وزگە جۇرتتار ءتورت ت ۇلىگىن درونمەن باعىپ, استىعىن «اۆتوپيلوت» كومبايندارمەن ورىپ جۇرگەن ۋاقىتتا ءبىزدىڭ فەرمەرلەردىڭ دارىلداعان ەسكى تەحنيكاسىنا قاراپ كوڭىلىمىز قۇلازيتىنى راس. قازىر قاي اۋىلعا بارساق تا, كوشەسىندە كوتەرەم تەحنيكالاردى كوزىمىز شالادى.
تاسباقاشا تىرباڭدايتىن اتام زامانعى دت-75 شىنجىر تاباندى تراكتورىن تىزگىندەپ, ەگىس دالاسىندا جۇرەتىندەردىڭ تىرلىگى ءبىر بىتپەيتىنىنە تاڭىمىز بار. ءجۇرىسى وندىمەگەننىڭ الدىنا زور ماقسات قويا المايتىنى سودان بولار...
وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ توزۋى – كەرەكۋدىڭ استىقتى وڭىرلەرى ءۇشىن اسا وزەكتى. شارۋاشىلىقتارداعى جالپى سانى 56 مىڭنان استام ءتۇرلى تەحنيكانىڭ 82 پايىزى ابدەن كونەرىپ, قاۋساپ تۇر. ياعني وبلىس شارۋالارى جاڭا تەحنيكامەن وتە تومەن دەڭگەيدە قامتىلعان.
ەگىن سالاتىن اۋدانداردا ءارتۇرلى ماركالى كومباين, جاتكالار, تراكتورلار, باسقاداي شەتەلدىك تەحنيكالاردى ءۇستى-ۇستىنە ساتىپ الىپ جاتقانىمەن, كورسەتكىشتەردىڭ العا باسقانى كورىنبەيدى. مۇنىڭ سەبەبى – فەرمەرلەردىڭ جاڭارۋ مۇمكىندىكتەرى وتە از.
ماشينا-تراكتور قۇنىنىڭ وتە قىمبات بولۋى, ليزينگتى رەسىمدەۋ ۇدەرىستەرىنىڭ تيىمسىزدىگى, قارجى ۇيىمدارىنىڭ شارۋاشىلىقتارعا قاتىستى قاتاڭ شارالاردى ءجيى قولدانۋى جاڭارتۋ باعدارلامالارىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ تۇر. فەرمەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت تەحنيكامەن «قارۋلاندىرىپ», وڭىرلەردى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسادى دەپ سەنىم ارتىلعان «قازاگروقارجى» اق سياقتى قۇرىلىمدار ليزينگكە العان تەحنيكاسىنىڭ تولەمىن كەشىكتىرگەن نەمەسە قارجىلىق قيىندىقتان كەلىسىمشارتتىڭ كەيبىر تارماقتارىن ورىنداي الماي وتىرعان شارۋالاردى قوس وكپەدەن قىسىپ, ءتۇرلى باسسىزدىققا بارادى. مۇنداي شەكتەن تىس شارالار وڭىردەگى شارۋالاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ, ىنتالارىن تەجەيدى.
كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
وتكەن جىلى اتالعان قارجى ۇيىمى ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى بىرنەشە شارۋاشىلىقتى قىسپاققا الىپ, ولارعا نەگىزسىز تۇردە ءتۇرلى الىم-سالىقتار تولەتكەن. كەلەسى جاعدايدا تولەمىن كەشىكتىرگەنى ءۇشىن تەحنيكانى ءبىر فەرمەردەن تارتىپ الىپ ەكىنشىسىنە ساتىپ جىبەرگەن. ماسەلەن, «التاي» شارۋا قوجالىعى قۇنى 10,4 ملن تەڭگە تۇراتىن «بەلارۋس-920» تراكتورىن ليزينگكە ساتىپ الىپتى. الايدا ارادا بىرنەشە اي وتكەندە «قازاگروقارجىنىڭ» وڭىرلىك فيليالى سالىق كودەكسىنىڭ 394-بابى, 38-تارماقشاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, فەرمەر تراكتور قۇنىنان 12 پايىز قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەۋگە ءتيىس ەكەندىگى تۋرالى حابارلاما جىبەرگەن. ءسويتىپ, شارۋا ءۇشىن ءبىر اي ىشىندە الگى «بەلارۋستىڭ» قۇنى باقانداي 1 ملن 245 مىڭ تەڭگەگە قىمباتتاپ شىعا كەلەدى...
مۇنداي قارجىلىق كەدەرگىلەرگە جەرگىلىكتى «ورمانشى» جانە «ۋاق» قوجالىقتارى دا ۇشىراسقان. «ورمانشى» باسشىسى ەرعانات جۇماباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, فەرمەرلەر بۇل كومپانيانىڭ الدىندا ءالسىز, ەش قۇقىعى قورعالماعان. بارلىق تالاپتى ولاردىڭ زاڭگەرلەرى ويلاپ تاۋىپ, رەتى كەلسە وزگەرتە بەرەدى. ء«بىزدىڭ شارۋاشىلىق ورنالاسقان اۋماقتا فەرمەرلەر 20-دان اسا تەحنيكانى ليزينگكە الىپ وتىر. ولاردىڭ بارلىعىنان ميلليونداپ سىپىرا بەرسە, نەمىز قالادى», دەپ كۇيىنەدى شارۋا. ال «تايلاق» قوجالىعىنا قۇنى 56 ملن تەڭگەدەن اساتىن كومبايندى ليزينگكە بەرگەن قارجى ۇيىمى كەيىن تولەمىن كەشىكتىرگەنى ءۇشىن تەحنيكانى ەگىس دالاسىنان تارتىپ اكەتىپ, «ديدار» قوجالىعىنا ساتىپ جىبەرگەن. ءتىپتى سوتتىڭ شەشىمى شىققانىنا قاراماپتى دا...
«قازاگروقارجى» اق وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى بايسال الپىسباي قانداي جاعداي بولماسىن بارلىعىن زاڭ اياسىندا جاسادىق, ويتپەسەك, تەكسەرۋشى ورگاندار جازالايدى دەپ اقتالدى.
– سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ستاتيستيكاسىن قارايتىن بولساق, وبلىستا تەحنيكا ساتىپ الىپ جاتقان شارۋالاردىڭ قاتارى كوبەيۋدە. 2021 جىلى جالپى سانى – 562, بىلتىر – 652, ال بيىل العاشقى 8 ايدا 640 تەحنيكا ليزينگكە بەرىلدى. ولاردىڭ كوبى تراكتورلار, كومبايندار مەن تۇقىم سەپكىشتەر, سەبۋ كەشەندەرى. الىنعان تەحنيكالاردىڭ باسىم بولىگى قازاقستاندا قۇراستىرىلعان. ال شەتەلدىڭ تەحنيكاسىن قۇپ كورەتىندەر نەگىزىنەن اۋستريا, اقش, بەلگيا, فرانتسيا, بەلارۋس, نيدەرلاند, قىتاي, گەرمانيا, رەسەي ەلدەرىنىڭ ءونىمىن تاڭدايدى. بىلتىر كوكتەمدە تەحنيكا باعاسى كۇرت قىمباتتاعانى ءمالىم. قىمباتشىلىق تەندەنتسياسى بيىل دا توقتاعان جوق. وزىمىزدە شىعارىلاتىن «بەلارۋس-82» تراكتورى بۇرناعى جىلى 8,3 ملن تۇرسا, بيىل 9 ملن 730 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ال نەمىستىڭ «Arion 640C» ماركالى تراكتورى ەكى جىل بۇرىن ءبىزدىڭ نارىقتا 48,2 ملن تەڭگەگە ساتىلسا, وسى جىلى باقانداي 10 ملن تەڭگەگە قىمباتتاپ شىعا كەلگەن. بۇدان باسقا استىق جينايتىن كومباينداردىڭ, جاتكالاردىڭ وزگە دە ارنايى جانە اسپالى تەحنيكالاردىڭ قۇنى ءوسىپ وتىر. مۇنداي فاكتورلار ءبىزدىڭ شارۋالاردىڭ تولەم قابىلەتىنە اسەر ەتپەي قويمايدى, – دەيدى ول.
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى قانات يبراەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيىل وبلىس شارۋالارى شامامەن 693 جاڭا تەحنيكا ساتىپ الادى دەپ جوسپارلانعان. جوسپار ورىندالسا, تەحنيكا پاركى نەبارى 1,8 پايىزعا جاڭارادى. ال سوڭعى بەس جىلدا اگروسەكتور وكىلدەرى جاڭادان 5293 تەحنيكا ساتىپ العان. استىق ناۋقانىندا تەحنيكانىڭ تورەسى سانالاتىن شەتەلدىك زاماناۋي سەبۋ كەشەندەرىنىڭ ۇلەسى دە از, نەبارى 258 كەشەن بار. ليزينگكە جانە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن وزگە قۇرىلىمداردىڭ مەنشىكتى قاراجاتىنا تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋدىڭ ۇلعايۋى بايقالعانىمەن, جاڭارۋ ءۇردىسى توزۋ كورسەتكىشىن قۋىپ جەتە الماي تۇر. جوعارىدا ايتقانداي, ساتىپ الۋ دەڭگەيلەرى وتە تومەن ءارى جەتكىلىكسىز بولۋىنا بىلتىر يمپورتتىق جانە وتاندىق تەحنيكا مەن جابدىقتار قۇنىنىڭ قىمباتتاۋى, كادەگە جاراتۋ الىمىن ەنگىزۋ وتە ۇلكەن اسەر ەتكەن. سونىمەن قاتار ورتا جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن ارزان نەسيەنىڭ ءوزى قولجەتىمسىز. تولەم قابىلەتىن دالەلدەي المايدى نەمەسە شارۋانىڭ ءوزى ونى ەرتەڭ وتەپ شىعارىنا سەنىمدى ەمەس. ال مۇنداي شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسى وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىندا 66,4 پايىزدى قۇرايدى ەكەن.
بايىپتاپ قاراساق, ەرتىس-بايان وڭىرىندە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن تولىق جاڭارتىپ العان شارۋاشىلىقتار مىنالار: «اباي», «ۋرازباەۆ» (ەرتىس اۋدانى), «پاحار», «باقاۋوۆ» (جەلەزين اۋدانى), «گاليتسكوە» (ۋسپەن اۋدانى), «پوبەدا» (شارباقتى اۋدانى), «متس جايما» (باياناۋىل اۋدانى), «كرون اگرو» (اقسۋ قالاسى), «اگروسەرۆيس-اققۋلى» (اققۋلى اۋدانى), «الەكپاروۆ» (تەرەڭكول). بۇل شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جىل سايىن مەملەكەتتەن ميلليونداعان سۋبسيديا الادى. بىلەتىندەر بۇل ءىرى قۇرىلىمداردىڭ ارتىندا بەدەلدى ءارى ىقپالدى ازاماتتار تۇرعانىن ايتادى. ءال-اۋقاتى جوعارى, قۋاتتى ەكونوميكا قۇرىپ العان الگىندەي شارۋاشىلىقتار ءۇشىن جىل سايىن جاڭا تەحنيكامەن قارۋلانۋ قيىنعا سوقپايتىنى دا سودان. كوكتەمدە دالا جۇمىستارىن ۋاقتىلى ەڭسەرىپ, كۇزدە ءداندى داقىلىن تەز ارادا شاشپاي-توكپەي جيناپ الا قويادى. ال مۇنداي مۇمكىندىك ۇساق شارۋاشىلىقتار ءۇشىن ۇلكەن ارمان, ولارعا تەحنيكالىق تۇرعىدان جاڭارۋ ماسەلەسى ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ تۇر. سەبەبى مەملەكەتتىڭ قولداۋىن كورمەيتىن, ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىپ ۇيرەنىپ قالعان فەرمەرلەردە ۇزاقمەرزىمدى دامۋ جوسپارى جوق. ولاردى ىنتالاندىراتىن مەملەكەتتىك تەتىك ازىرشە ويلاپ تابىلماي تۇرعانى دا وكىنىشتى.
تاعى ءبىر ماسەلە, ۇكىمەت شەتەلدەن كەلەتىن تەحنيكانى ساتىپ الۋعا ميلليونداپ سۋبسيديا تولەگەنشە, وزىمىزدە قۇراستىرىلاتىن, باعاسى ارزان وتاندىق شاعىن تراكتورلارعا نەگە ءمان بەرمەيدى؟ بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ونەرتاپقىش جاندار ءتۇرلى تەحنيكالار قۇراستىرىپ, ارزان باعادا ۇسىنۋدا. بىلتىر ماي اۋدانىندا كاسىپكەر «جۇمىسكەر» اتتى شاعىن تراكتورلار ءوندىرىسىن جولعا قويدى. ول تۋرالى تالاي مارتە گازەتىمىزدە دە جازدىق. امبەباپ تەحنيكا 15 ءتۇرلى جۇمىستى اتقارا الادى. ءشوپتى شاۋىپ, جيناۋ, كارتوپ وتىرعىزۋ, قىستا قار كۇرەۋ سياقتى تاعىسىن تاعى اۋىلدىڭ بىتپەيتىن شارۋالارىن لەزدە دوڭگەلەتىپ تاستاۋعا بولادى. تەحنيكاعا قاجەت تيەۋىش ءشومىش, قار كۇرەگىشتەر, ارنايى اشالار قوسىمشا جاسالادى. تراكتورعا بۇگىندە ارنايى پاتەنت الىنعان. ينجەنەرلىك تۇرعىدان ارزان ءارى ءتيىمدى تەحنيكا قىتايدا قۇراستىرىلعان شاعىن تراكتورلاردان ەكى ەسەگە جۋىق ارزان. شەتەلدىك اۋىلشارۋاشىلىق كولىكتەرىنىڭ باعاسى اسپانداپ تۇرعان ۋاقىتتا باعاسى قولجەتىمدى ءارى سەنىمدى وتاندىق تەحنيكالارعا باسىمدىق بەرىلسە يگى.
پاۆلودار وبلىسى