اڭقىعان جۇپار گ ۇلىمەن ۇستازدارىن ءبىرىنشى قىركۇيەك كۇنىمەن قۇتتىقتاۋعا اسىققان وقۋشىلار, ءبىرىن-ءبىرى ساعىنىسقان سىنىپتاستار, الىپپەسىن قۇشاقتاۋعا اسىق بالدىرعاندار, جوعارى سىنىپقا قادام باسقانىنا قۋانعان جەتكىنشەكتەر, ىستىق ۇياداعى سوڭعى وقۋ جىلىن وتكىزۋگە جۇرەگى لۇپىلدەپ جانىققان بىتىرۋشىلەر, ءبىلىم الەمىندەگى ۇلكەن ومىرگە قادام باسقان ستۋدەنتتەر – ءبارى-ءبارى جاڭا ءبىلىم, جارقىن بولاشاق ىزدەپ وقۋ وردالارىنا اسىعىپ بارادى. ويتكەنى بۇگىن – ءبىلىم كۇنى!
ءيا, كۇز ءتۇسىپ, تاعى ءبىر جاڭا وقۋ جىلى باستالدى. جاڭا وقۋ جىلىنىڭ جاڭالىعى قانداي؟ ءبىلىم مەرەكەسى كۇنىنە وراي وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. سونىمەن...
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم
ەلىمىزدەگى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ سالاسىنا تىكەلەي جاۋاپتى ۇيىم بار. بۇل – وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى بالالاردى ەرتە دامىتۋ ينستيتۋتى. وسى ۇيىمنىڭ باسشىسى مانارا اداموۆانىڭ بىزگە بەرگەن دەرەگى بويىنشا, قازىرگى تاڭدا 1 ملن-نان اسا بالا بالاباقشالاردا تاربيەلەنىپ جاتىر. ونىڭ 68,9 پايىزى قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندەگى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ناتاليا جۇمادىلداەۆا قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن تامىز كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن ساپالى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەر ء«بىلىمدى ۇلت» ساپالى ءبىلىم بەرۋ» ۇلتتىق جوباسىندا جانە 2029 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان», دەدى. ءارى الداعى جىلدارعا جوسپارلانعان مىندەتتەردىڭ ماڭىزدىسى رەتىندە مىنالاردى اتاپ كورسەتتى: 2-6 جاستاعى بالالاردى ساپالى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەلەۋ جانە وقىتۋمەن قامتۋ, پەداگوگتەردى دايارلاۋ ساپاسىن كوتەرۋ, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, تاربيەشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ, ۇزدىك پەداگوگيكالىق تاجىريبەنى جيناقتاۋ جانە تاراتۋ.
ورتا ءبىلىم بەرۋ
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بۇل باعىتىنا كەلسەك, كەيىنگى اپتادا كوپ ايتىلعان جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وقۋ جىلىنىڭ بۇرىنعىداي 25 مامىردا اياقتالاتىنى بولسا كەرەك. قايتا جازباق نيەتىمىز جوق, تەك وسى رەتتە اتا-انالار مەن پەداگوگتەر اراسىندا «قايتادان 6 كۇندىك وقۋ اپتاسىنا كوشەمىز بە؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىنداپ جاتىر. بۇل ساۋالعا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ورتا ءبىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى قانىبەك جۇماشەۆ جاۋاپ بەردى.
– وقۋ جىلىنىڭ ۇزاقتىعى بۇرىنعى قالپىنا كەلۋىنە بايلانىستى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بولمايدى. جۇمىس اپتاسىنىڭ ۇزاقتىعى بەس كۇن بولىپ قالادى. مەكتەپتەر ءمينيستردىڭ 2020 جىلعى 21 ساۋىردەگى №153 بۇيرىعىن باسشىلىققا الۋعا ءتيىس. بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بۇرىنعىداي شتاتتىق تارتىپتە جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ اكىمشىلىگى ساباق كەستەسىن, كۇنتىزبەلىك جوسپارلارىن جانە ساعاتتاردى بولۋدە ادەتتەگىدەي وزدەرى جاۋاپتى. قازىرگى ۋاقىتتا وقۋ جىلىنىڭ ۇزاقتىعى تۋرالى بۇيرىق كەلىسۋگە جولداندى. الدا بەكىتىلەدى. وسى بۇيرىقتا 34 اپتالىق وقۋ جىلى 1 قىركۇيەكتەن باستالىپ, 25 مامىردا اياقتالاتىنى ناقتى كورسەتىلگەن, – دەدى ول.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, مۇعالىمدەردى الداعى ۋاقىتتا جۇمىسقا ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورى ارقىلى قابىلداۋ جۇيەسىن تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل مۇعالىم ىسىنە ەڭ جاقسى, ەڭ مىقتى, جاۋاپتى مامانداردى تارتۋ ءۇشىن جاسالاتىن جانە مەكتەپتەردە جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى بارىنشا جويۋعا باعىتتالعان ءتيىستى جاعدايلاردىڭ ءبىرى بولماق.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ جاڭا وقۋ جىلىنداعى جاڭالىقتار مەن مىندەتتەر جايلى ايتىلعان ءداستۇرلى پەداگوگتەر كونفەرەنتسياسىنداعى سوزىندە ورتا بىلىمگە قاتىستى دا ءبىرشاما وي ايتتى.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, ءارى قاراي دا جالعاسادى. ايتالىق, بيىل 12 اپاتتى جانە 29 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتى قىسقارتۋ ءۇشىن 132 مىڭ ورىندىق 154 مەكتەپ سالىنادى. ال كەلەسى جىلى «جايلى مەكتەپ» جوباسى اياسىندا 461 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان تاعى 217 مەكتەپ ىسكە قوسىلادى. اۋداندىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەردى جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مىسالى, بىلتىر 1 003 مەكتەپ سالىنسا, بيىل 1 000 وقۋ ورداسى جاڭعىرتىلماق. ەگەر 2022 جىلى مەكتەپتەرگە 1 200-دەن استام فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, STEM پاندىك كابينەتتەرى جاساقتالسا, بيىل 1 700 كابينەت جابدىقتالادى. وسى جىلدان باستاپ مينيسترلىك بارلىق ءوڭىردىڭ اكىمدەرىمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جانە باسقا دا ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ناقتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان وڭىرلەردى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتالارىن جاساستى, – دەدى مينيستر.
سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاڭا وقۋ جىلىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 2,9 ملن بالانى (81,1%) قوسىمشا بىلىممەن قامتۋ جوسپارلانعان. وسىعان وراي بيىل استانا قالاسىندا جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن «Sana» جاڭا بۋىن ورتالىعى (يننوۆاتسيالىق ورتالىق) اشىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە پايدالانىلاتىن عيماراتتاردا قۇرىلىس جۇرگىزىلىپ, قوستاناي, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار وبلىستارىندا جانە الماتى, شىمكەنت قالالارىندا 6 وقۋشىلار سارايى سالىنىپ جاتىر.
– بيىل العاش رەت مەكتەپتەگى تاربيە باعدارلاماسىنا قورعانىس, ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىنىڭ وقۋ دارىستەرى ەنگىزىلەدى. اتالعان كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسەدى. ءبىز وقۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە, «وقۋعا قۇشتار مەكتەپ» جوباسى اياسىندا كىتاپ ارقىلى تاربيەلەۋگە كوپ كوڭىل بولەمىز. قازىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى كوركەم ادەبيەت قورى 3,7 ملن داناعا ۇلعايدى, – دەدى ع.بەيسەمباەۆ.
كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىرعى وقۋ جىلىندا 517,3 مىڭ جاس 772 كوللەدجدە وقىدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ 60%-ى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا (مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, IT, قۇرىلىس, كولىك جانە ت.ب.) قايتا باعدارلانعان. ەكى جىل قاتارىنان جۇمىسقا ورنالاسۋ مىندەتتەمەسىمەن, ماقساتتى تاپسىرىس بويىنشا 10 مىڭ ستۋدەنت وقۋعا قابىلدانىپ كەلەدى. كوللەدجدەر اكادەميالىق دەربەستىك اياسىندا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن, باسەكەگە قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن وقىتۋ مەرزىمدەرىن بەكىتە الادى. ستۋدەنتتەرگە ەڭبەك نارىعىنا شىعۋ ءۇشىن 3 بىلىكتىلىككە دەيىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر.
ال مينيستر ع.بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ينجەنەرلىك-پەداگوگيكالىق قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا باسشىلارعا جانە ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا بىلىكتىلىك ساناتى ءۇشىن لاۋازىمدىق جالاقىنى 30%-دان 100%-عا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلگەن. الداعى وقۋ جىلىندا كوللەدجدەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋ جۇمىستارى جالعاسادى. كاسىپورىنداردىڭ كوللەدجدەرگە قامقورلىعى شەڭبەرىندە 498 كاسىپورىن كادرلاردى دايارلاۋعا, كوللەدجدەردى باسقارۋعا, زەرتحانالىق جابدىقتارمەن جابدىقتاۋعا, ستۋدەنتتەردى وندىرىستىك پراكتيكاعا, ال پەداگوگتەردى تاعىلىمداماعا قابىلداۋعا قاتىسۋ ءۇشىن 410 كوللەدجبەن شارتقا, مەموراندۋمعا قول قويدى. 547 قامقورشىلىق جانە 693 يندۋستريالىق كەڭەستىڭ جۇمىس ىستەۋى كوللەدجدەردى باسقارۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كوللەدج ستۋدەنتتەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا بيىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ ستيپەنديانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەكى ەسە ۇلعايتۋ كوزدەلگەن.
جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, وقىتۋشىلارى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ينستيتۋتتارداعى عالىمدار, زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە جاڭا اكادەميالىق جىل باستالدى. ال جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك كەلەسى اكادەميالىق وقۋ جىلىنان باستاپ ەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە جاساندى ينتەللەكت ساۋاتتىلىعى كۋرسى وتكىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
– جاقىندا امەريكاداعى IBM (اقپاراتتىق تەحنولوگيالار) كومپانياسى ەڭبەك نارىعىنا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ اسەرىن زەرتتەپ, ۇلكەن قورىتىندى ەسەبىن جاريالادى. سول زەرتتەۋدىڭ ەسەبىنە سۇيەنسەك, جاساندى ينتەللەكت سالاسىن يگەرگەندەر بولاشاقتا ونى ۇيرەنگىسى كەلمەگەن, مەڭگەرمەگەن مامانداردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى ورنىن الىپ قويادى. سوندىقتان ءبىز «Google» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, جاساندى ينتەللەكت ساۋاتتىلىعى كۋرسىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. الداعى ايدىڭ سوڭىندا نيۋ-يورككە بارىپ, كەلىسىمشارتقا قول قويامىز. كەلەسى وقۋ جىلىنان باستاپ مۇمكىن كەلەسى كۇنتىزبەلىك جىلدىڭ ىشىندە وسى جۇمىستى اياقتاساق, بۇكىل جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە مىندەتتى تۇردە جاساندى ينتەللەكت ساۋاتتىلىعى كۋرسى بەرىلەدى, – دەدى س.نۇربەك.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ بايانداۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن 4 شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى اشىلدى. وسى جىلى تاعى ەكى فيليال اشىلماق. ەندىگى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىگىنە بايلانىستى بولىپ تۇر. س.نۇربەكىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى, الەمدەگى بالا تۋ كورسەتكىشى جىل سايىن قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. بۇل بولاشاقتا جوعارى بىلىمگە سۇرانىستى ارتتىراتىنى ءسوزسىز, ال گرانت بارىنە بىردەي جەتە بەرمەيدى. گرانت سانىن جىل سايىن ارتتىرا بەرۋدى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى كوتەرمەيدى. سول سەبەپتى كەلەسى جىلدان باستاپ «كەلەشەك» بىرىڭعاي جيناقتاۋشى جۇيەسى ىسكە قوسىلادى.
– 1 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى, قازىرگى كورسەتكىشپەن 3 450 تەڭگەنى اي سايىن وتباسى, ياعني اتا-انالار وسى جيناقتاۋشى جۇيەگە سالىپ تۇرسا, وعان مەملەكەتتىك سىياقىلار بەرىلىپ, بالا 17-18 جاسقا جەتكەندە 7,5 ملن تەڭگە جيناقتاۋعا بولادى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق قوردان ءار بالاعا شوت اشىپ, كامەلەتتىك جاسقا دەيىن قارجى قۇيىپ وتىرۋدى تاپسىرعان. ءسويتىپ, وسى ەكى قايناردان جينالعان اقشا بالانىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا جەتكىلىكتى بولادى. بۇل – وتە ۇلكەن رەفورما. وسىنى كەلەسى جىلدان بىرتىندەپ باستايمىز. مۇنداي جۇيە اتا-انالارعا مەملەكەتتەن كەپىلدەندىرىلگەن سەنىمدى شوت اشۋعا, قوعامدا بالانىڭ بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاسايدى, – دەدى س.نۇربەك.
ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدە جاڭا ءبىر ۋنيۆەرسيتەت اشۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىقتى. جاقىندا ۆەدومستۆو وكىلدەرى كاناداعا بارىپ قايتقان ەدى. بىرنەشە كانادالىق جوعارى وقۋ ورنى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. مىقتى كونسورتسيۋم قۇرىلىپ, ناتيجەسىندە ۇلىتاۋدا جاڭا ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت اشىلاتىن بولدى.
– وسىعان دەيىن «Coursera» پلاتفورماسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك الدىق. ەندى وسى پلاتفورمامەن جۇمىستىڭ ەكىنشى دەڭگەيىنە وتەمىز. جاڭا جىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلىق قۇرامى ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى دامىتۋعا مەيلىنشە كۇش سالۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جىلىنا 500 جاس عالىمدى شەتەلدىڭ ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىندا تاعىلىمدامادان وتكىزۋ جوسپارلانعان. بىراق اتالعان جۇمىس ءالى دە باياۋ. سوندىقتان رەكتورلاردان وسى اكادەميالىق وقۋ جىلىندا مامانداردى ۇستاماي, كوبىرەك جىبەرۋدى سۇرايمىز. جاقسى مامانعا بايلاۋلى ەكەندەرىڭىزدى بىلەمىز, تۇسىنەمىز. الايدا ولار بۇرىنعىدان كوبىرەك ءبىلىم مەن تاجىريبە جيناپ كەلۋى ءۇشىن از ۋاقىتقا جىبەرۋگە دە ءتيىسپىز. ايتپاقشى, وسى وقۋ جىلى عالىمداردى قولداۋدىڭ الەۋمەتتىك پاكەتى ۇيىمداستىرىلادى. بۇعان قاتىستى قارجىلىق ماسەلەلەر شەشىلىپ, كەلىسىلدى. الدا تولىعىراق ايتامىز, – دەدى سالا باسشىسى.