بالامدى قازاقشاعا ءبىل دەپ بەردىم

بالاباقشانىڭ تەڭ جارتىسى – ءارالاستىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلعى جولداۋىندا: «قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعى­تىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل سالادا اي­تار­لىقتاي ناتيجە بار. قازاق ءتىلى, شىن مانىن­دە, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, مادەنيەت پەن ءىس جۇر­گىزۋدىڭ تىلىنە اينالىپ كەلەدى. جالپى, مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى», دەگەن ەدى. ءبىلىمنىڭ تىلىنە اينالىپ كەلە جاتقانى سول, قازىرگى تاڭدا بالاسىن قازاق­تىلدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنا بەرەتىندەر كوبەيدى. ولاردىڭ اراسىندا وزدەرى قازاقشا سويلەمەسە دە بالاسىن ءبىلسىن, ۇيرەنسىن دەپ بەرەتىندەر بار. بىراق شىنايى جاعداي – جوعارىداعىداي. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە, قازاق ءتىلىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم تىلىنە اينالۋىنا ۇلەس قوسىپ, پەرزەنتىن قازاقشاعا بەرگەن اتا-انالاردىڭ ءۇمىتى نەگە اقتالماي جاتىر؟ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى تومەن بە؟ الدە ادىستەمە ءالسىز بە؟ جوق تاربيەشىلەر تاباندىلىق تانىتپاي ما؟

دوسىمىزدىڭ بالاسى باراتىن بالا­باق­شا ەلوردادا ورنالاسقان. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مانار اداموۆانىڭ بىزگە بەرگەن دەرەگىنە سۇيەنسەك, استانا قالاسىندا 67 730 بالانى قامتيتىن 507 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 100 – مەملەكەتتىك, 404 – جەكەمەنشىك, 3 ۆەدومستۆولىق بالاباقشا بار. 507 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ 243-ءى – قازاق تىلىندە, 25-ءى – ورىس تىلىندە, قالعانى ارا­لاس تىلدە ءبىلىم بەرەدى. قالعانى دەگە­نىڭىز – 239 بالاباقشا. بۇل – بارلىق بالاباق­شانىڭ تەڭ جارتىسى.

نەگىزى ءارالاستىلدى بالاباقشالار ءوز كەزەگىندە ءارالاستىلدى مەكتەپتەردىڭ كو­بەيۋىنە ىقپال ەتەدى. جالپى, ەكى تىلدە ءبىلىم بەرەتىن ۇيىم – وسى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەن اتاقتى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ايتقانداي, وتارلىق ساياساتتىڭ كلاسسيكالىق ءتۇرى. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەڭ العاشقى ارالاس مەكتەپ ءحىح عاسىردا سىرداريا گۋبەرناتورىنىڭ باستاماسىمەن پەروۆسكىدە اشىلعان. سول ورىس-تۇزەم مەكتەبىندەگى ورىس ءتىلىن مەڭگەرىپ جاتقان قازاق بالالارىن با­قىلاۋعا كەلگەندە, ولاردىڭ سى­نىپ­تان شىعا سالا ءبىر-بىرىمەن قازاق­شا شۇيىركەلەسىپ جۇرگەنىنە كوڭىلى كونشىمەي, قارادومالاقتارعا ورىس بالالاردى قوسىپتى. وتارشىل گۋبەرناتور دىتتەگەنىنە وسىلاي جەتكەن ەكەن. بۇل تاريحتىڭ ءتۇپ توركىنىنە م.مىرزاحمەت ۇلى «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە جولىققان. جوعارىداعى ويدى دا اتالعان تاقىرىپتى كوپ كوتەرگەن مەكەمتەس اعامەن ارنايى حابارلاسقانىمىزدا ايتقان-دى.

ءدۇبارا بولىپ جۇرگەندەر كوپ

دەسەك تە, ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشادا دا بالانى قازاقشا سويلە­تۋگە بولادى ەكەن, بىراق بۇل ءۇشىن تار­بيە­شىنىڭ كۇش-جىگەرى مول, بىلىكتىلىگى جوعا­رى بولۋعا ءتيىس. «بالامىز ءورىستىلدى بالالاردىڭ جانىندا ءجۇرىپ قازاقشاسىن ۇمىتىپ قالا ما؟» دەپ الاڭداعان اتا-انالاردىڭ كۇدىگىن, ۋايىمىن سەيىلتكەن استاناداعى «مۇنارات» جەكەمەنشىك بالاباقشاسىنىڭ تاربيەشىسى اراي شىنتەمىروۆانىڭ (اتى-ءجونى وزگەرتىلدى – رەد.) ويى وسىعان سايادى.

– شىنى كەرەك, بۇل – وتە وزەكتى ءارى كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى مۇنىڭ ءتيىم­دى شە­شىمىن تابۋعا جۇيەلى جانە جان-جاق­تى جۇمىس كەرەك. ايتالىق, ءبىز ەڭبەك ەتە­تىن ۇيىم – ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرە­تىن بالاباقشا. مۇندا قازاعىڭ بار, ورى­سىڭ بار, ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ بالالارى بار – ءبارى ارالاسىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان, قازاق تىلىندەگى توبىمىزدىڭ تاربيەلەنۋشىلەرىن قازاقشا سويلەتۋگە تىرىسامىز. تاربيەشىلەر دە, تاربيەشى­نىڭ كومەكشىلەرى دە توپتا تەك قازاقشا سويلەسەمىز. وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنىڭ ءبارىن وزگە ءتىلدى ارالاستىرماي, قازاق تىلىن­دە جۇرگىزەمىز. توپتا ءبىرى ورىسشا سويلەسە, قا­زاقشا ايتۋدى ەسكەرتەمىز. ەگەر ويىن قازاق تىلىندە جەتكىزۋگە قينالىپ تۇرسا, توپ­تاعى بالالار بولىپ قازاقشا ايتۋعا كومەك­تەسەمىز. قازاقشا ۇيرەتۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى ءتاسىلى – جات­تاۋعا جەڭىل تاقپاقتار ايت­­قىزۋ. بالالار­دىڭ ءبىرى ايتسا, قالعانى دا قى­زىقتاپ, سونى قايتالايدى. دەسەك تە, تاربيە بالا مەن پەداگوگ اراسىندا عانا ەمەس, ۇشجاق­تى, ياعني اتا-انانىڭ دا ارا­لا­­سۋىمەن بەرىلۋى قاجەت. سوندا عانا تۇپ­كى ماقسات­قا, ناتيجەگە جەتەمىز, – دەيدى تاربيەشى.

اتالعان بالاباقشاعا بالاسى باراتىن اتا-انالاردان سۇراعانىمىزدا ءارا­لاستىلدى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا ءبىلىم الىپ جۇرسە دە بالالارىنىڭ ورىس تىلىندە ەمەس, تازا قازاقشا سويلەپ جۇرگەنىن جانە مۇندا تاربيەشىنىڭ ەڭبەگى زور ەكە­نىن جەت­­كىزدى. دەگەنمەن, ءارالاستىلدى بالا­باق­شاعا بالاسىن قازاقشا ءبىلسىن دەپ بەر­گەن ءورىستىلدى اتا-انالار دا بار. تار­بيە­شى ا.شىنتەمىروۆانىڭ ايتۋىن­شا, مۇن­داي اتا-انالار بالالارىمەن با­لاباق­شا­دان شىققان سوڭ ورىسشا تىلدەسەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە تاربيەشىنىڭ جۇمىسىن قيىنداتادى.

– جالپى, جاڭا نارسەنى كەز كەلگەن ادامعا, مەيلى بالاعا, مەيلى ەرەسەك ادامعا ۇيرەتۋدە, وقىتۋدا, ءبىلىم بەرۋدە وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنەن بولەك بەكىتۋ, وقى­عاندى تاجىريبەدە توقۋ ۇلكەن ءرول ويناي­دى. كەيدە ءبىزدىڭ توپتاعى اتا-انالار اراسىندا دا بالاباقشادان بالاسىن الىپ بارا جاتىپ: «دوچەنكا, كاك پروشەل تۆوي دەن؟» دەپ اڭگىمە باستايتىندار بولادى. وندايدا بىردەن اتا-اناعا «سىزدەر بالالارىڭىزدى قازاقشا ءبىل­سىن, قازاقشا ۇيرەنسىن دەپ بەردىڭىزدەر. ەندى ونىڭ الىپ كەتۋىنە وزدەرىڭىز دەمەۋ بولۋلارىڭىز كەرەك قوي. ال سىزدەر ورىسشا سويلەيسىزدەر, بۇل كەرىسىنشە كەدەرگى كەلتىرەدى. تىم بولماسا وسىنداي قاراپايىم ديالوگتەردى قازاق تىلىن­دە ايتۋعا بولادى عوي, سوندا بالا دا بالاباق­شادا ۇيرەنگەنىن سىزبەن تاعى دا ەسكە ءتۇسىرىپ, ويىندا بەكىتەدى», دەپ ەسكەرتۋ جاساي­مىز. ەسكەرتۋىمىز كەيدە ەسكەرىلەدى, كەيدە ەسكەرىلمەيدى. سوندايدا بالا بالا­باق­شا­دا قازاقشا سويلەپ, ۇيدە ورىسشا سوي­لەپ, ءدۇبارا بولادى. سوندىقتان اتا-انا­نىڭ دا اتسالىسقانى ماڭىزدى. وسىعان قوسا تاربيەشىنىڭ دە بىلىكتىلىگى, وزگە ءتىلدى ارالاستىرماي تۇسىندىرۋگە, سوي­لەۋگە, سويلەسۋگە بەرىكتىگى دە وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بالالار ءۇشىن پەداگوگتىڭ, بالاباق­شاداعى تاربيەشىنىڭ ايتقانى – زاڭ. بالا تاربيەشىنىڭ ايتقانىن ءاردايىم بۇلجىتپاي ورىنداۋعا تىرىسادى. ماسەلە سول پەداگوگتىڭ نەنى, قالاي ايتاتىنىندا, ۇيرەتەتىنىندە بولىپ تۇر, – دەيدى ا.شىنتەمىروۆا.

ارالاس بالاباقشاداعى نەگىزگى ءتىل – ورىس ءتىلى

وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەم­باەۆ وسى جازدا دەپۋتات نارتاي ارال­باي­ ۇلىنىڭ ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا بىلتىردان بەرى مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ قازاق تىلىندە بولۋى قاداعالانىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن. سول سوزىندە ۆەدومستۆو باسشىسى ع.بەيسەمباەۆ: «2022 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ قازاق تىلىندە بولۋى قاداعالانىپ وتىر. دەي تۇرعانمەن, ءتىلى ورىس تىلىندە شىققان بالا­لاردىڭ دا بەيىمدەلۋ كەزەڭىنەن وتۋى­نە بايلانىستى قازىر ماماندار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ادىستەمەلىك دۇنيە­لەردى ەنگىزۋ ارقىلى ءبىز بۇل بالالارعا دا ءتيىستى كومەك كورسەتۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. سوندىقتان بۇل ماسەلە دە ءوز شەشىمىن تابادى دەگەن ويدامىن», دەگەن ەدى.

مينيستر ادىستەمەلىك دۇنيەلەردى ەنگى­زۋ تۋرالى ايتتى. بۇل قانداي ادىستەمەلىك دۇنيەلەر؟ بىلتىردان بەرى شىنىمەن دە مەملەكەتتىك بالاباقشالار تەك قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرە مە؟ قاداعالاۋ قان­شا­لىقتى ناتيجە بەرىپ جاتىر؟ وسى سۇراق­تاردى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مانار اداموۆاعا قويدىق. ونىڭ جاۋابىنا قاراعاندا, بالالار جاس ەرەكشەلىگىنە ساي, بىراق وقىتۋ تىلىنە قاراماستان, مەڭ­گە­رۋگە ءتيىس قازاقشا سوزدەردىڭ ءتىزىمى بەكىتىلگەن.

– ينستيتۋتىمىزدا ازىرلەنگەن سوڭعى وقۋ باعدارلاماسىنا بالاباقشاداعى بارلىق توپتىڭ بالاسىنا قولدانۋعا ارنالعان قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك مينيمۋمىن ەنگىزدىك. ادىستەمەلىك-نۇسقاۋ حاتتا, تيپتىك وقۋ جوسپارىندا دا سوزدىك مينيمۋمدى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدا بالامەن جۇمىس ىستەيتىن, قارىم-قاتىناسقا تۇسەتىن (تاربيەشى مە, جوق پەرسونال ما – ءبارىبىر) ءاربىر قىزمەتكەر وقىتۋ تىلىنە قاراماستان, قولدانۋعا مىندەتتى ەكەنىن انىق كورسەتتىك. اتا-انالاردىڭ الاڭداۋشىلىعى ورىندى, ويتكەنى ءارالاستىلدى بالاباقشالاردا نەگىزگى ءتىل – ورىس ءتىلى. بۇل – ۇلكەن تاۋەكەل. دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك بالاباقشالار – نەگىزىنەن قازاقتىلدى. قازىر اشىلىپ جاتقان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا دا «قازاقتىلدى بولۋى كەرەك» دەيتىن جازىلماعان زاڭ بار. جازباشا تۇردە بەرىلسە, ءسوز كوبەيىپ كەتەدى. قازاقشا اشۋعا باسىمدىق بەرىلەدى, بىراق اتا-انالار اراسىندا ارىز-شاعىم كوبەيگەن جاعدايدا ءارالاستىلدى بولىپ اشىلادى. مۇنداعى ماسەلە – ءارالاستىلدى ۇيىمداعى قازاقتىلدى توپتاردىڭ قاتارىن ارتتىرىپ, بىرتىندەپ تولىق قازاقتىلدى بالاباقشاعا اينالدىرۋ. شىنى كەرەك, بىزگە ءارالاستىلدى بالاباقشا بولىپ اشىلعانى ءتيىمدى. ويتكەنى بىرتىندەپ قازاقتىلدى توپتاردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ, ناتيجەسىندە قازاقتىلدى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم ەتىپ جاريالاپ جىبەرۋگە ىڭعايلى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءارالاستىلدى ەتىپ اشىپ الادى دا, ءورىستىلدى توپتىڭ سانىن ارتتىرۋمەن اينالىسادى. بىراق قازىر كوبى وسى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن جازىلماعان زاڭدى قولداپ, قازاقتىلدى ەتىپ اشىپ جاتىر, – دەيدى اتالعان ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى.

م.اداموۆانىڭ ايتۋىنشا, رەس­پۋب­ليكا بويىنشا تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بالاباقشالاردىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا جۋىقتايدى. تىلدىك ورتانى قالىپ­تاس­تىرۋ مەن قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرۋگە باعىتتالعان «تىلگە بويلاۋ» دەپ اتالاتىن قازاق ءتىلىنىڭ باعدارلاماسى بار. وسى باعدارلامانى ازىرلەپ, سىناق­تان وتكىزگەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى مي­نيستر­لىكتە جالپى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل باع­دارلامانى جۇيەلى ەنگىزۋ ءۇشىن پەداگوگ­تەردى دايارلاۋ كەرەك. وعان قوسا, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنداعى ءاربىر قابىرعا, كابينەت, بولمە مەن دالىزگە دەيىن قازاقشا «سويلەپ» تۇرۋعا ءتيىس. بىردەن ەنگىزۋ قيىنداۋ, سول سەبەپتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ جوسپارلانعان.

ادىستەمەنىڭ السىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن اقىرىنداپ تاۋىپ جاتىر ەكەن. الايدا بالاسىنىڭ ورىسشا شۇلدىرلەپ بارا جاتقانىنا الاڭداعان اتا-انالاردىڭ شاعىمىن قايتەمىز؟ بۇعان نە سەبەپ, بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسى مەن شە­شىمى قانداي؟ كوكەيدەگى سۇراعىمىزعا مي­نيس­ترلىك وكىلى م.اداموۆا جاۋاپ بەردى.

– اقيقاتىندا تاربيەشىلەر اراسىندا تۇراقسىزدىق وتە كوپ. سول سەبەپتى جۇمىس تا جۇيەلى بولا بەرمەيدى. الىسقا ۇزاماي-اق قويايىن, ءوز نەمەرەمدى اتاسى ەكەۋمىز 3 جاسقا دەيىن تەك قازاقشا تاربيەلەپ, ءتىلىن تازا قازاقشا شىعارىپ, مەملەكەتتىك بالاباقشاعا, قازاقتىلدى توپقا بەردىك. ونداعى بارلىق قىزمەتكەر تەك مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيدى. بىراق نەمەرەمىزدىڭ «اتا, تى كۋدا؟ پودوج­دي, يا سەيچاس بىسترو ودەنۋس» دەپ اك­تسەنت­سىز تىقىلداپ تۇرۋىنا نەبارى 2-اق اي جەتكىلىكتى بولدى. ونى مۇنداي جاع­دايعا, جوعارىدا ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي, قازاق­شاعا ءبىلسىن دەپ بەرگەن ءورىستىلدى اتا-انالاردىڭ بالالارى جەتكىزىپ وتىر. وسىدان تۇيگەنىم, پەداگوگتىڭ, اتا-انا­نىڭ قازاقشا سويلەگەنى جەتكىلىكسىز, اتا-انا دا, تاربيەشى دە بالالاردىڭ ءوزارا قا­زاقشا سويلەسۋىن جانە قازاقتىلدى 20 بالانىڭ ءورىستىلدى 2 بالاعا ەرىپ كەتپەۋىن قاداعالاۋعا ءتيىس. تاربيەشى ءورىستىلدى 2 بالا­مەن جەكە كوبىرەك جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ال كادر تۇراقتاماعان جەردە جۇ­مىس­تىڭ ناتيجەسى اقسايدى, – دەيدى ول.