كونگرەسس كىتاپحاناسى

امەريكالىقتار تاڭعى استى ۇيدەن ەمەس, سىرتتان ىشەدى. ولار ءۇشىن تاڭعى ءناسىپ ستارباكستەگى قارا قويۋ كوفە مەن الدىن الا دايىندالعان تىسكە باسارلار عانا. جول بويى ءبارى ءبىرتۇرلى ءسۇيىنىپ, كەيدە تىكسىنىپ قارايدى. ءۇش بالاسىمەن شۇبىرىپ جۇرگەن قايدان كەلگەندەر دەسە كەرەك-ءتى. بالا دەمەك­شى, مۇندا كەلگەلى ءبىز بالا كورمەدىك. كەرىسىنشە, بالا ورنىنا يت جەتەكتەگەن قالا تۇرعىندارىن ءجيى كەزدەستىردىك. كوشەدە ءۇش بالامەن كەتىپ بارا جات­قان بىزگە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تاڭىر­قاعاندارى دا سودان بولسا كەرەك.

قوش. ۆاشينگتون مەتروسى ءاپ-ساتتە كونگرەسس كىتاپحاناسىنىڭ ىرگەسىنە اكەلىپ تاستادى. اينالاسىن الۋان ءتۇرلى اسەم اعاشتار كومكەرگەن عاجايىپ عيمارات الدىمىزدا تۇر. جاي تۇرعان جوق, مەندە سان مىڭ جىلدىق تاريحتىڭ تاڭبالارى مەن سان ءجۇز حالىقتىڭ جازبالارى ساقتاۋلى دەپ پاڭ قالىپتا مەنمەڭسيدى. راس-اۋ. ۋاقىت كوشىنەن اداسىپ قالعان قانشاما حالىق ءوز تاريحى تۋرالى نەبىر قۇندى جادىگەرلەر مەن ماڭىزدى دەرەكتەردى وسى ارادان تاپتى ەمەس پە؟ «بالالارىم ءبىلىمدى بولىپ ءوسسىن» دەگەن ىزگى نيەتپەن ەڭ الدىمەن وسى ءبىر جۇرەگى بار جالعىز ۇيگە ادەيى اكەلىپ وتىرعانىم دا سودان. تاعات تاپپا­عان ءتورت جاستاعى ۇلكەن ۇلىم: «بۇل قان­داي جەر؟» دەپ سۇراي باستادى. «بۇل الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانا, قازىر كىرىپ كورەمىز». ءبىسمىللا. ءبىرىنشى باسپالداق...ەكىنشى...ءۇشىنشىسى. بىزدەن بۇرىن كەلگەندەردەن سۇراستىرساق, مۇندا كىرۋ ءۇشىن الدىمەن سايتتا تىركەلىپ, سوسىن كەلۋ كەرەك ەكەن. نەدە بولسا كىرۋگە امال جاسايىق دەپ تۋريستەردى تەكسەرىپ تۇرعان ەڭگەزەردەي قارا ءتۇستى ايەلگە بارىپ, جاعدايىمىزدى ايتتىق. شيەتتەي ءۇش بالالى جاس اتا-انانى كورگەن سوڭ, ايادى ما, الدە مەيىرىمى ءتۇستى مە ايتەۋىر ەش كەدەرگىسىز ءبىزدى كىتاپحانانىڭ ىشىنە كىرگىزدى.

ال تاڭىرقايىق. كوز الدىمىزدا كىتاپتار ءۇيى ەمەس, ءبىر عاجاپ تاس شاھار تۇر. بۇل تاس قالا كىتاپتاردى قۇشاقتاپ قانا ءۇنسىز تۇرعان جوق. سان عاسىردىڭ, الۋان ءتۇرلى زاماننىڭ كۋاگەرى ەكەنىن ءار كەلۋشىگە كۇبىرلەپ ايتىپ جاتقان­داي. اتالعان كىتاپحانا 1800 جىلى قۇرىلعان, سول ءۇشىن دە امەريكا­داعى ەڭ كونە فەدەرالدى مادەني مەكەمەگە اينالدى. 1814 جىلى تامىزدا اقش ارمياسىن بلادەنسبۋرگتە تالقانداعاننان كەيىن بريتاندىق­تار ۆاشينگتوندى قان توكپەي-اق باسىپ الدى. امەريكا اسكەرىنىڭ پورت-دوۆەردى قيراتۋىنا جاۋاپ رەتىندە بريتاندىقتار قالاداعى كوپتەگەن قو­عامدىق عيماراتتى تالقانداۋعا بۇي­رىق بەردى. انە سول ساتتە بريتان­دىق اس­كەرلەر كونگرەسس كىتاپحاناسىن, ونىڭ ىشىندەگى 3000 تومدىق جيناعىن ور­تەپ جىبەردى. بۇل ورتتەن تەك بىرنەشە تومدىق جيناق قانا امان قالدى. ول – كونگرەستىڭ 1810 جىلعى كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ ۇكىمەتتىك ەسەپ كىتابى ەدى. ونى بريتاندىق تەڭىز وفيتسەرى سەر دجوردج كوكبەرن كادەسىي رەتىندە قابىلدادى, ونىڭ وتباسى اتالعان جا­دىگەردى 1940 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارى ۇكىمەتىنە قايتارىپ بەر­دى. 1815 جىلى 30 قاڭتاردا كونگرەسس توماس دجەففەرسوننىڭ 6 487 كىتاپ­تان تۇراتىن جەكە كىتاپحاناسىن 23 950 دوللارعا ساتىپ الۋدى ماقۇل­داپ, كىتاپحانانى قايتا جاساقتاۋعا كىرى­سەدى. بىراق 1851 جىلى كاپيتولي پا­لاتالارىندا تاعى ءبىر ءورت بولىپ, كول­لەكتسيانىڭ ۇلكەن كولەمى, سونىڭ ىشىندە دجەففەرسوننىڭ كوپتەگەن كىتا­بى كۇلگە اينالدى. سودان بەرى تالاي زاماندى ارتقا قالدىر­عان كونگرەسس كىتاپحاناسى جوقتان-بارعا اينا­­لىپ, قازىر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ءارى كىتاپ قورى مول مەكەمەگە اينالىپ, جىل سايىن سان ميلليونداعان ساياحاتشىنى قارسى الىپ وتىر. اقش-تىڭ ءۇشىن­شى پرەزيدەنتى توماس دجەففەر­سون كون­گرەسس كىتاپحاناسىنىڭ قۇرىلى­مىن قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. 1802 جىلى 26 قاڭتاردا ول پرەزيدەنت­كە كونگرەسس كىتاپحاناشىسىن تاعا­يىن­داۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭعا قول قويدى جانە ونى رەتتەۋ, قاداعالاۋ ءۇشىن كىتاپحانا بويىنشا بىرىككەن كوميتەت قۇردى.

ءبىر قىزىعى, كىتاپحاناداعى ساق­تالعان كىتاپتار مەن سەريالىق جيناق­تاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اعىلشىن تىلىنەن باسقا تىلدەردە ەكەن. سونىمەن بىرگە مۇندا الەمنىڭ 470-كە جۋىق تىلىندەگى ماتەريالدار, سيرەك كەزدەسە­تىن كىتاپتار مەن قولجازبالار بار. سيرەك كەزدەسەتىن ماتەريال دەمەكشى, مۇن­دا سولتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ءىرى سيرەك كىتاپتار كوللەكتسياسى, سونىڭ ىشىندە باتىس جارتى شارداعى XV عا­سىر­داعى ەڭ ۇلكەن كىتاپتار جيناعى ساق­تالعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىل­مەس. جيناققا قازىرگى امەريكا قۇراما شتات­تارىندا باسىلعان ەڭ العاشقى كىتاپ «The Bay Psalm Book» (1640) تە كىرەدى. ال بالالارعا ارنالعان كىتاپتار بولى­مىندە «بالالاردىڭ جاڭا ويىنى» (فيلا­دەلفيا, 1763) جانە «بالالارعا ارنالعان كيەلى كىتاپ» (فيلادەلفيا, 1763) سياقتى وتە سيرەك كەزدەسەتىن 100-گە جۋىق كونە جادىگەر تۇر. كونگرەسس كىتاپحاناسىنداعى ەڭ كىشكەنتاي كىتاپ – « ۇلى پاتشا كوۋل» جايىنداعى تۋىندى. ول «1/25 x 1/25» پىشىنىندە عانا. ال ەڭ ۇلكەن كىتاپ – بۋتاننىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرى ەنگەن 5-7 فۋتتىق جيناق. ونى مايكروسوفتتىڭ قولداۋىمەن ماس­ساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋ­تىنىڭ ستۋدەنتتەر توبى وسى وڭتۇستىك ازيا ەلىندەگى ەسكى ءومىر سالتى مەن مادە­نيەتتەر تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاعان. سۋرەتتى كىتاپتىڭ كوشىرمەسى كونگرەسس كىتاپحاناسىنا سىيعا بەرىلگەن.

اقش-تىڭ قىرقىنشى پرەزيدەنتى رونالد رەيگان 1987 جىلى كونگرەس­تىڭ 13-كىتاپحاناشىسى رەتىندە تاريحشى دجەيمس ح. بيللينگتوندى ۇسىن­دى, ال اقش سەناتى تاعايىنداۋدى ءبىراۋىزدان راستادى. بيللينگتوننىڭ جەتەكشىلىگىمەن كىتاپحانا 1987 جىلعى 85,5 ميلليوننان 2014 جىلى 160 ميلليوننان اسا جيناقتاعى انالوگ­تىك كوللەكتسيالاردىڭ كولەمىن ەكى ەسەگە ارت­تىردى. انە سودان بەرى اتالعان مەكەمە جىل سايىن قورىن كەڭەيتىپ, ءارتۇرلى اۋقىمدى جوبالار جاساپ, وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر ءرولىن اتقارىپ كەلەدى. ءيا, عالىمدار كونگرەسس كىتاپحاناسىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانا دەپ ايتىپ ءجۇر. بىراق ءبىزدىڭ سانامىزدا وتىرار كىتاپحاناسى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانا دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقانى شىندىق. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, بۇل كىتاپحانانىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە اتاقتى عالىم, فيلوسوف ءال-فارابي بابامىز جانە XII عاسىردىڭ اياعىنداعى كىتاپ جاناشىرى, رۋحاني تۇلعا سۋناق رۋىنان شىققان حيسامۋددين بولعان دەسەدى. مەيلى كىم بولسىن, وتىرار كىتاپحاناسى سول كەزدە اۋقىمى جاعىنان تەك الەكساندريا كىتاپحاناسىنان عانا كىشى بولعانى شىندىق. ەگەر سولاي بولماسا 1255 جىلى ارميان ساياحاتشىسى: «وتىرار سىرداريا بويىنداعى ءىرى قالالار قاتارىندا. وتىرار دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدادا بۇرىنعىسىنشا دەلدالدىق ءرول اتقارۋدا», دەپ تامسانا جازباس ەدى. ارينە, ۇلكەن قالادا ۇلكەن كىتاپحانانىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ال وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ تاعدىرى شىڭعىسحان وتىراردى قيراتقاننان كەيىن مۇلدە بەلگىسىز كۇيدە قالا بەرگەنى دە بەلگىلى.

بۇرىن تەك سۋرەتتەن كورەتىن الىپ عيماراتتى ەندى ءوز كوزىمىزبەن كو­رىپ تۇرمىز. ادامنىڭ ارمانىنا شەك بو­لار ما؟ وسىعان دەيىن ەلدە جۇر­گەن­دە وسى كىتاپحانانى كوزبەن كور­سەم دەپ اڭسارلى بولىپ ەدىم, ەندى وسىن­دا وتىرىپ, قازاققا قاتىستى دەرەك­تەردى تاپسام, سول ماتەريالدار­دى ءوز قولىممەن ۇستاپ, ەلدەگى وقىر­مان­عا تانىستىرسام دەگەن ەسكى ارمان تاعى دا قىلاڭ بەردى. ەرتەگىدەي كىتاپحا­نانىڭ ىشىندە سۋرەتكە تۇستىك, جوعا­رى­دان تومەنگە كوزىمىز تالعانشا قارا­دىق. عىلىمنىڭ قىزىعىنا باتقان عالىمدار, وقىمىستىلار الا قاعازعا تەلمىرىپ, زەرتتەۋ جاساپ وتىر. وسى ءبىر كورىنىسكە قارايسىڭ دا, سۇيىنەسىڭ.

ءبىز كونگرەسس كىتاپحاناسىنان شىق­قاندا, كۇن باتىپ قالىپتى. ءتور­تىنشى سىنىپتا وقيتىن قىزىم ءىلىم-ءبىلىم ورداسىنا قايىرىلا: ء«الى بىر­نەشە رەت كەلەمىز عوي, ءا» دەپ قيماي قارا­دى. ءيا, مۇندا ءالى تالاي كەلەرمىز. جولدىڭ ارعى بەتىندە اقش كاپيتولي عيماراتى مەنمۇندالايدى. ول دا ەسكى كۇننىڭ تاريحىن ايتقىسى كەلەتىنىن اڭعارتقانداي. كونگرەسس كىتاپحاناسىنا ەكىنشى رەت بىرگە وقيتىن توپپەن كەلدىك. ماقساتىمىز – وقىرمان بيلەتىن الۋ. كىرەبەرىستە وسى كىتاپحانادا تابانى كۇرەكتەي جيىرما بەس جىل ىستەگەن قارت كىتاپحاناشى جوان ۋەكس حانىم قار­سى الدى. ءبارىن ءتۇسىندىرىپ, قولىمىز­عا بىر­دەن كىتاپحانانىڭ وقىرمان بيلە­تىن بەرىپ, الىپ عيماراتتىڭ ءىشىن تا­نىس­تىردى. ءسوز اراسىندا وعان بۇدان بۇرىن وسى كىتاپحانانىڭ سايتىنان قازاققا قاتىستى بىرنەشە كىتاپ پەن سۋرەتتەر تاۋىپ, ونى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالاعانىمدى ايتىپ ەدىم, قاتتى قۋانىپ, ءوزىنىڭ قازاق­ستان­عا ساپارى تۋرالى جازعان ماقالاسىن ­كور­سەتتى. توماس اتكينسوندى سۇراپ ەدىم, بىلەتىنىن ايتىپ, جىلى لەبىزىن جەتكىزدى.

ابىز جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى: «ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادامزات ەتكەن – كىتاپحانا» دەپ بەكەر ايتپاعا­نى­نا تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى. مىنە, قولىمىزدا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الىپ, تاريحي كىتاپحانانىڭ وقىرمان بيلەتى تۇر. جاي تۇرعان جوق, «وسى ءساتىڭدى, وسى كۇنىڭدى قادىرلە, ءۇمىت ارت­قان ەلىڭنىڭ ۇدەسىنەن شىق» دەپ ۇلكەن مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىندىرىپ تۇرعانىن بىلدىك. شىنىن ايتقاندا, بۇل دا ءبىر – باق, بۇل دا ءبىر – مەرەي. ەندىگىسى ەرتەڭگى كۇننىڭ, ىزدەنىستىڭ ەنشىسىندە.