حان ورداسىندا نە جاڭالىق بار؟

– عايسا تەمىربولات ۇلى, حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحي­تەك­تۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۇ­­­راجاي-قورىعى – باتىس قازاق­­ستان وبلىسى عانا ەمەس, كۇل­لى قا­زاق­­ستانعا ايگىلى, جال­پىۇلتتىق كيەلى نىسان قاتا­رىنا كىرەتىن مە­كەمە عوي. اۋەل­گى اڭگىمەنى وسى مۇ­راجاي-قورىقتىڭ تاريحىنان باستاساق.

– ءيا, بوكەي ورداسىنىڭ شە­جىرەلى تاريحىن جيناقتاپ, باتىس ءوڭىرىنىڭ قۇندى جادىگەرلەرىن ساقتاپ, تاريحي مۇرالاردىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىن كوپشىلىككە ناسيحاتتاپ جۇرگەن باتىس قازاق­ستان وبلىستىق حان ورداسى مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىلدان اسىپ بارادى.

مۋزەي – ولكەنىڭ تاريحى, حالىق­­تىڭ قازىناسى. مۋزەي ءىسى ەل­د­ىڭ تاريحىن, مۇراسىن ۇرپاققا جال­عاستىرۋشى بولعاندىقتان ءار­دايىم باستى نازاردا. سوناۋ حان بيلەگەن زامانعا ۇڭىلسەك, بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىر 1828 جىلى ءوزى سالدىرعان سارايىنىڭ ءبىر بولمەسىنە قارۋ-جاراق پالاتاسىن ۇيىمداستىرىپ, سول كەزەڭدە مۋزەي ءىسىن باستاپ كەتكەن ەكەن. زاماننىڭ قىم-قيعاش ۋاقىتىنىڭ وزىندە ولكەمىزدەن شىققان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ 1917 جىلى حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسىن – جادىگەرلەر مەن ەتنوگرافيالىق تۋىندىلاردى, شەجىرەلەردى جيناۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن. ال 1919 جىلى قوعام قايراتكەرى مۇستافا كو­كەباەۆ بو­كەي ورداسىندا «حا­لىق مۇرا­جايىن» اشۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستاعان. وسىنداي زيالىلاردىڭ مۋزەي اشۋ جونىندە كوتەرگەن ماقسات-ويلارىن رەسمي تۇردە جۇزەگە اسىرعان – وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن, حالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستاز اح­مەتفايىز يۋسۋپ ۇلى تاجەت­دينوۆ ەدى. مۋزەي 1962 جىلى 15 جەل­­توق­ساندا قوعامدىق نەگىزدە سە­لو­لىق كىتاپحانانىڭ جانىنداعى ءبىر بولمەدە ورداداعى رەۆوليۋتسيا تاريحىن بەينەلەيتىن 55 ەكسپوناتپەن عانا اشىلىپ, «وردا تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق مۋزەيى» دەپ اتالدى.

مۋزەي 1967 جىلى مەملەكەتتىك مۋزەيلەر ساناتىنا ەنگىزىلدى. 1969 جىلى ءحىح عاسىردىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشى كاز­ناچەيستۆو عيماراتىنا كوشىرىلدى. 1997 جىلدان باستاپ وردا تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق مۋزەيى «وردا تاريحي مۋزەيى» دەپ اتالا باستادى. 2002 جىلى «بوكەي ورداسى اۋدان­دىق تاريحي-مۋزەيلىك كە­­شەنى» دارەجەسىنە كوتەرىلدى. 2003 جىلى مۋزەيلىك كەشەن حا­لىقارالىق يكوم مۇشەلىگىنە الىنىپ, پاريجدە تىركەلدى. 2005 جىلى بوكەي ورداسى اۋداندىق تاريحي-مۇراجاي كەشەنى باتىس قا­زاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا بەرىلىپ, «بوكەي ور­داسى تاريحي-مۇراجاي كەشەنى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق قازى­نالىق كاسىپورنى بولىپ اتالدى. مۋزەي 2014 جىلدان «كاسپي قاقپاسى» كلاستەرىنە ەنگىزىلىپ, 2017 جىلى «قازاقستاننىڭ 100 كيەلى نىسانى» تىزىمىنە قوسىلدى. 2018 جىلى قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە تاريحي-مادەني ماڭىزى بار نىسانداردىڭ ءانسامبلى رەتىندە مەملەكەتتىك رەەسترگە تىر­كەلدى. 2018 جىلى «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ ىشكى جانە كەلۋ ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ» 2019-2023 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. 2019 جىلى مۋزەيلىك كەشەن باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى مكقك بولىپ وزگەرتىلدى. 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمە­تىنىڭ قاۋلىسىمەن حان وردا­سى مۋزەي-قورىعى وڭىرلىك دەڭ­گەي­دەگى تۋريستەندىرۋ كارتاسى وبەك­تىلەرىنىڭ تىزبەسىنە (توپ-50) ەندى.

– قازىر مۇراجاي-قورىق اۋما­عىندا قانشا عيمارات, نىسان, قانشا جادىگەر بار؟ ونىڭ ىشىن­دە ەڭ قۇندىسى, ەرەكشەسى دەپ قاي نارسەنى ايتار ەدىڭىز؟

– بۇگىندە حان ورداسى مۋزەي-قورىعى قۇرامىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك رەەسترگە تىركەلگەن 16 تاريحي-ارحيتەك­تۋرالىق ەسكەرتكىش, سونىڭ ىشىندە 13 عيمارات, 3 كەسەنە كىرەدى. ءحىح عاسىردا سالىنعان كازناچەيستۆو مە­كەمەسى عيماراتىندا – «بوكەي ورداسى تاريحى مۋزەيى», حان سا­رايىنىڭ ساقتالعان شىعىس بو­لى­گىندە – «قارۋ-جاراق پالاتاسى مۋزەيى», حان سارايىنىڭ ورتالىعى مەن باتىس بولىگىندە – «حان سارايى» مۋزەيى, دارىگەر ا.ا.سەر­گاچەۆ تۇرعان ۇيدە – اقىن «شاڭ­­گەرەي بوكەەۆتىڭ ادەبي-مە­­مو­ريالدىق مۋزەيى», قىز­دار ۋچيليششەسى عيماراتىندا – «حالىققا ءبىلىم بەرۋ مۋزەيى», حان مەشىتىندە – «حان مەشىتى» مە­­موريالدىق مۋزەيى, مەكتەپ ينس­پەكتورىنىڭ ۇيىندە – «تۇڭعىش قازاق باسپاحاناسى مۋزەيى» ور­نالاسقان. تاريحي تارعىن مەك­تەبى جانە حان سارايىنىڭ باتىس بولىگىن اكىمشىلىك جانە قىزمەتكەرلەر كەڭ­سەسى رەتىندە پايدالانىپ وتىرمىز. ونىڭ سىرتىندا 6 تاريحي ماڭىز­دىلىعى بار عيمارات تاعى بار. مۋ­زەي-قورىق قۇرامىنداعى پانتەون حان ورداسىنان 3 شا­قىرىم جەردە ورنالاسقان. مۇن­دا حان جاڭگىردىڭ, كۇيشى داۋلەت­كەرەي شىعاي ۇلىنىڭ جانە ەتنو­گراف عالىم مۇحامەد-سا­لىق با­باجانوۆتىڭ كەسەنەلەرى بار.

مۋزەي-قورىق قورىندا ساق­تال­عان جادىگەر سانى 19 مىڭعا جۋ­ىق. قۇندى بۇيىمداردىڭ اراسىندا ءحىح عاسىردان ساقتالعان يساتاي تايمان ۇلىنىڭ ساربازى شوت ۇلى ارەنگە سىيلاعان قانجارى, يسا­­تاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە قا­تىس­­­قان توقپان باتىردىڭ نايزاسى, شىنالى بايتىلەۋوۆتىڭ قو­ڭىراۋلى نايزاسى, جىلانباس جۇگەن, سىندىرمالى دومبىرا, 300 جىل بۇرىنعى بال شەلەك, كازناچەيستۆو مەكەمەسىنىڭ ءمورى مەن سەيفى, ورداداعى تۇرمەنىڭ ءمورى, كۇمىس اشەكەي بۇيىمدار, ىدىس­تار, ت.ب. زاتتاردى ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن حان ورداسىنا كەلگەن ادام مۇراجاي جادىگەرلەرىنەن عانا ەمەس, تاريحي مەكەننىڭ وزىندىك اۋراسىنان – كونە عيماراتتاردان, سۋ­سىعان قۇمنان, كوك تىرەگەن قاراعاي ورماننان, زەڭگىر كوكتەن, تۇنىق اۋادان دا ەرەكشە اسەر الارى انىق. جاسقۇس قۇمنىڭ قويناۋىنداعى ءار جۇتىم اۋانىڭ ءوزى تاريحقا تولىپ تۇر دەر ەدىم.

– سوڭعى جىلدارى مۇراجاي «قورىق» مارتەبەسىن العانىن بىلەمىز. بۇل ءسىز باسقارىپ وتىر­عان مەكەمەگە قانداي قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى؟

– ءيا, ءبىزدىڭ مەكەمە 2019 جىلى مۇراجاي-قورىق دارەجەسىن العانىن ايتتىق. بۇل ىستە وسى مەكەمەنى 1978-2009 جىلدار ارالىعىندا باس­قارعان مەنىڭ اكەم تەمىربولات ما­قىم ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۋزەيدى زامان تالابىنا ساي قاي­تا قۇرىپ, اسىرەسە مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا حان سارايىنىڭ ساقتالماعان ورتالىعى مەن باتىس جاق بەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە زور ۇلەس قوستى. 2005 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مادەنيەتتىڭ ساقتالۋى جانە دامۋىن زاڭدىق قام­تاماسىز ەتۋ» ماسەلەسى بويىن­شا پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتى­سىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميسسياسىنا بوكەي ورداسى مۋزەيلىك كەشەنىن تاريحي-مادەني, تابيعي قورىق مۋزەيىنە اينالدىرۋ جو­نىندە ۇسىنىس ءتۇسىردى. تاريحي وقي­عالاردىڭ بىرنەشە كۋاگەر ورىندارى ساقتالعان, تابيعاتى ەرەكشە حان ورداسى اۋىلى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي, تۋريستىك ورىن بولۋعا لايىقتى مەكەن ەكەن­ىنە كوپتىڭ نازارىن اۋدارت­تى.

مۇراجاي-قورىق مارتەبەسى بىز­گە تىڭ سەرپىن بەردى. ەندى تەك ءبىر مۋزەي شەڭبەرىندە ولكە تاريحىن ناسيحاتتاپ, جادىگەرلەردى كورسەتىپ وتىرماي, اۋىل ىشىندەگى ءحىح-حح عاسىرلاردان قالعان تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش عيما­راتتاردى ساقتاۋ ءۇشىن قورعاۋعا الىپ, ناسيحاتتاۋعا, سول ارقىلى تۋريستەردى قىزىقتىرۋعا, وسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلكەن مۇم­­­­كىنشىلىك بەرىپ وتىر. قازىر مۋزەي-قورىق اۋماعىن كەڭەيتىپ, ۆەلو­تۋريزم, اتتى تۋريزم, سپورت الاڭدارىن, ەتنواۋىل, كورمە الا­ڭىن, ءىس-شارالار وتكىزىلەتىن جازعى كلۋب, دەمالىس ورىندارىن جاساق­تاۋعا كىرىستىك. مۇراجاي-قورىق قىز­مەتكەرلەرى ءۇشىن اكىمشىلىك عيمارات, كەلۋشىلەرگە اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتەتىن ۆيزيت-ورتالىق قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.

– مۇراجاي-قورىق اۋماعىندا بىرنەشە جاڭا عيمارات سالىنىپ, بىرنەشە عيماراتقا رەستاۆراتسيا جاسالعان ەكەن. سول تۋرالى ايتساڭىز.

– سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن وڭ وزگەرىس بولدى. 2010 جىلى وب­لىستىق بيۋدجەتتەن كەشەن اۋلاسى جانىنداعى بۇرىنعى مەكتەپ قالاشىعىنىڭ 5 ءۇيىن الۋعا جانە جادىگەرلەر ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. وسى ۇيلەردىڭ بىرىندە 2013 جىلى «تۇڭعىش قازاق باسپاحاناسى مۋزەيى» اشىلدى. مۇندا قازاق زيالىلارىنىڭ سوناۋ 1911 جىلى باس بىرىكتىرىپ, تۇڭعىش ۇلتتىق باسىلىم – «قازاقستان» گازەتىن شىعارعانىنان باستالاتىن تاريح قامتىلعان. ال 2015 جىلى حان سارايىنىڭ ورتالىق بولىگىندە «حان سارايى» مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ كورمەسى اشىلىپ, قىزمەت ەتىپ جاتىر. بۇل جەردەن بايتوق جىراۋ جىرلاعان «اتادان اسا تۋعان جاڭگىر حان, ەكىنشى يسمايىلدان العىر حان, ارعى ءتۇبىن بولجاعان, اتانىڭ الماعان قونىسىن الىپ, اننان ساراي سالدىرعان. اتادان ارتىقشىلىعىن اننان بىلەمىن: ول سالدىرعان سارايدىڭ اينالاسى ايشىلىق, كولدەنەڭى كۇنشىلىك, كورگەندەر كوزى قيىپ كەتە الماس» دەپ جىرلاعان «الپىس بولمە, ءجۇز ەسىكتى» حان سارايىنىڭ ساۋلەتىن كورە الاسىز.

2019 جىلى ءحىح عاسىردا سا­لىنعان دارىگەر ا.ا.سەرگاچەۆ تۇرعان ۇيدە اقىن شاڭگەرەي بو­كەەۆ­­تىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋ­زەيى اشىلدى. شاڭگەرەيدىڭ اقىن­­دىعى, اعارتۋشىلىعى, اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى جاڭاشىل­دىعىنان بولەك, قازاقتان شىققان تۇڭعىش فوتوگراف بولعانىن وسى مۋزەيگە كەلگەن ادام تانىپ-كورىپ, تاڭ-تاماشا بولارى انىق.

ال 2021 جىلى «حان مەشى­تىندە» مەموريالدىق مۋزەي جاساق­تالدى. مەشىتتىڭ تاريحي عيماراتى ساقتالماعانىمەن, ىرگەتاسى تابىلىپ, ءدال سول جەرگە فوتوسۋرەتى ار­قىلى اينىتپاي قايتا كوتەرىل­گەنىمەن دە قۇندى. بۇل مۋزەيدەن بوكەي ورداسىنىڭ تۇڭعىش احۋنى جاببار حامادوۆتىڭ جەكە قۇران كىتابىن كورۋگە بولادى.

سونىمەن قاتار مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭ­دەشەۆ تۇرعان, 1842 جىلى سالىن­عان ءۇي مەن 1852 جىلى ور­دادا اشىلعان اۋرۋحانانىڭ كونە عيماراتىنا 2021-2022 جىلدارى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جاسالدى.

رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى تا­ريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرت­كىش­تەردىڭ مەملەكەتتىك رەەسترىنە ەن­گىزىلگەن مۋزەي-قورىق قۇرا­مىن­داعى وزگە دە عيماراتتار كەزەڭ-كەزە­ڭىمەن قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولادى.

– وردانى اۋەلدەن «تۇڭ­عىش­تار مەكەنى» دەپ اتايتىنىن بىلە­مىز. سولاردىڭ كەيبىرىنە توق­تالساڭىز؟

– بيىل جىل باسىنان بەرى ءبىزدىڭ حان ورداسى مۋزەي-قورىعىندا 80-نەن اسا ءىس-شارا وتكەن ەكەن. بۇل ءىس-شارانىڭ بارلىعى دا ولكەمىزدەن شىققان اتاقتى تۇلعالاردىڭ, ەلەۋلى وقيعالاردىڭ مەرەيتويلىق داتالارىنا ارنالعان.

مىسالى, بيىل 17 مامىر كۇنى مۋزەي-قورىقتىڭ قور ساقتاۋ ءبولىمى ءور رۋحتى اقىن, داۋىلپاز كۇيشى, قازاق تاريحىنان ويىپ ورىن العان بىرەگەي تۇلعا, تۋعانىنا بيىل 220 جىل تولىپ وتىرعان ما­حام­بەت وتەمىس ۇلىنا ارنالىپ «داۋىلپاز اقىن – ەل ماقتانى» اتتى ماحامبەت وقۋلارى ءوتتى. بۇل ءداس­تۇرلى شاراعا اۋىلداعى ءتۇرلى مەكەمە قىزمەتكەرى مەن جاستار بەلسەنە قاتىستى. ال جوعارىدا ايتىلعانداي, مۋزەي ەكسپوزيتسيا­سىندا اقىننىڭ ءومىربايانىنا, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى مالىمەت مولىنان قامتىلعان.

بوكەي ورداسى – وردادا قۇ­رىلعان قازاقتىڭ ءى-اتتى اسكەر پولكىنىڭ ساربازى عابيت سارى­باەۆتىڭ جانە عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شام­عالي سارىباەۆتىڭ دا تۋعان جەرى. وسى تۇلعالاردىڭ 135 جىل­دىعىنا وراي «اعايىندى سارى­باەۆتار» تاقىرىبىندا كورمە ۇيىمداستىردىق. بۇل كورمەدە مەكتەپ وقۋشىلارى وردادا اتتى اسكەر پولكىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى, پولك قۇرامى, سونىڭ ىشىندە عابيت سارىباەۆتىڭ جورىق جولدارى, ازامات سوعىسىنان كەيىنگى ۇستازدىق جولى, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسىندا وتكەن ءومىرى تۋرالى تانىستى. سونىمەن قاتار وقۋشىلارعا شامعالي سارى­باەۆتىڭ ءومىربايانى, العان ءبىلىمى, العاشقى ەڭبەك جولى, تىلشىلىك, جۋرناليس­تيكا سالاسىن مەڭگەرۋى, ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى تۋرالى تولىق جەتكىزىلدى.

– حان ورداسى كەشەنى وبلىس ورتالىعىنان 500 كم ۇستىن­دە شالعاي جاتىر. الىس-جاقىن­نان كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى قانشا؟ سوڭعى 5 جىلدىڭ دي­نامي­كاسىن ايتىپ وتسەڭىز. قا­زىر سالى­نىپ جاتقان كۇرەجول بىت­كەن كەزدە كەلۋشىلەر سانى كۇرت كوبەيۋى مۇمكىن بە؟ وعان دايىنسىزدار ما؟

– بيىل جىل باسىنان بەرى ءبىزدىڭ مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى 21 مىڭنان اسىپتى. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش شامامەن بەس پايىزعا ءوسىپ كەلەدى. ارينە, كەلەر جىلى وبلىس ورتالىعىمەن اراداعى جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلسە, بۇكىل بوكەي ورداسى اۋدانى ءۇشىن ەكىنشى تىنىس اشىلارى انىق. ءبىز ول كۇندى اسىعا كۇتىپ وتىرمىز.

– حان ورداسى – كەزىندە ىش­كى وردا نەمەسە بوكەي ورداسى دەپ اتالعان ەرەكشە ۇلتتىق-اۋماق­­تىق قۇرىلىمنىڭ استاناسى بولعانى بەلگىلى. ول بو­كەي وردا­سىنىڭ اۋماعى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اتىراۋ, باتىس قازاق­ستان وبلىستارى مەن رەسەي فە­دە­راتسياسىنىڭ استرا­حان, ۆول­­گوگراد, ساراتوۆ وبلىس­تا­رىنا شاشىلىپ كەتتى. بوكەي حاننىڭ زيراتى, جاڭگىر حان­نىڭ جازعى ستاۆكاسى قازىر شەكارانىڭ سىر­تىندا جاتىر. سول تاريحي تو­پى­راقپەن, ول جەردەگى قانداس­تارمەن قارىم-قاتىناس بار ما؟

– شەتەلدىك مۋزەيلەردەن كور­شىلەس استراحان وبلىسى, ۆولودار اۋدانى, التىنجار اۋىلىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى وڭىرلىك مادەني ورتالىعىمەن جانە ۆول­گوگراد وبلىسىنىڭ وڭىرلىك قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىمەن تىعىز بايلانىستامىز. جال­پى, تۇپكى تاريحىمىز ورتاق بولعاندىق­تان شەكارالاس جاتقان ءوڭىر تۇر­عىندارىنىڭ حان ورداسى مۋزەيىنە ىقىلاسى ەرەكشە. بۇل مادەني ارىپتەستىك جول قۇرىلىسىنىڭ اياق­­تالۋىمەن دە جاڭا ساتىعا كوتە­رىلەدى دەگەن ويدامىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, مۇ­را­جاي-قورىقتىڭ مارتەبەسى بيىك­تەي بەرسىن!

اڭگىمەلەسكەن –

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»

باتىس قازاقستان وبلىسى