«التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, ءتور – مۇعالىمدىكى». مارعاسقا اقىن ماعجان جۇمابايدىڭ اتالى ءسوزىن كەيىنگى كەزدە ءجيى ايتاتىن بولدىق. تەرەڭىنە بويلاي بىلگەنگە بۇل – سالماقتى ءسوز عانا ەمەس, بولاشاققا باعىت-باعدار, ءجون سىلتەۋ, ءتىپتى امانات. ازاتپىز دەپ ەڭسە تىكتەگەن كەزەڭدە كەمى ءبىر عاسىر بۇرىن ايتىلعان اماناتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الىپ ءجۇرمىز بە؟
بۇگىن – مەرەكە, ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى. وسى ءبىر اتاۋلى كۇندە ءسوز باسىنداعى نەگىزگى ماسەلەگە ويىسىپ, بار-جوقتى تۇگەندەپ, باستى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. الاش ارىسى مۇعالىمنىڭ ورنى توردە ەكەنىن ايتىپ كەتتى. قازاق ەڭ قۇرمەتتى كىسىگە, ەڭ ءبىر مارتەبەلى مەيمانعا توردەن ورىن بەرەدى. قازىرگىدەي سانانى تۇرمىس بيلەگەن نارىقتىق قوعامدا, قۇندىلىعى كۇن سايىن قۇبىلعان زاماندا, ءوزىڭدى ۇدايى دامىتىپ وتىرۋدى تالاپ ەتەتىن جاڭارۋ كەزەڭىندە شىنىمەن دە پەداگوگ دەيتىن قاۋىم توردەن ورىن الىپ وتىر ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا, اتالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلەۋگە, جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ىستەردى باعامداپ كورەلىك.
مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى بالاباقشالاردا 97 188 پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ اياسىندا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار پەداگوگتەرىنىڭ جالاقىسىنا بىلىكتىلىك ساناتى ءۇشىن 30-50% قوسىمشا اقى بەلگىلەندى.
جۇرگىزەتىن مىندەتتى قۇجاتتارىنىڭ تىزبەسى 3 قۇجاتقا دەيىن (پەرسپەكتيۆالىق جوسپار, تسيكلوگرامما جانە بالانىڭ جەكە كارتاسى) تومەندەتىلدى. جىل سايىن جالاقىسى 25%-عا ارتىپ, ءتورت جىلدا ەكى ەسە ءوستى. سونداي-اق مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك تاپسىرىس الاتىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ پەداگوگتەرىنە جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ ءنورماتيۆىنىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ ارقىلى 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ جالاقىسى 30%-عا كوتەرىلدى.
وسىنشاما جاسالعان جاعدايعا قاراماستان, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءالى دە ءتۇيىنى تولىق تارقاتىلماعان تۇيتكىلدەر بار. ايتالىق, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2021 جىلى 20 قاڭتارداعى سانىندا «بالاباقشاعا ەكى جاستان بارسا...» دەگەن تاقىرىپپەن پروبلەمالىق ماقالا جاريالاندى. مىنە, وسى ماتەريالىمىز جارىققا شىققانىنا ءبىر اپتا وتكەندە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە 2025 جىلعا قاراي بالالاردى 2 جاستان بالاباقشامەن قامتۋدى 100 پايىزعا جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇعان دەيىن, انىعى 2010 جىلى قولعا الىنعان «بالاپان» باعدارلاماسى تالاي بالاباقشانىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولىپ, 3-6 جاستاعى بالالار بالاباقشامەن 100 پايىز قامتىلعان ەدى. بىراق نارىقتىق قوعامدا بالاباقشاعا سۇرانىس 2 جاستان باستالىپ تۇر. ويتكەنى دەكرەتتەگى انالار ەرتەرەك تولىققاندى جۇمىسقا شىعۋدى قالايدى, بالاسىن بالاباقشاعا ەرتە جاستان بەرگىسى كەلەدى.
جالپى, بالاباقشا بالانى ۋاقىتشا قالدىرا تۇراتىن ورىن عانا ەمەس, شىن مانىندە, جان-جاقتى دامىتاتىن ورتا بولۋعا ءتيىس. وسى ويدىڭ توڭىرەگىندە گازەتىمىزدىڭ 2019 جىلعى 12 شىلدەسىندەگى نومىرىنە جاريالانعان «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم: مىندەت پە, الدە قاجەت پە؟» اتتى ماتەريالىمىزدا بۇلدىرشىندەرىمىز زاماننىڭ تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن, ءارى مەكتەپتىڭ باعدارلاماسىنا تولىققاندى دايىنداۋ ماقساتىندا ەرتە باستان دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزۋگە تىرىستىق. 2021 جىلى 9 قاراشادا ۇكىمەتتىڭ №796 قاۋلىسىمەن «بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتى» قۇرىلدى. باستىسى, ناقتى مىندەت, پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن بەكىتىلگەن مەرزىمى بار, ەندى جۇمىستىڭ ساپالى ورىندالۋىن كۇتەمىز. شىن مانىندە, مۇنداي ماسەلەنى شەشۋ ارقىلى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن جانە وسى ماماندىقتى بىتىرەتىن بولاشاق ماماندارعا جاڭا جۇمىس ورنى كوبەيەدى.
ورتا ءبىلىم. ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردە 340 958 پەداگوگ جۇمىس ىستەيدى. وسىعان دەيىن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز ەكەنىن تالاي جازدىق. ءسىرا, ەڭ كوپ كوتەرىلگەنى دە وسى ماسەلە بولار. سەبەبى ەڭبەكتىڭ ەلەنبەۋى دەگەنىڭىز توردەن ورىن بەرمەگەنمەن بىردەي. ناتيجەسىندە, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن كەيىنگى 4 جىلدا مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى جىل سايىن 25 پايىزدان ەكى ەسە ارتتى. بۇعان قوسا پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىك ساناتى مەن جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى بىلىمىنە قوسىمشا اقى تولەنەدى. مۇنداي ىلگەرىلەۋدىڭ سەبەبىنەن مۇعالىمدىك تالاپكەرلەر تالاسىپ تۇسەتىن ماماندىققا اينالدى. ويتكەنى پەداگوگيكالىق ماماندىقتا وقيتىن ستۋدەنتتەر وزگە ماماندىقتا ءبىلىم الاتىن ىزدەنۋشىلەرگە قاراعاندا 1,5 ەسە ارتىق ستيپەنديا الادى.
باس باسىلىمنىڭ 2019 جىلعى 17 ساۋىردەگى نومىرىنە «ەڭبەك» ەلەۋسىز قالدى» دەگەن تاقىرىپتا مەكتەپتەگى ەڭبەك ساباعىنىڭ ءجوندى وتكىزىلمەيتىنىن, مۇنىڭ سوڭى جالقاۋ ۇرپاقتىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەتىنىن مەڭزەپ ماقالا جازعانبىز. وسى ماسەلە شەشىمىن تاپپاعاندىقتان تاعى ورالىپ, 2022 جىلعى 17 اقپاندا «ەڭبەك» ءپانىنىڭ ەندىگى سيپاتى قانداي؟» اتتى ماتەريال جاريالادىق. مەكتەپتە ەڭبەك ساباعىنىڭ قالاي وتەتىنىنەن ارنايى رەپورتاج جاساپ, بەينەلەۋ ونەرى (ياعني سۋرەت), سىزۋ ساباقتارى الىنىپ, ونىڭ مازمۇنى بۇرىنعى ەڭبەككە باۋلۋ پانىنە كىرىكتىرىلىپ, كوركەم ەڭبەككە اينالعانىن باياندادىق. بۇدان ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ ساعاتى ازايعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. «Egemen» كوتەرگەن وسى ماسەلە وڭ شەشىمىن تاۋىپ, بىلتىردان بەرى, 2022-2023 وقۋ جىلىنان باستاپ «كوركەم ەڭبەك» ءپانى ەكى پانگە ءبولىنىپ, باستاۋىش سىنىپتارعا «ەڭبەككە باۋلۋ», 1-6-سىنىپتارعا «بەينەلەۋ ونەرى» پاندەرى ەكى بولەك ءپان رەتىندە وقىتىلاتىن بولدى.
كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ءبارى وسىلاي وڭ شەشىمىن تاپسا, كانەكي. وكىنىشكە قاراي, «ەستيتىن ۇكىمەتتىڭ» كەيبىر جاعدايلاردا ەستىمەي قالاتىن كەزى بار. سونىڭ ءبىرى – «كۇندەلىك». مۇعالىمدى تورگە شىعارعان ءتۇرىمىز, ولاردى تاۋعا, توبەگە شىعاردىق. ينتەرنەت ىزدەپ ءجۇر. «كۇندەلىك» دەپ اتالاتىن ەلەكتروندى جۋرنالدى تولتىرۋ ءۇشىن. مۇعالىمدەردىڭ قينالعانىن جەتكىزسەك, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى «قۇزىرەتىمىزگە جاتپايدىمەن» ۇنەمى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنە سىلتەيدى. ءتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىل ەكى ۆەدومستۆونىڭ ورتاسىندا «دوپشا دومالاپ» ءجۇر.
بەلسەندى, ءوز قۇقىعىن ءوزى قورعاي الاتىن مۇعالىمدەر ءاردايىم وزدەرىنىڭ جەلىدەگى پاراقشالارىندا جەرىنە جەتكىزە جازىپ, ءتۇرلى مىنبەرلەردە اشىق ايتىپ جۇرگەندەي, پەداگوگ مارتەبەسى جالاقىنىڭ وسكەنىنەن, وعان كابينەت, وقۋلىق, ينتەرنەت, جابىقتاۋ ارقىلى جاعداي جاساعاننان تۇبەگەيلى كوتەرىلىپ كەتپەيدى. پەداگوگ شىنىمەن دە كاسىبي تۇرعىدا ءبىلىمدى, بىلىكتى بولعاندا عانا مارتەبەلى, كەز كەلگەن ورتادا سىيلى بولادى. وسىعان وراي, پەداگوگتەر بۇرىنعىداي 5 جىلدا 1 رەت ەمەس, ءار ءۇش جىل سايىن بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن بولدى. مۇنداي ماسەلەگە قاتىستى دا ماقالا جازىپ, سالماقتى سۇراققا تۇشىمدى جاۋاپ ىزدەگەنبىز. الايدا بۇل ءالى دە باسى اشىق سۇراق بولىپ تۇر. ويتكەنى قايتالاعىمىز كەلمەيدى. دەسەك تە كوپ ساۋاتتى اتا-انانىڭ دا, نەبىر دارىندى, اشىق دەرەككوزدەن وزىنشە ىزدەنىپ وقىپ الاتىن وقۋشىعا دا, جالپى جازۋىنان-اق ساۋاتىنا باعا بەرگىش قوعامدا دا بىلىكسىز پەداگوگ سىيلى بولمايتىنى, وعان توردەن ورىن بەرىلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بۇل ساتىسىندا 36 315 پەداگوگ ەڭبەك ەتەدى. جالاقى ماسەلەسى وسىنشاما پەداگوگ ءۇشىن دە وڭ شەشىمىن تاپقان. ءارى وندىرىستەن قابىلدانعان تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ پەداگوگتەرى جالاقىسىنا 35 پايىزعا دەيىن قوسىمشا اقى الادى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ شەڭبەرىندە العاش رەت كاسىپتىك ءبىلىم تۋرالى تەحنيكالىق بىلىمدە «پەداگوگيكالىق شەبەرلىك» ءۇشىن قوسىمشا اقى ەنگىزىلدى. بۇگىندە 7 مىڭنان اسا كوللەدج پەداگوگى لاۋازىمدىق جالاقىسىنىڭ 30%-دان 50%-نا دەيىن ۇستەمەاقى الادى. سونداي-اق كوللەدج باسشىلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىن باسقارۋشىلىق شەبەرلىگى ءۇشىن ماتەريالدىق كوتەرمەلەۋ قاراستىرىلعان. بۇگىنگى تاڭدا 200-دەن اسا باسشى لاۋازىمدىق جالاقىدان 30% -دان 100% -عا دەيىن قوسىمشا اقى الادى.
كوللەدج پەداگوگتەرىنە وسىنشاما ۇستەمەاقى ەنگىزىلىپ, جالاقىسى كوتەرىلسە دە, بىلىكتى مامان تاپشىلىعى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. ويتكەنى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدە پراكتيك ماماننىڭ ءرولى وتە زور. كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىستا بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى سىن كوپ ايتىلدى. ناتيجەسىندە, وقىتۋشىلاردىڭ ساپالىق قۇرامىن وندىرىستەن تارتۋ ارقىلى ارتتىرۋ ءىسى قولعا الىندى. ءسويتىپ, 2023 جىلعى قاڭتاردان باستاپ ارنايى پاندەر بويىنشا پەداگوگتەر مەن وندىرىستىك وقىتۋ شەبەرلەرىنە ءتيىستى ماماندىق نەمەسە سالا بويىنشا 5 جىلدان كوپ وندىرىستە جۇمىس ءوتىلى بار مامان كوللەدجگە اۋىسقان كەزدە لاۋازىمدىق جالاقىسىنىڭ 30%-دان 35%-ىنا دەيىنگى مولشەردە قوسىمشا اقى تولەنەدى. وندىرىستەن, ناعىز قايناعان ەڭبەك ورتاسىنان كەلگەن مامان قولدا بار التىنمەن تەڭ. باعاسىن بىلسەك بولعانى. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋدە وقۋ ورنى مەن ءوندىرىستىڭ بىتە-قايناسا جۇمىس ىستەۋى ءوز كەزەگىندە كوللەدجدە ءجۇرىپ-اق وندىرىسكە ءونىمىن ساتا الاتىن مامانداردى قالىپتاستىرادى.
جوعارى ءبىلىم. بۇل كۇندى جوعارى ءبىلىم بەرەتىن, كادر دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى, قىزمەتكەرلەرى دە كاسىبي مەرەكە رەتىندە اتاپ وتەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ بىلتىرعى قىركۇيەكتە جاريالاعان دەرەگىنە قاراعاندا, ەلىمىزدەگى جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقىتۋشىلاردىڭ نەگىزگى (شتاتتىق) قۇرامىنىڭ سانى 36 378 ادامدى قۇرادى. عالىم دا, شاحتەر دە, دارىگەر مەن مۇعالىمنىڭ ءوزى دە وسى ۋنيۆەرسيتەتتەگى پەداگوگتەردىڭ الدىنان وتەدى. بىزدەگى كەز كەلگەن كاسىپ يەسى, جوعارى ءبىلىمدى ءاربىر كادردىڭ بىلىكتى بولۋى دا ناق سول جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقىتۋشىلاردىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى. بىرنەشە رەت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى مەكتەپ مۇعالىمى مەن بالاباقشا تاربيەشىسىنەن دە از جالاقى الاتىنىن, مۇنداي جاعدايدا بەدەل تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز ەكەنىن جازعانبىز. 2021 جىلى 11 مامىردا جاريالانعان «عالىمدى كىمدەر دايارلاپ ءجۇر؟» اتتى ماتەريالىمىزدا 2019 جىلى 20%, 2020 جىلى پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن تاعى 20%-عا كوتەرىلگەننىڭ وزىندە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 100 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا, ءتىپتى كەيبىر وڭىرلىك وقۋ ورىندارىندا 100 مىڭ تەڭگەگە دە جەتپەيتىنىن جەتكىزگەنبىز. ناتيجەسىندە, جاۋاپتى مينيسترلىك ارنايى نورما بەكىتىپ, 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ مەملەكەتتىك ۆەدومستۆوعا قاراستى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ جالاقىسىنا شەكتى نورما بەلگىلەندى. ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەر باسشىلىعى وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن شەكتى نورمادان تومەندەتپەۋگە مىندەتتەلدى, وقىتۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرى ءۇشىن باسقا دا ىنتالاندىرۋ تولەمدەرىن بەلگىلەپ, تولەۋىنە تاعى مۇمكىندىك بەرىلدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, بارلىق قابىلدانعان شارا, ەنگىزىلگەن وڭ وزگەرىس ءبىلىم بەرۋدىڭ قاي ساتىسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, پەداگوگتەردىڭ جان-جاقتى مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان. ارينە, ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, بەدەلىن ارتتىرۋعا قوعام بولىپ, ءتىپتى پەداگوگ قاۋىمنىڭ ءوزى بەلسەنە كۇش سالۋىن قاجەت ەتەدى. ويتكەنى «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل».