىلمەۋى, حان بارلاۋشىلارى ادەيى تاراتىپ وتىرعان جالعان مالىمەتتەردىڭ اداستىرۋى, ءار تۇستان بۇرق ەتكەن پارتيزاندىق شابۋىلداردىڭ جيىلەۋى كەدەرگى بولعان. لەبەدەۆتىڭ وتريادىنان سىتىلىپ شىققان كەنەسارىنىڭ قولى ولكەيەك وزەنىنىڭ بويىندا ا.ءجانتوريننىڭ وتريادىن تولىق جويىپ جىبەرەدى. ارتىنشا الگى ءۇش وتريادقا كومەككە كەلە جاتقان قوسىمشا كۇش دۋننيكوۆسكيدىڭ, ونى كۇتىپ جاتقان جەمچۋجنيكوۆتىڭ قالىڭ اسكەرىن اينالىپ ءوتىپ, ورىنبور بەكىنىسىن شابادى. تامىزدىڭ ورتاسىندا مىقتى بەكىنىسى بار ەكاتەرينسك ستانيتساسىن كۇيرەتەدى. اقمولا, كوكشە, اتباسار وڭىرىندە بىرقاتار ساتسىزدىككە ۇشىراپ, 1840 جىلدىڭ كوكتەمىندە توبىل وزەنىنىڭ بويىنا كەلىپ توقتاعان كەنەسارى, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, سول كەزدە كىندىكتىدە وتىرعان بالقوجا بيگە:
«سالەم جازىپ جىبەردىك,
ارعىن-قىپشاق اعاسى.
جىرتىلماسىن, جارقىنىم,
ەلىمىزدىڭ جاعاسى», – دەگەن مازمۇندا حات جولداعان.
بيدەن:
«قالانىڭ ءتۇبى ور بولار,
وردىڭ ءتۇبى سور بولار.
قاپيادا كەنەتتەن,
وعان تۇسەر بولساڭىز,
قايتا شىقپاق سور بولار,
سەنىڭ, سۇلتان, دۇشپانىڭ,
جالعىز پاتشا ەمەس-ءتى,
قايدا بارساڭ الدىڭدا,
قاراۋىل تۇرعان تور بولار», دەگەن جاۋاپ حات العان جارالى ارىستان, جاتتان دا, جاقىننان دا ءتۇڭىلىپ, قاھارىنا مىنەدى. مۇنىڭ ارتى نەگە اپارىپ سوققانى بارشاعا ايان. بۇل جايىندا اسكەري ستارشينا لەبەدەۆ گەنەرال-گۋبەرناتورعا «24 ساۋىردە قاراقشى كەنەسارى قاسىموۆ قىپشاق رۋىنىڭ ءبيى بالقوجا ءجاڭبىرشيننىڭ اۋىلىن شاپتى. وسىلايشا, 349 مىڭ 466 رۋبل كولەمىندە زيان كەلتىردى» دەگەن سىڭايدا بايان حات جولدايدى. ودان ءارى نوۆولينەينىي شەكاراسىنىڭ بويىنداعى اسكەري بەكىنىستەردى شابۋدى كوزدەگەن كەنەسارى وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي قوزعالىپ, جىتىقارانى بەتكە الادى. قالىڭ قول جەلقۋار وزەنىنەن ءوتىپ, ۇشبۋرىلعا كەلىپ توقتاعان. وسى جەردەن قازىرگى مارينوۆكا جاققا جىلجيدى. جەلقۋاردىڭ بويىندا كەنەسارى حاننىڭ اسكەرىنە ەسىلباي باتىر باستاعان جاعالبايلىنىڭ قولى قارسى تۇرعان. الايدا كەيىن ەكى جاق باتۋاعا كەلىپ, كىشى ءجۇزدىڭ جىگىتتەرى كەنەسارى جاعىنا وتەدى. وسىدان كەيىن ەداۋىر كۇشەيگەن كوتەرىلىسشىلەر قازىرگى زابەلوۆكانىڭ ماڭىندا كازاك اسكەرىنە قارسى شايقاسقا شىققان. وسى شايقاستا جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ەسىلباي باتىردىڭ قولى جاۋدىڭ الدىڭعى شەبىن تالقانداپ, ناتيجەسىندە, پاتشا اسكەرى بەرسۋات وزەنىنىڭ ارعى بەتىنە شەگىنىپ, سول تۇستان وسى قاراۋىلتوبەگە كەلىپ بەكىنگەن قازاق قولىن اۋىر زەڭبىرەكپەن اتقىلايدى. پاتشا اسكەرىنىڭ كەنەسارىعا قارسى تۇڭعىش رەت زەڭبىرەك اتۋى – وسى كەز ەكەن. قاراۋىلتوبەنىڭ اينالاسىن دۇرىستاپ مەتالىزدەگىشپەن ءسۇزىپ شىقسا, سول زەڭبىرەكتەردىڭ وعى قازىردىڭ وزىندە تابىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس...
الدىڭعى ورىندىقتا ۇيىپ تىڭداپ وتىرعان اۋدان اكىمىنىڭ تەلەفونى شىر ەتە ءتۇستى دە, قۋانىش اعانىڭ اڭگىمەسىن ءۇزىپ جىبەردى. ء«بىزدى چايكوۆسكي اۋىلىنىڭ اكىمى باۋىرجان ەسىمدى ازامات كۇتىپ الادى. جولدى جاقسى بىلەدى. قاراۋىلتوبە شەكارا تۇبىندە جاتقاندىقتان, بەتالباتى ەشكىمدى وتكىزە بەرمەيدى. بىراق الدىن الا شەكاراشىلارعا قوڭىراۋ شالىپ, كەلىسىپ قويعانبىز. ولار دا كۇتىپ تۇر», دەدى نۇرجان قايىرجان ۇلى.
سالدەن سوڭ جول بويىندا تۇرعان ەكى اق «نيۆانىڭ» قاسىنان ءوتىپ بارىپ توقتادىق. ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان چايكوۆسكي اۋىلىنىڭ اكىمى باۋىرجان ەرجانوۆ پەن جەلقۋار شەكارا بولىمشەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, اعا لەيتەنانت نۇرسۇلتان مولدياروۆ ەكەن. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ, باۋىرجان ەرجانوۆ قۋانىش اعادان «وسى ءبىزدىڭ چايكوۆسكيدىڭ تاريحي اتاۋى قانداي؟ وتىز جىلدان استى عوي, قاشانعى چايكوۆسكي بولا بەرەدى. اتاۋىن زامانعا ساي ەتىپ وزگەرتكىمىز-اق كەلەدى, بىراق بۇرىن قالاي اتالعانىن بىلمەيمىز!» دەپ سۇرادى. قۋانىش اعا بۇل ەلدى مەكەننىڭ تىڭ يگەرۋ جىلدارى پايدا بولعانىن, بىراق جەرگىلىكتى حالىق قالاسا, قاراۋىلتوبە نەمەسە كەنەسارى دەپ وزگەرتۋگە بولاتىنىن ايتىپ جاتىر.
اۋىل اكىمىنىڭ توتەدەن قويعان ساۋالى قىزىعۋشىلىعىمدى وياتتى ما, ايتەۋىر «دجيپكە» مىنبەي, «نيۆاعا» اۋسىپ وتىرىپ الدىم.
– بۇرىن قاريالار كەزىندە كەنەسارى حان ماڭىزدى اسكەري باقىلاۋ بەكەتى رەتىندە پايدالانعان قاراۋىلتوبەدە جانعان وت جىتىقارادان دا, برەدى جاعىنان دا انىق كورىنەدى ەكەن دەپ وتىراتىن. ەكى جاقتاعى قازاق قولى ءبىر-بىرىنە وسىلاي بەلگى بەرىپ, حابار-وشار الىسىپ وتىرعان. قاراۋىلتوبەنىڭ جانىنان ءبىزدىڭ جىگىتتەر قىلىش تاۋىپ العان. ول قىلىش جوعالىپ كەتتى. نايزانىڭ ۇشى, جەبەنىڭ سىنىعىن تاۋىپ العاندار كوپ. سۋىر ىننەن شىعارىپ تاستاعان كۇمىس بىلەزىك تە تابىلعان. مىنا تۇستا بەرسۋات پەن شىنتاستى وزەندەرى قوسىلىپ, جەلقۋارعا بارىپ قۇيادى. وسى جەرلەردە تاۋەلسىزدىك جولىندا تالاي-تالاي شايقاستار بولعان دەسەدى, – دەيدى باۋىرجان.
ءارى-بەرى اۆتوكولىك ءوتىپ جاتقان «جەلقۋار» شەكارا بەكەتىنە جەتپەي, سولعا بۇرىلدىق تا, بىرىنەن-ءبىرى اۋمايتىن الاسا توبەلەرگە قاراي جۇردىك. قاراۋىلتوبەنى شەكاراشىلار ءالى كۇنگە دەيىن اسكەري باقىلاۋ نىسانى رەتىندە پايدالانادى ەكەن. توبەنىڭ باسىنا شىقساڭىز, شەكارانىڭ ارعى-بەرگى بەتى كوز ۇشىنا دەيىن انىق كورىنەدى.
– بۇل توبەنىڭ ۇستىنەن مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بويى 12 شاقىرىمعا دەيىن انىق كورىنەدى. ارعى-بەرگى بەتتەگى قىبىرلاعان, جورعالاعاننىڭ ءبارى كوز الدىمىزدا. جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا مال جوعالتىپ الدىق, بايقاعان جوقسىڭدار ما دەپ ءجيى قوڭىراۋ شالىپ جاتادى. تىل جاق تا الاقانداعىداي كورىنىپ جاتىر. جوق ىزدەگەندەردىڭ مالىن بايقاساق, اندا ءجۇر, مۇندا ءجۇر دەپ كورگەن جەرىمىزدى ايتامىز. جىتىقارا قالاسى جاقىن جاتقاندىقتان, بۇل جەردە ءوزىمىز جاقتان دا, رەسەي تاراپىنان دا مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بۇزىلۋ قاۋپى جوعارى. سوندىقتان ۇنەمى وسى توبەنىڭ باسىنا شىعىپ, قاراۋىل قىزمەتىن اتقارامىز. مۇندا ساربازدار جىلىناتىن ارنايى پۋنكت بار. جۇرەك جالعاپ الۋعا دا جاعداي جاسالعان. قىستا اياز بەن بوراننان, جازدا جاۋىن-شاشىنان پانا, – دەيدى اعا لەيتەنانت نۇرسۇلتان مولدياروۆ.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن شەكاراشىلار قاراۋىلتوبەنىڭ باسىندا اسكەري جاتتىعۋ وتكىزەتىن اتىس الاڭىنىڭ قۇرىلىسىن باستاعان ەكەن. سول كەزدەن قالعان كوزدەۋ نىسانالارىنىڭ ورنى, گراناتا لاقتىرۋعا, اسكەري كولىكتى بۇركەمەلەۋگە ارنالعان ۇلكەن شۇڭقىرلار ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. قۇرىلىس جۇمىستارى باستالعان سوڭ, اسكەريلەرگە تاريحشى عالىمدار كەلىپ, بۇل جەردە قورعان بار ەكەنىن, كەنەسارى حاننىڭ سۇلتاندارى مەن ساربازدارى جەرلەنگەن تاريحي ورىن ەكەنىن ايتىپتى. سودان كەيىن اتىس الاڭىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ قالعان.
وسىدان ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ازاتتىق ءۇشىن اھ ۇرعان كەنەسارى حانعا قورعان بولعان قاراۋىلتوبەنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتان شەكاراسىن كۇزەتۋگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىنا قايران قالدىق.
قۋانىش ورمانوۆ اعانىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن جالاڭ قىلىش-نايزامەن قارۋلانعان كەنەسارى ساربازدارى قاراۋىلتوبەنىڭ ماڭىندا زەڭبىرەككە قارسى شاپقان. وسى جويقىن شايقاستا الدىڭعى شەپتە كەلە جاتقان ەكى سۇلتان, جاعالبايلى قولىن باستاعان ەسىلباي باتىر زەڭبىرەك وعىنان قازا تابادى. ولار ەل ازاتتىعى جولىندا شەيىت بولعان وزگە ساربازداردىڭ دەنەسىمەن بىرگە قاراۋىلتوبەنىڭ باسىنا جەرلەنگەن.
– كەلەسى ءتۇنى كەنەسارى قارسى شەپتى سولتۇستىكتەن اينالىپ ءوتىپ, ەرتەڭىندە جاۋدىڭ ءدال جەلكە تۇسىنان كەلىپ تۇسەدى. كۇتپەگەن جاقتان باستالعان توسىن شابۋىلدان ۇرەيى ۇشقان پاتشا اسكەرى زىلدەي اۋىر زەڭبىرەكتەرىن كەرى بۇرىپ تا ۇلگەرمەيدى. جاۋدى قانعا بوكتىرگەن قاندى قىلىش قالىڭ قول سول كۇيى برەدى قالاشىعىن شاۋىپ, ورتەپ جىبەرگەن. وسى ءوڭىردىڭ كونەكوز قاريالارى برەدى ەلدى مەكەنىن بەرتىنگە دەيىن كۇيىك دەپ اتاپ كەلدى. سۇلتان اسكەرى كۇيىكتەن اسىپ, ەكاتەرينينسك بەكىنىسىنە دەيىن بارعان. سول ماڭداعى جوساعا كەلىپ قۇياتىن شاعىن وزەننىڭ بويىندا تۇتقىنداردى قىلىشتىڭ جۇزىمەن سۇندەتكە وتىرعىزعان. قاريالاردان ەستۋىمشە, سۇندەتتەلگەن تۇتقىنداردىڭ كوپتىگى سونشالىق, الگى وزەن قىپ-قىزىل بولىپ اققان ەكەن. 1844 جىلدىڭ جازىندا بولعان وسى وقيعادان كەيىن جەرگىلىكتى قازاقتار بۇل وزەندى ورىسكەسكەن دەپ اتاپ كەتتى دەسەدى. كەنەسارى شىعىسقا قاراي قوزعالادى دەپ بولجاعان دۋننيكوۆسكي قالىڭ اسكەرىن باستاپ سول باعىتقا قاراي جىلجيدى. الايدا ورىس زەرتتەۋشىسى ا.دوبروسمىسلوۆتىڭ ەڭبەگىندە ەكاتەرينينسك وتريادى مەن ەليزاۆەتينسك فورپوستىن قيراتقان حان قولىنىڭ 40, كەيبىر دەرەكتەردە 120 ادامدى تۇتقىنعا الىپ, تورعاي دالاسىنا قايتىپ ورالعانى ايتىلادى. بالكىم, بۇل بىرەۋلەر ءۇشىن ەرتەگى سياقتى بولىپ كورىنەر, جوسا وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي ورنالاسقان التىن كەنىشى بەرتىنگە دەيىن ورىسكەسكەن دەپ اتالىپ كەلدى, – دەيدى ولكەتانۋشى.
قاراۋىلتوبەدەن قايتىپ كەلە جاتقاندا قۋانىش اعا قاراسۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى سارىساي جانە قاراوي ەلدى مەكەندەرىنىڭ اراسىندا قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان ەسكى ءۇيدىڭ قيراندىسى بولعانىن, جەرگىلىكتى جۇرت ونى حان ءۇيى دەپ اتاعانىن ايتتى. شاماسى كەنەسارى ءبىر-ەكى كۇن تۇنەگەن ءۇي بولسا كەرەك. قۋانىش اعا جولاي ناۋرىزباي باتىرعا قاتىستى بۇرىن ەستىمەگەن قىزىق ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارىپ ەدى, ونىڭ بايانىن الداعى كۇندەرگە قالدىرا تۇرۋدى ءجون كوردىك.
قوستاناي وبلىسى