وڭىرگە سەرپىن بەرەر جوبالار

اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەز­دەسكەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆتىڭ مالىمەتىنشە, «قا­را التىن» وندىرۋدە بۇل ءوڭىردىڭ ۇلەسى باسىم. بىلتىر وڭىر­دەگى كومپانيالار 46,8 ملن توننا مۇناي وندىرگەن. ال بيىل توعىز ايدا وندى­رىل­­گەن مۇناي 39,2 ملن توننانى قۇرادى. ەندى جىل اياعىنا دەيىن ءونىم كولەمى 51 ملن تونناعا جەتەتىنى جوسپارلانىپ وتىر.

«مۇناي مەن گاز كوندەنساتىنىڭ اينالىمىن ەسەپكە الۋ ءۇشىن اقپاراتتىق جۇيە ىسكە قوسىلدى. بۇل مۇناي اينالىمىنىڭ 95 پايىزىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلى­مىز­دىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالاسىنداعى ءۇش كەن ورنىندا ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىس­تارى جالعاسىپ جاتىر», دەدى ا.ساتقاليەۆ.

بۇل جوبالاردىڭ باستاۋىندا جىلىوي اۋدا­نىنداعى «تەڭىز» كەن ورنىندا كەلە­شەك كەڭەيتۋ جوباسى تۇر. جوبانىڭ قۇنى – 45 ملرد اقش دوللارى. ونى ىسكە اسىرۋعا 300-گە جۋىق وتاندىق كومپانيا مەردىگەرلىككە تارتىلدى. ال جۇمىس ىستەگەن ادامداردىڭ سانى 27 مىڭنان استى. ولاردىڭ 91 پايىزدان استامى ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى ماماندار بولعان.

جوباعا قاجەتتى مودۋلدەر قازاقستان­دا, يتاليا مەن وڭتۇستىك كورەيادا دايىن­دا­لىپ, سۋ جولىمەن تاسىمالدانعان. مۇن­داي مودۋلدەردىڭ جەڭىلى 500 توننا بولسا, اۋىرى 1 800 تونناعا دەيىن جەتكەن. مودۋلدەردى كەن ورنىنا جەتكىزۋ ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى پرورۆا تۇبەگىندە ارنايى ايلاق سالىنىپ, 120-دان استام كەمە پايدالانىلعان. كەمەلەردىڭ 40-تان استامى جاڭادان قۇراستىرىلىپ, كەي­بىرىنىڭ قۇرىلىمى وسى جوبا ءۇشىن وزگەر­تىلگەن.

«كەن ورنىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ۇڭعىما ەرنەۋىنىڭ قىسىمىن باسقارۋ جوباسىن 2024 جىلى اياقتاۋ جوسپارلا­نىپ وتىر. بۇل «تەڭىز» كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋدى جىلىنا 12 ملن تونناعا ۇل­عاي­تۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ءمالىم ەتتى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.

ەكىنشى جوبا – «قاشاعان» كەن ورنىنان الىنعان گازدى وڭدەۋ زاۋىتى. ونىڭ قۋاتى – 1 ملرد تەكشە مەتر. ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەيتىن بۇل زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى 2022 جىلى باستالدى. ال بيىل زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق جوباسى قولعا الىنعان. قۋاتى 2 ملرد تەكشە مەتردەن 6 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن بولادى.

ءۇشىنشىسى – «قاراشىعاناق» كەن ور­نىن­داعى جوبا. مۇندا ءتورتىنشى گازدى كەرى ايداۋ كومپرەسسورى ىسكە قوسىلعان. ەندى وسىنداي بەسىنشى كومپرەسسوردىڭ قۇرىلىسىن ىسكە اسىرۋ باستالدى. جوبانىڭ قۇنى – شامامەن 1 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. سونداي-اق 735 ملن اقش دوللارىنا باعالانىپ وتىرعان التىنشى كوم­پرەسسوردى سالۋ جۇمىستارى باستالىپ وتىر.

حالىقتى سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ باعاسىنا قاتىستى ماسەلە تولعاندىرادى. سول سەبەپتەن ەلىمىزدە سۇيىتىلعان مۇناي گازى نارىعىنا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى بەلگىلەپ, سۇيىتىلعان گازدىڭ شەكتى بولشەك ساۋدا باعاسىن بەكىتكەن. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا سۇيىتىلعان مۇناي گازىنىڭ شەكتى بولشەك ساۋدا باعاسى 1 ليتر ءۇشىن 54-59 تەڭگەنى قۇرادى. قازىر مۇنايلى وڭىردە ءتورت گاز تولتىرۋ ستانساسى, 104 اۆتوگاز قۇيۋ ستانساسى بار. مۇندا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن تۇتىنۋ كولەمى ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلعى قاڭتار-تامىزداعى تۇتىنۋ كولەمى 40,7 مىڭ توننانى قۇراعان. ال بيىل قاڭتار-تامىزدا بۇل كورسەتكىش شامامەن 62,5 مىڭ تونناعا جەتكەن.

ء«بىز ۇزاقمەرزىمدى باعا تۇراقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋ جانە باعانىڭ الىپساتار­لىق كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا سۇيىتىلعان مۇناي گازى نارىعىن رەفورمالاۋ بويىنشا شارالار قابىلدادىق. باسىم باعىت – سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ساتۋدىڭ شەكتى بولشەك ساۋدا باعاسىن بەلگىلەۋ. بۇل بولشەك ساۋدا باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە جول بەرمەيدى» دەپ ءمالىم ا.ساتقاليەۆ.

ال ىشكى نارىقتى جانار-جاعارمايمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلدانعان ناقتى قانداي شارالار بار؟ ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الدىمەن مۇناي ونىمدەرىن اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەتۋگە تىيىم سالىنىپ وتىر. رەسۋرس ۇستاۋشى­لار­دى جانارماي قۇيۋ ستانسالارىنا تىكە­لەي ساتۋعا مىندەتتەيتىن زاڭنامالىق نور­­­­ما­لار قابىلدانىپتى. رەزيدەنتتىككە جانە جانارماي قۇيۋ كولەمىنە بايلانىس­تى سارالانعان باعالار ەنگىزىلگەن. ماسە­لەن, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شى­لەر­گە جانە جانارماي قۇيۋ ستانسالارىنا ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ جەكە پين-كود ارقى­لى قاداعالانادى.

«مينيسترلىك وتاندىق مۇناي ونىمدەرىن اكەتۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ جۇيەسىندەگى ءونىمسىز دەلدالداردى جويۋ بويىنشا زاڭ­نا­مالىق نورمالار قابىلدادى. اي-92 جانە اي-93 ماركالى بەنزين باعاسىن 205 تەڭگەگە دەيىن (11%), ال ديزەل وتىنىنىڭ 1 ءليترى ءۇشىن 295 تەڭگەگە (20%) دەيىن كوتەرۋگە بۇيرىق شىعاردى. ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا اۆاريانى تومەندەتۋدىڭ جوسپارلارى جاساقتالدى. سىرتقى ەلەكتر­مەن جابدىقتاۋدىڭ سەنىمدىلىگىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا گاز تۋربي­نالىق ستانسا سالۋ جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. گاز تۋربينالىق ستان­سانىڭ قۋاتى – ساعاتىنا 154 مۆت قۇ­رايدى. ونى 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پاي­­دا­لانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى مينيستر.

ەلىمىزدە مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىن وركەندەتۋگە قادام جاسالىپ وتىر. اتىراۋ وبلىسىنداعى «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» ارنايى ەكو­نوميكالىق اۋماعىندا جاڭا مۇناي-گاز-حيميا جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسىپ جاتىر. ەندى ونىڭ قاتارىنا تاعى ەكى جوبا قوسىلماق. قازىر جىلىنا 339 مىڭ توننا بۋتاديەن, جىلىنا 1,25 ملن توننا پوليەتيلەن ءوندىرۋ جوبالارى ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر. سونداي-اق پوليەتيلەنتەرەفتالات, مەتانول, كارباميد وندىرەتىن جوبالار دا بار.

«مۇناي-گاز-حيميا ءوندىرىسى ەكونوميكا­نىڭ ارالاس سالالارىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جول اشادى. ءاربىر كە­يىن­گى قايتا بولۋمەن مۇناي-گاز-حيميا ونىم­­دەرىنىڭ قۇنىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ال ءتورتىنشى قايتا بولۋدەن كەيىن ءونىم­­نىڭ قۇنى 10 ەسەگە ارتادى», دەپ ءتۇسىن­دىر­دى ا.ساتقاليەۆ.

بيىل ەلەكتر جەلى­سىن­دە­گى اقاۋدىڭ سالدارىنان اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ, بىرنەشە كەن ورنىنىڭ جۇ­مىسى توقتادى. تۇرعىندار جارىقسىز قالدى. ەندى وسىناۋ تۇيتكىل قالاي شەشىمىن تا­با­دى؟

الماسادام سات­قا­ليەۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اتى­راۋ وب­لىسىندا ءۇش كا­سىپورىن ەلەكتر ەنەر­گيا­­سىنىڭ كوزى بولىپ وتىر. ولاردىڭ جيىنتىق بەلگىلەنگەن ەلەكتر قۋاتى – 1 319 مۆت, ال جىلۋ قۋاتى 798 گكال/ساع قۇرايدى. بيىل توعىز ايدا وڭىردە 5,3 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلگەن. وڭىردە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كورسەتكىشى – 5,3 ملرد كۆت/ساع.

ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋشى كومپانيا – «اتىراۋ جارىق» جشس. ونىڭ يەلىگىندە 9,8 مىڭ شاقىرىم كابىلدىك جانە اۋە ەلەكتر بەرۋ جەلىسى, 1700-دەن استام كىشى ستانسا بار. الايدا ەلەكتر جەلىسىنىڭ توزۋى 40 پايىزدى قۇرايدى. سول سەبەپتى, باتىس ەنەرگەتيكالىق ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن كۇشەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. قازىر باتىس قازاقستان جانە اتىراۋ وبلىستارى وتكىزۋ قابىلەتى 100 مۆت بولاتىن 220 كۆ ەلەكتر بەرۋ جەلىسىمەن قامتىلعان.

«وسى جەلىنى جوندەۋگە شىعارعان كەزدە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرى وقشاۋلانعان جۇمىسقا اۋىسادى. بۇل تۇتىنۋشىلاردى ەلەكتر­مەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. وسىعان بايلانىستى «KEGOC» ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە «قر بەج باتىس ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ. ەلەكتر جەلىلىك وبەكتىلەردى سالۋ» جوباسىن باستاپ جاتىر. بۇل جوبا وتكىزۋ قابىلەتىمەن اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۇتىنۋ­شىلارىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ءمالىم ەتتى مينيستر.

جوباعا سايكەس ەلەكتر جەلىسىنىڭ ۇزىن­دىعى – 779,7 شاقىرىم. وسى كەزگە دەيىن 684,4 شاقىرىم جەلى مونتاجدالعان. بۇل جالپى جۇمىس كولەمىنىڭ 88%-ىن قۇراپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما شەڭ­بەرىندە اتىراۋ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا 2021-2023 جىلدارى جالپى قۋاتى 130 مۆت جاڭا تۋربواگرەگاتتى اۋىستىرۋ جانە سالۋ جۇمىستارى جوسپارلانعان. جوباعا شا­مامەن 16 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالۋ كوز­دەلگەن. سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما جوسپارىندا 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا قۋاتى 30 مۆت بولاتىن Sagat Energy ەلەكتر ستانساسىن كەڭەيتۋ قاراستىرىلعان.

اتىراۋ وبلىسى