قوستانايدا حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان «1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس: ايتىلماي كەلگەن اقيقات» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. قوعامدىق دامۋ باسقارماسى مەن «Jastar Evolution» قوعامدىق قورى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان القالى جيىندا وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن وڭىردە بىرنەشە جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان «حح عاسىردىڭ 20-50-جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى دەرەكتەردى زەرتتەۋ» جوباسىنىڭ ناتيجەلەرى دە ءسوز بولدى.
كونفەرەنتسياعا جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن قاتار, ەلورداداعى عىلىمي ورتالىقتاردان كەلگەن تاريحشى, ەتنولوگ عالىمدار, ماگيسترانتتار مەن ستۋدەنتتەر قاتىستى. كەلەلى جيىننىڭ القا وتىرىسىندا زيالى قاۋىمدى قۇتتىقتاپ, كوپشىلىككە كونفەرەنتسيانىڭ تانىمدىق ماڭىزى مەن عىلىمي باعىت-باعدارىن تۇسىندىرە كەتكەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات مۇحامەتقاليەۆ ابدىعاپپار, امانگەلدى, كەيكى باستاعان تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلىپ, لايىقتى باعاسىن الا الماي كەلە جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.
«حالقىمىز باتىرلىقتى كەڭ دارىپتەپ, ونى ازاماتتىق پەن كىسىلىكتىڭ نىشانى ساناعان. ءبىز تۇلعالاردى تاريحي تۇرعىدان زامانىنا ساي باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. مۇقىم ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالعان پاتشا ۇكىمەتى مەن كەڭەس داۋىرىندە ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرىپ, ەرلىگىمەن ەلەنگەن باتىرلاردىڭ بىرەگەيى – امانگەلدى. ال باس ساردار باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ تاريحي ءمانى قاشاندا زور. كەڭەس وكىمەتى باسقا ارناعا بۇرىپ ۇگىتتەگەن ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە شىنايى باعا بەرىپ, تاريحي ادىلدىكتى ورناتۋ قاجەت», دەدى رينات زاكي ۇلى.
قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرىن تەرەڭىرەك قاۋزاپ, جان-جاقتى تالداپ بەرگەن شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استاناداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, PhD ماحاببات قوزىباەۆا 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇرگىزگەن ىزدەنىس جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى تۋرالى بايانداپ بەردى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك كوميسسيا بارلىق ساناتتاعى ساياسي قۇربانداردى تولىق اقتاۋ ارقىلى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. وسى ماقساتپەن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىندا وڭىرلىك كوميسسيالار, قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن وقيعالارىنىڭ وزىندىك سيپاتى مەن ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەيتىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ولار بۇگىنگە دەيىن ءبىرسىپىرا شارۋا تىندىرعان. تاريحشى عالىمداردىڭ تاباندى ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنىڭ جۇزدەگەن قۇرباندارى, 372 شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ سەبەپ-سالدارى انىقتالعان.
«2022 جىلى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ماتەريالدارى» اتتى بىرىڭعاي باسىلىم شەڭبەرىندە 33 ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ جيناعى جارىققا شىقتى. بۇل باسىلىمدارعا وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتاردان تابىلعان ارحيۆ ماتەريالدارى ەنىپ وتىر. بارلىعى 33 كىتاپ جارىق كوردى. ونىڭ ەكەۋى مونوگرافيالىق ەڭبەك, 31-ءى ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارى», دەدى ماحاببات قوزىباەۆا.
جيىن مىنبەرىنە شىققان عالىمدار امانگەلدى تۇلعاسىنا قاتىستى ايتىلىپ جۇرگەن ءار الۋان پىكىردى ەكشەي كەلىپ, باتىردىڭ قازاسى حاقىندا وي ءوربىتتى.
«امانگەلدى يمانوۆتىڭ كىمنىڭ قولىنان نەمەسە ساتقىندىعىنان ولگەنى تۋرالى شىندىقتى اشۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە قالىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتكەن ورىندى. كەزىندە اكادەميك ماناش قوزىباەۆ امانگەلدىنىڭ قايعىلى قازاسىنا بايلانىستى دەرەك كەلتىرىپ, تۇجىرىم جاساعان ەدى. بۇل جەردە الاش كوشباسشىلارىنا قاتىستى انىق-قانىق پىكىر ءالى دە ناقتىلانادى دەپ ويلايمىز. ياعني ول كەزدە احمەت بايتۇرسىن ۇلى ماسكەۋدە بولعان. ال ولىمگە قاتىسى بار ازاماتتار ءىسىنىڭ اق-قاراسىن ارنايى زەرتتەۋ ايقىندايدى دەپ ەسەپتەيمىز. اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ: «امانگەلدى يمانوۆ ازامات سوعىسى جاعدايىندا ءبىر-بىرىنە قارسى ەكىگە ءبولىنۋدىڭ قۇربانى بولدى», دەپ قورىتادى. تۇرسىن جۇرتباي «رەۆوليۋتسيا مۇددەسى ءۇشىن قىزىلداردىڭ قۇپيا وپەراتسياسى ەمەس پە ەكەن؟» دەسە, مايسارا بەكماعامبەتوۆانىڭ زەرتتەۋىنشە, امانگەلدى يمانوۆتىڭ تۇتقىندالۋىنا جانە ولىمىنە نەگىزگى كىنالىلەر امانگەلدى يمانوۆقا بەيتانىس ادامدار ەمەس. قورىتا ايتقاندا, كەشەندى زەرتتەۋ اقيقاتقا جەتكىزەدى», دەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, تاريحشى عالىم راۋان بايدالى.
جيىن سوڭىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى اتسالىسىپ, ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى ىزدەپ تاپقان بىرنەشە عالىم عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ العىسحاتىمەن ماراپاتتالدى.
قوستاناي وبلىسى