«شىڭعا شىق – ولگىڭ كەلسە ەگەر, شىڭعا شىق – ولگىڭ كەلمەسە» دەپ اياقتالادى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ ءبىر ولەڭى. بۇل قانداي شىڭ؟ ءبىر شىڭعا شىقسا, ەكىنشىسىن باعىندىرعىسى كەلىپ تۇراتىن ادام ەمەس پە؟ جۇرەگىن قۇدايعا بايلاعاندارعا شىڭ دا كۇلكىلى بولىپ قالۋى مۇمكىن. ويتكەنى بۇل دۇنيەدەگى ولشەم مەن مەجەنى بەلگىلەۋشىلەردىڭ كوبى جۇمىرباستى پەندە. سوندىقتان بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە بارعاندا كەيبىر شىعارمالار بۇلدىراپ كەتە بارادى. بىلايشا ايتقاندا, «قۇيرىعىن» ۇستاتپاي ءارتاراپتانىپ, ناقتى بىردەڭە دەپ ايتۋ قيىنعا سوعادى. ونى اۆتور ءبىلىپ, بالكىم بىلمەي ىستەدى. ويتكەنى ادام ۇستاعانىمەن, قالامدى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىر قۇدىرەتتىڭ تەربەيتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. اۆتور ويلاماعان جەردەن بۇرىلىس جاساپ, بۇرىلىسىنان قۇبىلىس تۋىپ, سونىسىنا كەيىن ءوزى دە سەنبەي قاراپ وتىرۋى كادىك.
اڭگىمە ستەفان تسۆەيگتىڭ «اموك» اتتى شىعارماسىنان تۋىپ وتىر. ارينە ءبىز اۋستريالىق جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگىن قازاقشا تارجىمەدەن وقىپ بىلدىك. بىلتىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تۇڭعىش رەت ۇلتتىق «ايبوز» ادەبي سىيلىعىن جاريالاعانى قازاق رۋحانياتى ماڭىنداعىلارعا ءمالىم شىعار. داستۇرگە اينالدىرۋدى قولعا العان وسى سىيلىق توڭىرەگىندە داۋ از بولعان جوق الەۋمەتتىك جەلىلەردە. اسىرەسە, اۋدارما سالاسىندا. ءبىز بايگەنىڭ اۋدارما اتالىمىنا تۇسكەن شىعارمالاردى وقىپ شىققان جوقپىز, سوندىقتان پىكىر ايتۋعا قاقىمىز دا جوق. جازدىڭ سوڭىندا اتالعان ۇلتتىق سىيلىقتىڭ اۋدارما سالاسى بويىنشا جەڭىمپاز تانىلعان «اموك» پەن «باقيلىق اعانىڭ كوزى» اتتى پروزالىق شىعارمالاردى وقىپ شىققاندا تارجىمە ەمەس, قازاق تىلىندە جازاتىن اۆتوردىڭ تۋىندىسىن پاراقتاپ بىتىرگەندەي اسەر الدىق. قازاقشاعا قوتارعان – جازۋشى-دراماتۋرگ, اۋدارماشى كەنجەباي احمەت. قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان تامشىداي ۇلەس وسىنداي-اق بولار دەپ ويلادىق. دەمەك, سىيلىق تەگىن تابىستالماعان. اۋستريالىق جازۋشىنىڭ الەمگە ءماشھۇر ەڭبەگى قازاق تىلىندە سايراپ تۇرعان سوڭ.
«اموكتى» وقىپ اياقتاعاندا نەگە ەكەنىن قايدام, ەسىمە بىردەن اكۋتاگاۆا ريۋنوسكەنىڭ «توزاق ازابى» ورالدى. ەكەۋىن نە بايلانىستىراتىنىن باستاپقىدا تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. اتالعان نوۆەللانى («اموك») قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى بۇعان دەيىن تالداپ-تالداماعانىنان حابارىم جوق. الايدا ەرەسەكتەرگە وقۋعا تۇرارلىق شىعارما دەگەن ويدامىز.
كەيدە كوپ ىشىنەن كورگەن ادامىڭ الدەبىر جاقىنىڭا, دوسىڭا قاتتى ۇقساپ جاتادى. ءبىر-بىرىنە قاتىسى جوق بەيتانىستار ءبىر-ءبىرىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, ادەتىن قايتالاۋى مۇمكىن. ءتۇر-كەلبەتى, پوشىمى كەلىڭكىرەيدى. ءبىر شىعارمانى وقىپ تاۋىسقاندا, بۇرىن وقىپ كەتكەن كەلەسى ءبىر دۇنيەنى ەسكە سالعانى دا سول سياقتى, تەگىن نارسە ەمەس. «اموك» پەن «توزاق ازابىنىڭ» وقيعاسى, وتكەن ورنى, ورىندالۋى مۇلدە بولەك. ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلماعانىمەن, ايتارى ءبىر-بىرىنەن الىس كەتە قويمايدى. ءورىسى بولەك بولسا دا, وزەگى تىندەس. «توزاق ازابىندا» باستى ءۇش كەيىپكەر: ءامىرشى يمپەراتور, سۋرەتشى, سۋرەتشىنىڭ قىزى, تاعى باسقالار. «اموكتا»: اۆتور, دارىگەر, اقسۇيەك ايەل, تاعىسىن تاعى. ايتپاقشى, اقسۇيەك ايەلدىڭ مالايى بار. ال «توزاق ازابىندا» سۋرەتشىنىڭ قىزىنا باۋىر باسقان مايمىل بار. سۋرەتشىدەن كەيىن ونىڭ قىزىنا اسا جاناشىر ءارى قامقور – الگى مايمىل. ءتىپتى سۋرەتشىدەن ارمەن جاناشىر. ويتكەنى سۋرەتشى سارايدا قىزمەت ەتەتىن قىزىنىڭ جۇمىستاعى ءومىرىن بىلە بەرمەيدى. الگى مايمىل بولسا تۇگەل بىلەدى. سارايدا قاسىنان ءبىر ەلى قالمايدى. ەلەۋسىز كورىنگەنىمەن, اۆتور مايمىل ارقىلى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەۋى ءتيىس كەي دۇنيەلەردى قاپىسىز تانىتادى. سوندىقتان شىعارماعا تەگىن كىرىستىرىلمەگەن. گاپتىڭ ءبارى مايمىلدا تۇر. ۇشاقتار اپاتقا ۇشىراعاندا ىشىندەگى بار قۇپيانى ساقتاپ قالاتىن «قارا جاشىك» ىسپەتتى كەيىپكەر – سول ماق ۇلىق. اۆتور: «يوسيحيدەنىڭ (سۋرەتشى) قىزىنا ۇلى مارتەبەلىنىڭ كوڭىلى قۇلاپتى-مىس دەگەن وسەك بۇرىنعىدان بەتەر گۋلەي جونەلدى. كەيبىرەۋلەر ءتىپتى توزاق وتى سۋرەتىنىڭ سالىنۋىنا سول قىزدىڭ ۇلى مارتەبەلىنىڭ دەگەنىنە كونبەگەندىگى سەبەپ بولىپتى دەسىپ ءجۇردى, بىراق ولاي ەمەس ەكەندىگى امبەگە ايان» دەسە, ەندى بىردە الگى مايمىلدىڭ جاناشىر ارەكەتىمەن ۇلى مارتەبەلى قىزدى وزىنە قاراتا الماي يتتەن قور بولىپ, جىلاتىپ قويعانىن ەمەۋرىن ەتەدى. ەلدىڭ ءسوزى قاۋەسەت دەسەك تە, سارايداعى قىز الدەكىمنەن قاعاجۋ كورسە, مازاسى كەتەتىن مايمىلدىڭ جاناشىر ءىس-ارەكەتىن قايدا قوياسىز؟ جانە قىز سارايدا تەك يمپەراتورمەن عانا بايلانىستا بولعانى جازىلادى...
ال, «اموكتاعى» ەلەۋسىز كەيىپكەر – اقسۇيەك ايەلدىڭ مالايى. ول دا يەسىنە ادال, سول ءۇشىن وت پەن سۋعا تۇسۋگە دايار ءمۇساپىر. نە ىستەپ, نە قويعانىنان, بار قۇپياسىن بىلەدى دەسە, ارتىق ەمەس. «ونىڭ قاسىندا وتىرعان كەزىمنىڭ بارىندە... تۋ سىرتىمنان ىزبارلانا قادالعان كوز بارىن سەزۋمەن بولدىم... بۇل ەدەن ۇستىندە جۇرەلەگەن كۇيى الدەبىر دۇعانى كۇبىرلەپ وتىرعان ونىڭ مالايى ەدى... ەكەۋمىزدىڭ كوزدەرىمىز ۇشىراسىپ قالعان ساتتەردە مەن ونىڭ كوزىنەن... جوق, مەن مۇنى ايتىپ جەتكىزە المايمىن...»
بۇل جەردە اقسۇيەك ايەل باس كەيىپكەر بولسا, مالايى ونىڭ جەكە ءومىرىن تىزبەكتەپ, وتكەنىن جىپكە ءتىزىپ, ءتىپتى بولاشاق جوسپارلارىن ساقتاۋشى كامەرا ىسپەتتەس. كۇيەۋى مەن بالاسىنا بەيمالىم سىرلارى سوعان ءمالىم. «حانىمىنا كومەكتەسەر بولسا, بايعۇس مالاي ءوزىنىڭ كۇرەتامىرىن قيىپ جىبەرۋگە دە دايىن ەكەنىن ءتۇسىندىم...» دەيدى شىعارمادا.
«اموكتاعى» اقسۇيەك ايەل مەن «توزاق ازابىنداعى» سۋرەتشىنىڭ ۇقساستىعى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ءبارىن قۇربان ەتۋىندە سياقتى. ۇلى ونەر يەسى مەن سۇلۋ ايەلدىڭ اقسۇيەكتەر اراسىنداعى ادەپكى تىرلىگىن سالىستىرۋعا بولمايتىن شىعار, دەگەنمەن, ەكەۋى دە جۇمىر باستى پەندە عانا. كەز كەلگەن ادامنىڭ جەكە ءومىرى, ەركىندىگى, جان قالاۋى وزىنە يگىلىك كورىنگەنىمەن, باسقا جاعىن جاۋساتىپ جاتسا كىم بولعانىڭ؟ دەمەك, ەكەۋى دە ار-ۇياتتان بەزگەن, قۇدايسىز. جۇرەكتەرىنە مەيىرىم جەتپەي قالعان. ماقساتتارىنا جەتۋدە ەرىكتى, جىگەرلى, قايراتتى, بىراق نۇرلى اقىل قونباعان. جىلى جۇرەكتى جىلى جاۋىپ قويا تۇرىڭىز. سۋرەتشى يمپەراتور سالۋعا بۇيىرعان توزاق ازابىن كەسكىندەۋدە قانشاما جاستى ازاپتايدى. ادامنىڭ قينالعانىن كورۋ ءۇشىن قانشاما شاكىرتىنىڭ جانىن شىجعىرىپ, شىڭعىرتىپ-باقىرتىپ قويادى. ونىڭ ءبارى تۇك ەمەس, شىعارماسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويارعا كەلگەندە, التىن كۇيمە ىشىندە سۇلۋ ايەلدىڭ وتقا ورتەنىپ, قينالىپ ولگەنىنە كوز جەتكىزۋ كەرەك بولادى. يمپەراتور ول تىلەگىن دە ورىنداۋعا ۋادە بەرىپ, بۇيرىق بويىنشا سۋرەتشىنىڭ جالعىز سۇيىكتى قىزىن كوزىنشە كۇيمە ىشىندە وتقا ورايدى. بالكىم اكەسىنە ساباق بولسىن دەگەنى شىعار. الايدا ول دا اقىلعا سىيمايدى عوي... كىم نە دەسە, و دەسىن, ءبىز ەكەۋىنىڭ دە ء(امىرشى مەن سۋرەتشى) ارەكەتىن قۇپتاي المايمىز. ەسەسىنە جازىقسىز وتقا ورتەنگەن جاس سۇلۋدىڭ سوڭىنان شىر-شىر ەتىپ ءوزىن سول وتقا لاقتىرعان مايمىلدىڭ ارەكەتى ايتۋعا تۇرارلىق دەر ەدىم. اتالعان شىعارمانىڭ كىلتى دە مايمىل سياقتى سەزىلەدى, كەيدە. سۋرەتشىنىكى ۇلى تۋىندى سالسام دەگەن كوكىرەك, مارتەبەلى يمپەراتوردىكى ادىلەتتى بولسام دەگەن پيعىل عانا. اقىلى جەتپەگەندى اللاعا قالدىرۋ جوق. مايمىلدىكى – الگىندەي پيعىلدارعا قۇرىلعان ادامزات اۋىلىنان جيرەنۋ ءھام ءتۇڭىلۋ. پاتشا ادىلەتتى. الايدا ناقاق قان توگىپ تۇر... سۋرەتشى اسا تالانتتى, بىراق كىسىنىڭ ازاپتان ولگەنىن كورۋگە كەلگەندە توقتاپ ويلانباس پا ەدى؟ دەمەك, ابايشا ايتسا, اقىلعا ساۋلە قونباعان... ساۋلە قونباعان سوڭ الدەبىر ۇستانىمدار مەن كوزقاراستارعا قامالعان ادامزاتتىق ماقسات-مۇراتتار جاڭىلدىرادى. جاردان جىعادى. «جىلى جۇرەك بولماسا» (اباي). جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكەندەردىڭ ءبارىن جاپپاي ماقتاپ كەرەگى نە, ەگەر مايمىل قۇرلى جۇرەگى بولماسا.
«اموكتاعى» دارىگەر دە, اقسۇيەك ايەل دە – ناپسىقۇمار. قۇدايعا قاراعانى مالاي بولىپ شىعا ما دەپ ويلانىپ قالاسىز... و باستا ءومىر جولىن دۇرىس ىلگەرىلەتۋدى كوكسەگەن بىلىكتى دارىگەر ساتسىزدىككە ۇرىنا بەرەتىنى – تاعى سول ىنساپسىزدىق پەن قۇدايسىزدىق جاتىر. قابىلەتى بار, ىزدەنىس پەن عىلىم جولىنا قۇشتار ول وتقا قۇلاعان كوبەلەكتەي ەسسىز. شىعارما ورىندالۋى, جەتكىزۋى تۇرعىسىنان ەرەكشەلەنگەنىمەن, ءبارى ءبىر تۇپكى مۇراتى اباي حاكىمنىڭ جولدارىن ەسكە سالا بەرەدى. كەيىپكەرلەردىڭ قۇداي بەرگەن قابىلەتى مەن ىزدەنىسكە قۇشتارلىعى دا ۇشپاققا شىعارماعانى ايقۇلاقتانادى. ءتۇبى تاربيەلى, نۇرلى اقىلمەن بەكىمەگەن سوڭ. «اقىل, قايرات, جۇرەكتى تەڭ ۇستاماسا, جەكە-جەكە بىرەۋى جارىتپايدى» (اباي).
قازاقتا ابىلەت باسقان دەگەن جامان ءسوز وسى ەكى كەيىپكەرگە كەلىڭكىرەيدى. مەنىڭشە كۇنادان ارىلار جول ىزدەۋدىڭ ورنىنا وعان بەلشەسىنەن باتقان سايىن باتا بەرۋدەن وتكەن جاماندىق جوق. بۇعان ءومىر سۇرگەن ورتا, قالىپتاسقان قاعيدالاردىڭ دا ىقپالى از ەمەس. دەسەك تە, جەكە تۇلعانىڭ كۇرەسكەر رۋحى مەن اقىل-ويى قايدا قالادى؟ كوز جەتپەسە دە كوشكە ىلەسە بەرۋ, قاتاردان قالماۋدىڭ سوڭى قاي ۇشپاققا شىعارادى؟ اقىرى تەنتىرەپ دالادا قالۋمەن عانا اياقتالسا جاقسى, جاعىمسىز يت ولىمگە يتەرمەلەيدى. شىعارما اراسىندا ءوزىنىڭ تەزىرەك ولۋىنە مۇمكىندىك جاساعان اقسۇيەك ايەلدىڭ قاسىنا كەلىپ ەلجىرەگەن دارىگەردىڭ ونى اقتايتىن تۇسى بار. «بۇل ءۇشىن «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» ەكەن عوي. ۇياتقا قالىپ ءومىر سۇرگەننەن ولگەندى ارتىق كورىپتى. ار-نامىسى جىبەرمەپتى» دەگەن سىڭايدا. الايدا مۇنىڭ ءبارى كەيىپكەرلەر ءومىرىن سەزىنىپ وقىپ وتىرعانعا كەرەمەت اسەر ەتكەنىمەن, ساۋ اقىلعا ەسى اۋىپ قالعان ادامنىڭ ساندىراعى عانا. اقسۇيەك ايەل ءوزىن بۇگىن ولتىرمەسە, ەرتەڭ كۇيەۋى كەلگەن سوڭ بار ايىبى اشكەرەلەنىپ, ار-ۇياتتان جۇرداي قالپى دۇنيەدەن وتەرىن ءبىلدى. بار اقىلى سوعان عانا جەتتى. ءوزىن وسى ولىمگە يتەرمەلەگەن جاعدايعا باراردىڭ الدىندا ويلانۋى كەرەك-ءتى. «وسى مەن نە ىستەپ ءجۇرمىن, كۇيەۋىم, بالام بار ەمەس پە؟» دەپ. كەزىندە ونداي وپاسىزدىققا اپارعان ار-نامىس پەن ۇياتتىڭ قۇنى كوك تيىن. دارىگەردىكى ءوز كۇناسى ازداي, وسى ايەلدىڭ قالعان كۇناسىن موينىنا جۇكتەپ, كوزدى جۇمىپ الىپ قۇردىمعا قۇلاي بەرگەن ەسسىزدىك ەمەي نە؟ اقسۇيەك ايەلدىڭ دە, دارىگەردىڭ دە بويىندا دارا قاسيەت جوق ەمەس – بار. ءبىلىم دە, تالپىنسا جەتەر قايرات تا بار. مۇمكىن ولاردىڭ قاتەسى بۇگىنىمەن ءومىر سۇرگەندىگىندە. ىزگىلىككە سۋارىلعان ومىرلىك مۇراتتىڭ جوقتىعى بايقالادى. اقشا تاپسا, جايلى ءومىر سۇرسە بولدى. ءارى قاراي اينالاعا پايدالى ءبىر ماقسۇتتى كوكسەمەي, جاقسىلىقتىڭ جەتەگىندە كەتۋدىڭ ورنىنا, تەك ءوز باسىمەن قايعى. وسى نەگىزدەرگە سۇيەنگەندە, شىعارما مىندەتىن تولىق اتقارعانعا ۇقسايدى. اقسۇيەك ايەلدى كورگەندە دارىگەر ءوزىنىڭ اموكقا اينالعانىن قاپىسىز تانيدى. ونى بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇل – ماسايۋدان گورى كۇشتىرەك نارسە. ءيتتىڭ قۇتىرۋى ءتارىزدى بىردەڭە. الكوگولگە ۋلانۋدىڭ ەشقانداي تۇرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن ەستەن تانۋ, قانعا قۇمارتا ەسىرىكتەنۋ... بۇل بىلاي بولادى: ەشكىمدە شارۋاسى جوق, جانى جايساڭ الدەبىر مالاي وزىمەن-ءوزى وڭاشادا ىشىمدىگىن ءسىمىرىپ وتىرادى. مەنىڭ ءوز بولمەمدە وتىرعانىم سياقتى, ەشتەڭەگە قىزىقپاستان, ماڭگىرىپ بەي-جاي وتىرادى دا, كەنەتتەن اتىپ تۇرىپ, پىشاعىن الا سالا كوشەگە ۇمتىلادى. سودان كەيىن قايدا بارارىن ءوزى دە تۇسىنبەستەن... العا قاراي جۇگىرە بەرەدى. جولىندا ادام كەزدەسسە دە, حايۋان كەزدەسسە دە جايراتىپ سالادى جانە قان كورگەن سايىن ەلەۋرەي تۇسەدى... اموكقا بوي الدىرعان ادامدى توقتاتاتىن كۇش جوق ەكەنىن بىلەتىن جۇرت ونىڭ جاقىنداپ قالعانىن بايقاعان بويدا ءبىر-بىرىنە ەسكەرتە, ايقايلاي حابارلايدى. جۇرتتىڭ ءبارى «اموك, اموك!» دەپ شۋىلداي قاشادى. ال ونىڭ ءوزى بولسا ەشكىمدى ەستىمەستەن, كورمەستەن, كەزدەسكەن جاننىڭ ءبارىن ءولتىرىپ, جۇگىرە بەرەدى... قۇتىرعان يتتەي ەتىپ اتىپ تاستاماعانشا نەمەسە وزىنەن-ءوزى سىلق قۇلاعانشا جۇگىرە بەرەدى...»
بۇگىنگى كومپيۋتەر, سمارتفوندارداعى جاپپاي-قىرىپ جوياتىن ويىندار سياقتى بىردەڭەلەردى ەسكە تۇسىرەدى. كورىنبەيتىن, «اقىلدى» اموكتار قانشاما. ولار دا دەگەنىنە جەتۋ جولدا, ءوزى ابىروي سانايتىن «ار-ۇياتىن» توكپەۋ ماقساتىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايدى. دارىگەر اقسۇيەك ايەلدى كورگەندە اموكقا اينالعانىن ءوزى مويىنداسا, ىشىندەگى بالانىڭ كوزىن قۇرتىپ, كۇيەۋى كەلگەن سوڭ تۇك بىلمەگەندەي ءجۇرۋدى قالاعان ايەلدىڭ كورىنبەيتىن اموكتان نەسى كەم؟ ول ەلدىڭ الدىندا بەتپەردەسى شەشىلىپ قالماۋىن عانا ويلايدى. ال ارعى جاعى قۇرىپ-ءشىرىپ جاتسا دا جۇمىسى جوق. ويتكەنى ار-يماننان گورى اقسۇيەكتەر اراسىندا, سالتاناتتى سارايلاردا وتىرىك ك ۇلىپ جۇرگەندى ارتىق كورەدى.
اۆتور وسى زامان ادامدارىنا ءتان رۋحاني, پسيحولوگيالىق السىزدىكتەردى, قاتەلىگىن تۇزەۋگە تىرىسۋدىڭ ورنىنا, كوزىن جۇما قارا سۋدىڭ تۇڭعيىعىنا كەتە بەرەتىن تيپتەردى جانە جەڭىل ءھام قاتەرلى جولمەن بولسا دا ماسەلەنى شەشىپ كەتۋدەن تايىنبايتىنداردى حح عاسىردىڭ باسىندا, وسىدان ءدال ءجۇز جىل بۇرىن جازىپ كەتكەن. مۇنداي كينولار دا جەتكىلىكتى. ءسىز مىنا ۇزىندىگە كوز جۇگىرتىپ كورىڭىزشى: «سول كەزدە نەنى ارماندامادىم دەسەڭىزشى; قاسيەتتى كىتاپتاردى تۇپنۇسقادان وقۋ ءۇشىن ءتىل ۇيرەنگىم كەلدى, سول جاققا ءتان اۋرۋلار مەن بۇراتانالاردىڭ پسيحيكاسىن زەرتتەپ, عىلىمعا قىزمەت ەتكىم كەلدى, قىسقاسى, ەۋروپالىقتار تىلىمەن ايتقاندا, ادامگەرشىلىك پەن وركەنيەتتىڭ ميسسيونەرى بولعىم كەلدى. ول جاققا بارعانداردىڭ ءبارى سولاي قيالدايتىنى راس. بىراق الگى ءبىر ورانجەرەيانىڭ كوزگە كورىنبەيتىن شىنىسىنان ءارى وتكەن ادام قانشا ءدارى ىشسە دە قۇتىلا المايتىن بەزگەككە ۇرىنعانداي بولىپ, كۇش-قۋاتىنان ايىرىلادى, دەل-سال بولىپ جالقاۋلانادى, مەدۋزا ءتارىزدى بىلقىلداپ قالادى. ۇلكەن قالادان كەلىپ, قارعىس اتقىر ميباتپاق دۇنيەگە تاپ بولعان ەۋروپالىق ادام وزىنە ءتان ادامدىق كەيپىن ەرىكسىز جوعالتادى. مۇنداي حالدەن قالىس قالار ەشكىم جوق, ءبىرى ءىشىپ كەتەدى, كەلەسى ءبىرى اپيىنعا بوي ۇرادى, ەندى ءبىرى قۇتىرعان حايۋانعا اينالادى, قالاي بولعاندا دا, ءبارى ەسىنەن ايىرىلادى. ەۋروپانى اڭسايسىڭ, قالا كوشەلەرىمەن سەيىلدەۋدى, تاس ءۇيدىڭ جاپ-جارىق بولمەسىندە زيالى ادامدارمەن وتىرۋدى ارماندايسىڭ; جىلدار وتكەن سايىن ارمانىڭ كۇشەيە بەرەدى, بىراق مۇمكىندىك تۋعان كەزدە ۇيرەنگەن ورنىڭنان قوزعالعىڭ كەلمەي قالادى. ءوزىڭدى جۇرتتىڭ ءبارى ۇمىتقانىن, كىم كورىنگەن اياعىمەن تاپتاپ وتە بەرەتىن تەڭىز ۇلۋى ءتارىزدى بىردەڭە بوپ قالعانىڭدى تۇسىنەسىڭ. سويتەسىڭ دە, ءوز باتپاعىڭا ميلىعا ءجۇرىپ, ءبىر كۇنى قاپىرىق ورمانىڭدا ولەسىڭ. وسى ءبىر بورسىعان ۇڭگىرگە ءوزىمدى ءوزىم ساتقان سول ءبىر كۇندى قارعىس اتسىن».
مۇنداعى «ورانجەرەيانىڭ كوزگە كورىنبەيتىن شىنىسىن» كەڭ كولەمدە قاراستىرسا, بۇگىنگى كۇننىڭ, بالكىم بولاشاقتىڭ بەت-بەينەسى اشىلادى. كوزگە كورىنبەيتىن جەلىنىڭ ارعى جاعىنداعى پيعىلداردان تۋعان ارەكەتتەر العا باستىرمايدى. ەكرانداعى دۇنيەنى الدىڭا ال دا وتىر دەيدى. اقىرىندا كوپ-كورىم قابىلەتى بار, بىلىمگە قۇشتار جاس كىمگە اينالدى؟
«شىندىعىندا, مۇنى ءوز قالاۋىم دەۋگە دە كەلمەيدى (بىلىق-شىلىققا باتقانىن ايتادى. ج.ءا.). ول كەزدە مەن گەرمانيادا وقۋ ءبىتىرىپ, لەيپتسيگ كلينيكاسىندا ءتاپ-ءتاۋىر دارىگەر بولىپ جۇرگەن ەدىم. سول ۋاقىتتاعى مەديتسينالىق جۋرنالداردا تەرىنىڭ استىنا ءدارى ەگۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى تۋرالى ءجيى جازىلاتىن, ال ونى العاش قولدانعان مەن ەدىم. سول تۇستا اۋرۋحانادا ءبىر ايەلمەن تانىسىپ, عاشىق بوپ قالدىم; نامىسىنا تيە بەرگەن سوڭ, ول ايەلدى اشىناسى تاپانشاسىمەن اتىپ جىبەرگەن ەكەن; كوپ ۇزاماي, مەن دە سول جىگىتتىڭ كۇيىن كەشىپ, ىزالانا كۇيىپ-ءپىستىم. ول تاكاپپارلانا, سۋىق قاراعان سايىن, مەن دە ەستەن تانا ەلىگە بەردىم; ءوزىم دە ءور مىنەزدى, وكتەم ايەلدەرگە قۇمار ەدىم, ال مىنا ايەلدىڭ مەنمەندىگى سونشا, باسىم مۇلدەم اينالىپ قالدى. ونىڭ قالاۋىنىڭ ءبارىن ىستەي بەردىم, مەن نە دەيىن... ارادا جەتى جىل ءوتىپ كەتكەن كەزدە ايتۋدىڭ دا كەرەگى جوقتاي... سوعان بولا اۋرۋحانانىڭ اقشاسىن ءراسۋا ەتىپ, اقىرىندا اشكەرە بولىپ, ارتى ايقاي-شۋعا ۇلاستى».
بۇدان كەيىنگى ءومىرى ءتىپتى سوراقى. مانساپ جولى ءبىرجولا اياقتالعان دارىگەر قانشا تالانتتى, تالاپتى بولسا دا, ويلانا المايدى. جاماننان جيرەنىپ ءومىرىن باسقا ارناعا بۇرۋعا تىرىسپايدى. قارعىس اتتى, ابىلەت باستى دەگەن وسى. جەڭىل اقشانىڭ كوزىن تاۋىپ, گوللانديانىڭ وتارىنا اينالعان ءۇندىستاننىڭ الدەبىر تۇكپىرىنە تارتىپ, بىلىققا باتقان ۇستىنە باتىپ, اۋرۋ مەن كەسەلدىڭ وشاعىنا ءوزى بارىپ سۇڭگيدى. تۇپكىلىكتى اسىل مۇراتىنىڭ جوقتىعىن جوعارىدا ايتتىق قوي. جەل قاي جاقتان تۇرسا, اقشانىڭ شەتى كورىنسە, سولاي قاراي جونەي بەرگەننىڭ ءوزى ساۋ ادامنىڭ ءىسى ەمەس.
كوپتەگەن سىنشىلار مەن ادەبيەتشىلەر اكۋتاگاۆانىڭ «توزاق ازابىنداعى» سۋرەتشىنىڭ ارەكەتىن اقتاپ الادى. ولار «ونەر بارىنەن بيىك, سوندىقتان ونىڭ جولىندا ءتىپتى ادامدى دا قۇرباندىققا شالۋعا بولادى» دەيدى. ورىس جازۋشىسى اركادي سترۋگاتسكي: «ادام ءومiرi بودلەر جازعان ولەڭنiڭ بiر جولىنا دا تاتىمايدى» (اكۋتاگاۆا). حاس تۋىندىنىڭ قاسىندا ادام ءومiرi دەگەنiمiز نە ءتايiرi? تەك ونەر عانا سۋرەتشiگە شىنايى ءلاززات سىيلايدى. ونەردiڭ جولىنا شالىنعان كەز كەلگەن قۇرباندىقتى اقتاۋعا بولادى. ءومiردiڭ ماقساتى ونەر عانا بولا الادى. تۇپتەپ كەلگەندە, ادامزات اۋلەتiنiڭ مىنا جارىق جالعاندا تiرشiلiككە كەلۋiنiڭ باستى ماقساتى دا سول ونەرگە قىزمەت ەتۋ ەمەس پە! ال قالعانى – مiنەزدەر شارپىسى, الەۋمەتتiك كاتاكليزمدەر, شارۋانىڭ ازاپتى تۇرمىسى, ساياساتشىنىڭ قۋلىق-سۇمدىعى, تەحنولوگيا, عىلىم – ۇزدiك ونەر تۋىندىسىن دۇنيەگە كەلتiرۋگە قانشالىقتى كەدەرگi كەلتiرگەنi نەمەسە قارايلاسقانىمەن عانا ەرەكشەلەنە, باعالانا الادى» دەيدى.
بۇل جەردە ونەردىڭ بيىكتىگىن, ادامزات رۋحى مەن ويىنا ماڭگى قىزمەت ەتە بەرەرىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. الايدا ادام جانىنا قىزمەت ەتۋى ءتيىس دۇنيە سول كىسىنىڭ ءوزىن ولتىرسە, ول ونەردىڭ كىم بولعانى؟ كوركەم تۋىندى سالام دەپ, قۇداي جاراتقان ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ جىبەرۋگە دەگەن قاستاندىق شىعارمادا ۇلى مارتەبەلى يمپەراتوردىڭ بۇيرىعى ارقىلى جاسالىپ تۇرعانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. سۋرەتشىنىڭ يمانسىزدىعىنا, شەكتەن شىققاندىعىنا ءامىرشىنىڭ قاتال ۇكىمى – ءوزى ايتقان ايەل ورنىنا ونىڭ جالعىز قىزىن ورتەپ جىبەرۋى. قىزىنان باسقا ەشكىمدى جاقسى كورمەگەن سۋرەتشىنى باسقاشا توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. سەبەبى, كەۋدەسىندە مەنمەندىگى اسقىنىپ كەتكەن. بىلايشا ايتقاندا, قۇدايدان بەزگەن.
«تاكاپپارلىق ابدەن بابى كەلگەندە
كونبەيدى ەكەن كوككە قۇس بوپ ۇشپاسا:
تسەزار بىردە قاس دۇشپانىن جەڭگەندە
«كەلدىم, كوردىم, جەڭدىم» –
دەپتى قىسقاشا.
«و, وتانىم! – و, جەڭىمپاز ءتاڭىرىم!
قىزىل قانىڭ, اششى جاسىڭ توگىلدى...
تالاي جەندەت جۇرگىزبەك بوپ ءامىرىن
تسەزار قۇساپ... «كەلدى. كوردى.
جەڭىلدى!»
دەيدى سەرىك اقسۇڭقار ۇلى.
تۋرا وسى ولەڭدەگىدەي... مىڭ جەردەن ۇلى سۋرەتشى بولسا دا, ادام توزگىسىز ازاپتان قينالىپ ولگەن قىزىن كورگەن اكە «توزاق ازابىن» سالىپ بولعان سوڭ, وزىنە قول جۇمسايدى. ۇلى يمپەراتوردىڭ ارەكەتىندە: «مۇنداي جاعداي, ياعني جازىقسىز, ناقاق قان توگۋ بۇدان بىلاي قايتالانباسىن. سەن بىرەۋدىڭ جانىن العىڭ كەلسە, اۋەلى تۋعان بالاڭدى ءولتىرىپ كور, اقىماق!» دەگەن ءزىل تۇر.
ەكى نوۆەللانىڭ دا ايتپاق ويىن تاقىرىپتارى ايگىلەيدى. ءبىرى اموك – ادامدىقتان كەتىپ, قارعىس اتقان جاۋىز. ەكىنشىسى دە قۇدايسىزداردىڭ باراتىن جاعى. بىراق «ەشتەن – كەش جاقسى». قۇردىمعا بەت العان ادامزات كوشىن اۆتورلار سول كەزدە بەرى بۇرۋعا شاقىرىپتى. سودان بەرى كۇرەس تىنعان جوق. تىنعان كۇنى ءبارى بىتەدى. سول ءۇشىن توقتامايمىز.